Najstarsze nazwy ulic i inne nazwy miejscowe dawnego Szczecina (Aneks nr 1. do odcinka nr 36)

Dwie synagogi

Zainspirowany apelem Administratora Portalu Miłośników Dawnego Szczecina, o nawiązanie kontaktu z mieszkanką Hamburga, która zwróciła się z prośbą o wyjaśnienie powiązań jej prababci, Wilhelmine Fischer-Karchowsky z budynkiem synagogi szczecińskiej, postanowiłem poszerzyć naszą wiedzę o dziejach tej budowli i jej właścicielu, gminie żydowskiej.

Z licznych publikacji wiemy, że zniszczonej w wyniku podpalenia przez nazistów w nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku synagogi już nie odbudowano, a jej pozostałości zostały uprzątnięte w roku 1941. Przez kolejne 58 lat szczecińskie władze miejskie nie podjęły żadnych kroków upamiętniających dramat szczecińskich Żydów, choćby poprzez umieszczenie pamiątkowej tablicy w miejscu jej położenia. W czerwcu 1999 roku „Kurier Szczeciński” ujawnił, że zarząd miasta Szczecina pod koniec października 1998 r. na prośbę Konsula Generalnego RFN oraz Fundacji Gegen Vergessen – Für Demokratie, zdecydował o umieszczeniu w miejscu synagogi tablicy upamiętniającej 60 rocznicę jej spalenia. Niestety z powodu listopadowej zmiany władzy w mieście tablicy nie powieszono (1). Dalej czytamy, że w następnym roku, 10 marca 1999, sprawę tablicy pamiątkowej przypomniano, ale przy okazji padła uwaga, że upamiętnienie losu szczecińskich Żydów to sprawa „wyjątkowo delikatnej materii”. Autor artykułu zadał pytanie, jak należy tłumaczyć te słowa i kto w takim razie może podjąć właściwą decyzję, „gdy trwa konflikt o władzę w mieście” (2). Prawdopodobnie artykuł ten na tyle przyspieszył podjęcie decyzji, że w dniu 2 września 1999 r. tablicę w obecności zaproszonych gości odsłonięto. Na tablicy umieszczono napis w trzech językach (polskim, niemieckim i jidysz) o następującej treści:

„W tym miejscu stała synagoga gminy żydowskiej, która została zbezczeszczona i zniszczona przez hitlerowców 9 listopada 1938 r.” (3)

Dzieje zabudowań synagogi szczecińskiej

Stara synagoga

We wszystkich opracowaniach historycznych dotyczących dawnych dziejów Pomorza, dzisiaj zwanego Pomorzem Zachodnim, autorzy wspominają o obecności żydowskich osadników. Z zachowanych najstarszych dokumentów miasta Szczecin dowiadujemy się, że już książę Barnim I, zwany Dobrym, w dniu 2 grudnia 1261 roku uznał, że Żydzi mieszkający zarówno w Szczecinie, jak i na terenie Księstwa, mają podobne prawa jak Żydzi w
Magdeburgu (4). W XIV wieku przywilej ten został potwierdzony przez jego następców. Potem już było różnie, stopniowo zaczęto wprowadzać ograniczenia, z czasem uniemożliwiające im osiedlanie się w większości miast pomorskich. Pojawiają się wzmianki o prześladowaniach. W XVIII wieku (lata 1792-94) całe Pomorze Przednie, jak również miasto Kołobrzeg i Czaplinek na Pomorzu Tylnym, posiadało przywilej stanowiący, że żaden Żyd nie miał prawa się tu osiedlać. W Szczecinie, podobnie jak w innych miastach-twierdzach, tolerowano obecność tylko jednego Żyda, sprawującego nadzór nad handlem tutejszych kupców koszernym winem (5). Na początku XIX wieku w tym charakterze mieszkał tu R. Chaim Coeslin, znany później jako
J. Borchardt, uczony i wydawca książek poświęconych gramatyce hebrajskiej (6).

Opublikowane 11 marca 1812 roku przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III rozporządzenie stanowiło, że „wszyscy znajdujący się na ziemiach pruskich osiadli Żydzi są odtąd  uważani za obywateli państwa i zostają zrównani w prawach i swobodach obywatelskich na równi z chrześcijanami” (7). Do tego zagwarantowano im prawo wolnego przesiedlania się i uchylono dawne ograniczenia w nabywaniu i posiadaniu nieruchomości. Po przerwaniu francuskiej okupacji Szczecina, w mieście nastąpił wzrost osadnictwa żydowskiego.

W 1816 roku osiemnastu zamieszkujących miasto Żydów ukonstytuowało się (1.07.1816), tworząc stowarzyszenie, którego głównym celem było wybudowanie małej świątyni, wyłonienie przedstawiciela i pozyskanie cmentarza. Oficjalna nazwa tego stowarzyszenia, Żydowskie Towarzystwo Kościelne (Jüdische Kirchengesellschaft), pojawia się dnia 11.03.1822 r. w piśmie  do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Około 1840 r. stowarzyszenie zmieniło nazwę na Gminę Żydowską (Israelitische Gemeinde). Kolejny raz gmina zmienia nazwę ok. 1856 roku i do drugiej wojny światowej posługuje się nazwą Synagogengemeinde [Gmina Świątynna] (8).

W porównaniu do innych gmin żydowskich w Niemczech, gmina szczecińska była stosunkowo młoda. Statut z 1816 r. przewidywał utworzenie „małej, osobnej bożnicy” (9). Jednak do jej budowy przystąpiono dopiero w 1834 roku. Do tego czasu nabożeństwa odprawiano najpierw u chirurga Beuchela przy Kleine Oderstraße 1070-1069 (Kleine Oderstraße 3-4=Mała Odrzańska), następnie w domu należącym do pewnego siodlarza nazwiskiem Elsasser przy Roßmarkt Nr. 761 (Roßmarktstraße 15=Koński Kierat 15). Stąd też najpierw przystąpiono do zakupu należącej do miasta parceli Rosengarten Nr. 269 (Rosengarten 9), sięgającej wówczas do skraju obecnej ulicy Dworcowej (Grüne Schanze). W imieniu gminy zakupu dokonał Hirsch Wald, gdyż nie posiadała ona jeszcze osobowości prawnej. Następnie zgodnie z umową z dnia 17.10. 1832 r. Wald za sumę 4800 talarów [Rthl. (10)] przekazał grunt gminie na okres jej istnienia. Oficjalnie prawa do parceli przeniesiono na gminę dopiero w dniu 10.05.1836 roku, gdyż w tym dniu (mimo wcześniejszej odmowy w 1833 r.) król wydał zezwolenie na zakup parceli w celu budowy świątyni.

Pieniądze na budowę pozyskiwano między innymi ze sprzedaży przyszłych miejsc w świątyni. W latach 1934-36 przydzielono losowo 41 miejsc, każde za kwotę 100 Rthl. Po roku 1840 w sumie wykupiono 73 miejsca. O jej wyglądzie niestety niewiele możemy powiedzieć. Nie zostało to udokumentowane. Jedynie sporządzony dla celów budowy nowej synagogi szkic sytuacyjny z 1871 r. podaje jednocześnie zarys budynku starej synagogi (ryc. 1). Według niego od strony południowej mury świątyni przylegały do linii przyszłej ulicy Dworcowej (Grüne Schanze), z tym, że od tej strony nie było wejścia. Od zachodu nie sięgała do wybudowanego tam w późniejszym czasie budynku mieszkalnego, a raczej była z nim połączona murem, w którym usytuowany pośrodku łuk bramy tworzył przejście w kierunku wolnostojącej ściany zachodniej, gdzie znajdowało się wejście do świątyni, do której prowadziło kilka szerokich stopni.


Ryc. nr 1. Szkic położenia szczecińskiej synagogi w latach 1834-1938.

(wg szkicu sporządzonego w dniu 28.12.1872 [w:] Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin mit 27 Bildbeilagen und einer Skizze im Text. Stettin 1935, s. 15)

Wejście prowadziło najpierw do małego holu, do którego od północnej strony przylegała klatka schodowa prowadząca na galerię dla kobiet, zwaną babińcem (11). Również w kierunku północnym stara świątynia nie sięgała tak daleko w głąb podwórza jak nowa. Święta skrzynia (12) stała, podobnie jak w nowej synagodze, przy wschodniej ścianie. Galeria dla kobiet usytuowana była tylko nad wejściem, od zachodniej strony, tak więc wzdłuż świątyni po obu stronach nie było balkonów. Pośrodku wnętrza wisiał wielki, zaopatrzony w świece żyrandol, z czasem uzupełniony wokół lampami naftowymi. Całość stanowiła prymitywną budowlę z drewna, ponieważ w latach 1834-35 na obrzeżach twierdzy nie zezwalano na stawianie stałej zabudowy. Od północnej i zachodniej strony świątynia była otoczona ogrodem. Wschodnia ściana również nie sięgała do sąsiedniego budynku przy Dziedzińcu Milentza (Milentzhof), a raczej do stojących obok zabudowań, w których prawdopodobnie mieściła się szkoła i mieszkania.

W wyniku silnego nacisku opinii publicznej w dniu 23 lipca 1847 roku została uchwalona tzw. ustawa emancypacyjna, która uregulowała sytuację prawną Żydów w państwie pruskim, co skutkowało dalszym wzrostem liczby osiedlających się w mieście osób wyznania mojżeszowego. W roku 1850 doprowadzono do świątyni oświetlenie gazowe.

Wkrótce licząca początkowo 40 rodzin gmina wzrosła tak dalece, że w 1854 r. niezbędna była dobudowa kolejnych 33 męskich miejsc. W dalszym ciągu stanowiło to jednak prowizoryczne rozwiązanie. Równolegle rozważano plany przebudowy świątyni w stylu klasycystycznym, jak wynikało to ze szkicu majstra ciesielskiego Hämmerlinga (nie znamy dokładnej daty jego powstania), będącego mocno pod wpływem architekta Schinkela (13). Projekt ten miał jedną wadę, wybudowana wg niego synagoga byłaby za mała. Po prostu tak szybko rozrastającej się gminie zaprojektowany budynek nie mógł na dłuższy przeciąg czasu wystarczyć. W dniu 25 maja 1862 r. ukazało się memorandum („Pro memoria”) zarządu gminy, z którego wynikało, że reprezentacja gminy już 22 listopada 1860 r. uchwaliła budowę nowej synagogi i teraz wszyscy chcieliby jak najszybciej zobaczyć jej realizację. Przebudowa nie wchodziła więc w rachubę, gdyż, jak wykazano w memoriale, kolejne zamówienia na miejsca w synagodze spowodowałyby, że z jednego miejsca musiałoby skorzystać od dwóch do trzech osób. Według autorów memoriału sprzyjałoby to niedozwolonym działaniom i niegodnym sytuacjom. Niestety na realizację budowy trzeba było jeszcze poczekać, toteż w 1863 roku po raz pierwszy z powodu braku miejsca nabożeństwo odbywało się jednocześnie w synagodze i w salach Domu Strzeleckiego przy ulicy Heiligegeiststraße Nr. 5 (Świętego Ducha) (14), co gminę kosztowało rocznie 100 Rthl. Niestety prace przy nowym projekcie budowy przerwano 28 kwietnia 1868 r. „z powodu uwarunkowań czasowych” (15) (tłumaczono to panującą od 1866 roku epidemią cholery), czego skutkiem była kolejna próba powiększeniu starej synagogi. Polegało to na zsunięciu ławek i pulpitów, co dało kolejne 24 miejsca dla mężczyzn i 42 dla kobiet.

Nowa synagoga

W dniu 17 lipca 1871 roku ukazał się raport komisji wyłonionej z członków gminy o nowym planie budowy. Stanowczo odradzano w nim przebudowę starego budynku. Nowa synagoga miała otrzymać około 900 męskich i 1150 kobiecych miejsc, także miejsce na organy i dla chóru. Według wstępnego kosztorysu potrzebne było 60000 Rthl., które zamierzano w większej części pozyskać z emisji obligacji. Wprawdzie próbowano poszukać innego placu budowy (co kolejny raz opóźniłoby budowę), jednak koszty zakupu ziemi tak dalece wzrosły, że zarząd gminy 9 kwietnia 1872 r. ostatecznie zadecydował o rozpoczęciu nowej budowy na starym miejscu. To, że ta decyzja była nagląca, wynikało z tego, że również w tym roku w równolegle toczącym się nabożeństwie miało uczestniczyć 360 mężczyzn i 152 kobiety, czyli więcej, niż pozwalała na to pojemność starej synagogi. W sobotę 23 stycznia 1873 roku rabin
dr Abraham Treuenfels (16) wygłosił w starej świątyni ostatnie kazanie i odczytał przypadający na ten dzień odpowiedni fragment Tory (17). Następnego dnia zostały wyniesione z synagogi zwoje Tory i przedmioty kultu, wygaszono wiszącą nad świętą skrzynią lampę, zwaną „Wiecznym Światłem”, i wkrótce robotnicy przystąpili do burzenia świątyni, co miało zapewnić większy plac budowy.

W międzyczasie nabożeństwa odbywały się w dużej sali Domu Strzeleckiego. Dla większych uroczystości zarząd miasta postawił do dyspozycji gminy 300 miejsc dla mężczyzn i 200 dla kobiet w budynku sali gimnastycznej (Turnhalle) przy Neue Wall-Straße Nr. 3 [potem Linsingenstraße Nr. 57=Potulicka], bezpłatnie, tylko za zwrotem kosztów oświetlenia.

Budowę nowej świątyni na 900 miejsc dla mężczyzn i 750 dla kobiet zlecono berlińskiej firmie Ende & Böckmann według planów szczecińskiego radcy budowlanego Konrada Kruhla. Plany te były brane pod uwagę już w 1863 roku, jednak szacowane wówczas koszty wzrosły w międzyczasie z 60000 do 75000 Rthl. Budowę organów powierzono firmie Friedricha i Emila Kaltschmidta (18).

Architekt stanął przed niełatwym zadaniem. Pierwotny projekt zakładał wybudowanie wysokiej bocznej wieży na wzór minaretu, jednak został zmieniony, gdyż budowla stylowo musiała być dopasowana do sąsiedniego budynku gimnazjum miejskiego (późniejszej biblioteki) i nowo planowanego ratusza. Powstał więc budynek usytuowany w równej linii do sąsiednich zabudowań, z rzucającym się w oczy portykiem tworzącym główną część fasady budynku (ryc. 3).


Ryc. nr 2. Nowa synagoga około 1890 roku, rys. Ernst Schlemo.

(Stettin und Umgebung. Städtebilder und Landschaften aus aller Welt; No. 119-119a. Zürich ca 1891 [1893], s. 23)

Wejść do synagogi można było tylko od strony obecnej ulicy Dworcowej (Grüne Schanze) przez poprzedzający je portyk. Prawe drzwi prowadziły obok małej synagogi, w której odbywały się nabożeństwa w ciągu tygodnia, na emporę dla kobiet. Poprzez lewe drzwi, kierując się na prawo, wchodziło się do wielkiego korytarza części męskiej. Ten układ zmieniono w 1900 r., w wyniku czego część kobiecą, po wybudowaniu schodów, można było osiągnąć także z lewego wejścia. Natomiast wejście dla mężczyzn przeniesiono całkiem z boku fasady frontowej, skąd można było wejść z ulicy prosto na główny korytarz. Wcześniej nad tym wejściem mieścił się tzw. pokój dla dam.

Istniejący jeszcze dzisiaj przed gmachem Książnicy Pomorskiej skwerek sięgał dawniej aż do synagogi. Obsadzony był drzewami i dopiero w roku 1893 z polecenia magistratu został zlikwidowany w celu poszerzenia ulicznego chodnika. Od ulicy pas zieleni oddzielony był kratą, posiadającą dwa wejścia. Stąd też widoczna na zachowanych zdjęciach krata w portyku nie była wówczas potrzebna.

Ryc. nr 3. Fasada szczecińskiej synagogi około 1910 roku.

Dużym problemem dla architektów było rozmieszczenie na powstałym po wyburzeniu starej świątyni placu 800 – 900 miejsc dla mężczyzn i 750 dla kobiet. Plac budowy od zachodniej strony sięgał do sąsiadującego domu (tzw. Achillessche Haus, Grüne Schanze Nr. 10), którego nie udało się gminie nabyć z powodu wysokich żądań cenowych, podobnie zresztą jak położonego od wschodniej strony Dziedzińca Milentza (Milentzhof). Z dziedzińcem tym gmina wiązała plany na dalszą rozbudowę. Teraz jednak, po wyburzeniu należących do gminy małych budynków granica działki od wschodniej strony opierała się o parcelę Milentzhof. By osiągnąć wymaganą ilość miejsc projektodawca pomógł sobie tym, że podium z pulpitem modlitewnym, kazalnicą i skrzynią ołtarzową nie umieścił, jak było to w zwyczaju z dala od wschodniej ściany, ale tuż przy niej (ryc. 5).


Ryc. nr 4. Widok wnętrza synagogi.

[Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin mit 27 Bildbeilagen und einer Skizze im Text. Stettin 1935, zdj. nr 5]

Interesującym wydaje się również konstrukcja filarów podtrzymujących sufit. Zazwyczaj kopuła w centralnym budynku podparta była czteroma masywnymi filarami bardzo utrudniającymi widoczność w kierunku kazalnicy. Tutaj zastosowano rodzaj śmiałej  stalowej konstrukcji składającej się z czterech filarów, pozornie wyglądających na lekkie, które podtrzymywały w sposób skuteczny potężne sklepienie głównej kopuły i czterech bocznych kopuł (ryc. 6). Wrażenie uzyskanego w ten sposób ogromu wnętrza świątyni przedstawia nam fotografia wykonana od strony wejścia do części męskiej (ryc. 4).


Ryc. nr 5. Otwarta szafa ołtarzowa, tzw. „Święta skrzynia“.

[Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin mit 27 Bildbeilagen und einer Skizze im Text. Stettin 1935, zdj. nr 9]

Ryc. nr 6. Widok wnętrza synagogi poprzez konstrukcję podtrzymującą kopuły.

[Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin mit 27 Bildbeilagen und einer Skizze im Text. Stettin 1935, zdj. nr 8]

W niedzielę 29 czerwca 1873 r. miało miejsce uroczyste wmurowanie kamienia węgielnego. Rabin dr Treuenfels wmurował wraz z nim dokument w języku hebrajskim, zakończony fragmentem tekstu z Księgi Aggeusza (19). Fragment ten o treści: „Na tym to miejscu Ja udzielę pokoju, mówi Pan Zastępów” zawisł pomiędzy filarami w dniu poświęcenia świątyni 3 maja 1875 roku (wg kalendarza żydowskiego 28. Nissan 5635 r.). Uroczystość poświęcenia odbyła się w obecności zaproszonych gości i przedstawicieli gminy.


Ryc. nr 7. Ulica Grüne Schanze na pocz. XX w., z prawej widoczny budynek synagogi.

http://sedina.pl/galeria/displayimage.php?pid=26983&fullsize=1

W kolejnych latach w dziejach nowej synagogi w zasadzie nic ważnego nie zaszło. Jedynym problemem była wzrastająca liczba członków gminy. Stąd też od 1898 do 1930 roku równolegle odprawiane nabożeństwa, zwane „Zweiggottesdienst” (20), odbywały się na przemian w pomieszczeniach loży zwanej Allemania-Loge przy Friedrich-Karlstraße Nr. 3 [Al. Józefa Piłsudskiego], w salach Domu Koncertowego przy Augustastraße Nr. 48 [Małopolska], w sali nauki tańca Emila Mähla (której kolejną właścicielką była nauczycielka tańca Wilhelmine Karchowsky-Fischer) przy Friedrich-Karlstraße Nr. 3, w szkole im. Cesarzowej Augusty Wiktorii przy Elisabethstraße Nr. 27 [Kaszubska], w Gimnazjum Realnym im. Friedricha Schillera Nr. 6 przy Schillerstraße [Mazowiecka], i na koniec w salach Muzeum Miejskiego przy Hakenterrasse Nr. 3 [Wały Chrobrego]. W późniejszym czasie zaprzestano wynajmu, do władzy doszli naziści, i liczba członków gminy zaczęła się zmniejszać.

Niewielkie zmiany w budynku synagogi zaszły w 1883 roku, gdy w płn.-wsch. narożniku w podwórzu wykonano umieszczone w szybie schody bezpieczeństwa, które wyprowadzone z usytuowanego na I piętrze „pokoju dam” wiodły do piwnicy. W roku 1900 zaszły daleko większe zmiany. Pod koniec maja spalił się mały budynek, który przylegał do tylnej ściany Rosengarten Nr. 9-10 (w części należącej do nr 10). To dało sposobność wykonania ubikacji na pierwszym piętrze szybu wiodącego do piwnicy i włączenia ich do kanalizacji. Przy tej okazji wykorzystano pomieszczenie pokoju dla dam. Dobudowano nowe schody od strony ulicy Dworcowej umożliwiające wejście na balkon dla kobiet, a także przeniesiono wejście do części męskiej do płd.-zach. części budynku, o czym już wspomniano powyżej. Prowadzące na parter drewniane schody do pokoju rabina z powodu zagrzybienia zostały w 1905 roku zastąpione kamiennymi.

W 1914 roku okazało się, że po 37 latach od wybudowania nowej synagogi pojawiły się różne niedoróbki. Przykładowo założone w 1887 r. przez firmę Ludwiga Johanna Müllera z Magdeburga centralne ogrzewanie okazało się wadliwe. Światło elektryczne podłączono dopiero w 1895 r., przy czym przy okazji osobnym przewodem podłączono do prądu lampę „Wiecznego Światła”. Do tej pory świątynia była oświetlana gazem. Wnętrze świątyni należało ponownie odmalować.

Przy okazji tych przeróbek miano odnowić organy i emporę organową. Powodem był, jak zwykle niedostatek miejsc, tym razem dla kobiet, które miano uzyskać poprzez przełożenie organów. Początkowo miano je przełożyć na wschodnią ścianę nad skrzynią ołtarzową, czego nie udało się wykonać z przyczyn statycznych. Zresztą popsułoby to dotychczasowy efekt wysokiego charakteru architektonicznego wschodniej ściany i projekt odrzucono. Stąd propozycja, by umieścić je na ścianie zachodniej ponad emporą dla kobiet. Dotychczas organy stały w całości na balkonie, tak, że dla kobiet pozostało miejsce na dwa rzędy ławek. W związku z tym chór przeniesiono w całości pod wzniesione wysoko organy i w ten sposób uzyskano około 50 miejsc dla kobiet. Dotychczasowe organy posiadały skórzane miechy, obecnie miano zainstalować dmuchawy napędzane silnikiem elektrycznym. Przebudowę, a właściwie budowę nowych, zlecono firmie budowy organów E.F. Walcker & Cie. z Ludwigsburga. Ze starych organów przejęto tylko zewnętrzną obudowę.

W związku z tymi pracami zarząd 1 marca 1914 roku ogłosił, że synagoga zostanie zamknięta na 5 miesięcy. Nabożeństwa na ten okres miały odbywać się najpierw w budynku giełdy przy Frauenstraße Nr. 30 [Panieńska], potem od kwietnia w sali tańca Wilhelmine Karchowsky-Fischer przy Friedrich-Karlstraße Nr. 3 [ul. J. Piłsudskiego]. W dniu 17 marca została wygaszona lampa „Wiecznego Światła”, podobnie w małej synagodze, którą również miano poddać gruntownej renowacji (ryc. 8).

Ryc. nr 8. Widok wnętrza synagogi tygodniowej, tzw. małej synagogi.

[Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin mit 27 Bildbeilagen und einer Skizze im Text. Stettin 1935, zdj. nr 10]

Urządzenia grzewcze, które dotychczas były umieszczone pod rzędami ławek, ze względów higienicznych zostały przełożone przez firmę Wagner z Lipska na boczne ściany. Prace malarskie zostały zlecone firmie M. J. Bodenstaedt z Berlina, która, biorąc pod uwagę architekturę wnętrza tego miejsca, nie bez trudności zadanie wykonała, i to według własnego projektu jej właściciela Senfta, który był całkiem niezłym mistrzem nadawania odpowiedniej kolorystyki budowlom sakralnym. Szkice p. Senfta wywołały powszechne uznanie i komisja, która nadzorowała prace malarskie, zleciła wymalowanie ścian ciemnym błękitem. Zamiast dotychczasowych szarych i niebieskich kolorów ściana wschodnia otrzymała ciepłą, brązową tonację, do tego głęboki błękit wzbogacony bogatymi złoceniami, co jeszcze bardziej ją podwyższały. Kopuły, które dotąd nie miały żadnych dekoracji malarskich, pomalowano także w kolorach błękitu i złota, a ich pola ozdobiono rysunkami wyposażenia świątyni (świeczniki, tryskające źródło ze skały, harfy, korony kapłańskie). Do tego zatroszczono się o odpowiednie oświetlenie sklepienia kopuł. Trójkątne elementy narożne (żagielki) w formie łuków, na których opierała się centralna kopuła, udekorowano medalionami z fragmentami wersów z „Schema Jißroel” (21), które umieszczono na tle skrzydlatych cherubinów (ryc. 9).

Ryc. nr 9. Dekoracja jednego z filarów podtrzymujących kopuły i żagielka kopuły.

[Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin mit 27 Bildbeilagen und einer Skizze im Text. Stettin 1935, zdj. nr 7]

Stare organy rozebrano 2 marca i zgodnie z umową firma budowy organów E.F. Walcker & Cie. wykonała zlecenie do 1 sierpnia 1914 roku (ryc. 10). Nowe organy posiadały 40 rejestrów (głosów) organowych, zawierających około 4000 piszczałek, z możliwością dalszej rozbudowy, trzy ręczne klawiatury i aparat tłoczący powietrze.

Ryc. nr 10. Widok empory organowej wykonanej w 1914 roku.

[Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin mit 27 Bildbeilagen und einer Skizze im Text. Stettin 1935, zdj. nr 6]

Ukończenie tych prac zbiegło się z rozpoczęciem I wojny światowej, jedynie malowanie ścian bocznych nie doszło do skutku. Tak naprawdę nigdy tych prac nie ukończono, ściany boczne pozostały jednobarwne, w kolorze czerwieni pompejańskiej.

Po zakończeniu wojny gmina uhonorowała 70 Żydów zabitych na wszystkich frontach tablicą pamiątkową umieszczoną na emporze zachodniej (ryc. 11).

Ryc. nr 11. Tablica ku czci Żydów zabitych na Wielkiej Wojnie usytuowana pod emporą organową.

[Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin mit 27 Bildbeilagen und einer Skizze im Text. Stettin 1935, zdj. nr 26]

W pierwszych latach powojennych synagoga doświadczyła dwóch kradzieży, które nie miały tak szczęśliwego zakończenia, jak rabunek w roku 1848 trzech srebrnych żyrandoli, które odnaleziono już po dwóch dniach. Pod koniec maja 1920 r. z małej synagogi ukradziono dwa duże mosiężne lichtarze i aksamitną sukienkę, stanowiącą okrycie Tory. W styczniu 1922 r. doszło do większej kradzieży, przepadły prawie wszystkie srebrne przedmioty, które wówczas stanowiły cenną i pamiątkową wartość (ryc. 13, 14). Ocalała tylko srebrna tarcza Tory z 1818 roku.


Ryc. nr 12. Świecznik chanukowy (Chanukija, 1,5 m wysokości, z 1835 r., wg kalendarza żydowskiego rok 5595).

[Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin mit 27 Bildbeilagen und einer Skizze im Text. Stettin 1935, zdj. nr 11]

Ryc. nr 13. Srebrne nakładki Tory, korona Tory, tarcze zawieszane na zwojach Tory, obok tarcz i poniżej wskaźniki zwane jadami.

[Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin mit 27 Bildbeilagen und einer Skizze im Text. Stettin 1935, zdj. nr 13, 14]

Ryc. nr 14. Kielichy do wina (kiddusz), puszka na wonne zioła (Bsomim), świeczniki i sukienka na Torę z 1835 r. (wg kalendarza żydowskiego rok 5595).

[Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin mit 27 Bildbeilagen und einer Skizze im Text. Stettin 1935, zdj. nr 15, 16, 12]

Ostatnie większe prace remontowe przeprowadzono w latach 1929-30 (m.in. założono zapasowe oświetlenie, piorunochrony, zainstalowano nagłośnienie Telefunkena, przeprowadzono renowację małej synagogi). Przy okazji rozwiązano problem kąpieli rytualnych. Dotychczas miano umowę z właścicielem łaźni przy Rosengarten, Friedrichem Schimmelpfenigiem (Rosengartenbad, Rosengarten 68/69). Łaźnia ta oczywiście nie zapewniała wykonania wszystkich wymogów rytualnych, stąd też w podwórzu parceli synagogi w latach 1928-29 wybudowano mykwę (22).

Pozostałe nieruchomości

Oprócz budynku synagogi gmina posiadała budynki mieszkalne i cmentarz. W sprawozdaniu za rok 1856 wykazano zakup domu mieszkalnego, przyległego do terenu zajmowanego przez parcelę synagogi, przy Rosengarten Nr. 269-268 (od 1857 r. nr 9-10), od księgowego banku nazwiskiem Telschow za sumę 15000 Rthl. Na miejscu tego budynku wybudowano nowy z przeznaczeniem na siedzibę zarządu gminy (ryc. 15).


Ryc. nr 15. Budynek zarządu gminy żydowskiej przy Rosengarten 9-10.

http://sedina.pl/galeria/displayimage.php?pid=17601&fullsize=1

Na parterze mieścił się sierociniec, na pierwszym piętrze mieszkanie dla rabina, a w oficynie na pierwszym piętrze sala posiedzeń dla przedstawicieli gminy. W pozostałych pomieszczeniach oficyny mieściła się szkoła żydowska. Oparty o tylną ścianę oficyny (w części budynku nr 10) stał bardzo stary budynek mieszkalny, który padł pastwą płomieni w 1900 r. O istnieniu tego budynku świadczył potem brak okien od strony wielkiego jasnego podwórza. Odtąd na jego miejscu wznoszono organizowany od 1875 roku coroczny gminny namiot w święto Sukkot (23). Mieszkanie rabina na I piętrze frontowej kamienicy po 1883 r. służyło jako mieszkanie sekretarza gminy, względnie jako biuro. W celu uzupełnienia dotychczasowej całości w roku 1927 nabyto sąsiednią parcelę Rosengarten Nr. 8. Poza tym, w celu podniesienia kapitału założonej w 1934 r. żydowskiej szkoły powszechnej, zakupiono parcelę przy ulicy Wrangelstraße Nr. 3 [Bazarowa].


Ryc. nr 16. Grobowiec Chaima Coeslina położony w najstarszej części cmentarza żydowskiego.

http://sedina.pl/galeria/displayimage.php?pid=15963&fullsize=1

Główną troską osiedlających się w Szczecinie po 1812 roku Żydów było zabezpieczenie miejsca na pochówki. Pierwszego zakupu niewielkiej nieogrodzonej działki (51 m2), przy dzisiejszej ulicy M. Gorkiego [Henriettenstraße] i Ojca Bejzyma [Bethanienstraße], z przeznaczeniem na cmentarz, dokonano w 1816 roku (dokładna data nie jest znana). Do tego czasu zmarłych chowano w pobliskim Gryfinie. Teren cmentarza powiększono w 1821 r. do
210 m2. Z umowy zakupu z dnia 31 stycznia 1821 roku i dołączonej do niej mapy wynika, że całość zakupiono od właściciela położonej obok huty szkła „Glashütte Charlottenthal” (Warzywniaka 5) (24). Sądowego wpisu własności dokonano dopiero 13 czerwca 1823 roku. Teren cmentarza był powiększany wielokrotnie, w latach 1877, 1891 oraz w roku 1916. Biorąc pod uwagę rozwój gminy, w 1928 roku zakupiono na terenie Krzekowa pole o powierzchni ok. 2 ha, będące zabezpieczeniem pod przyszły cmentarz.

Oprócz gminy Synagogengemeinde w Szczecinie istniała Izraelska Gmina Adass-Jisroel (Adass– Jisroel Gemeinde), wspomniana już w 1867 roku (25). Początkowo do ok. 1880 r. jej członkowie uczestniczyli aktywnie w życiu Gminy Świątynnej, ale wkrótce odwrócili się od niej i przenieśli siedzibę z ulicy Rosengarten Nr 9-10 do prywatnego mieszkania przy Heiligegeiststraße [Świętego Ducha, numeru nie znamy]. Potem zmieniali miejsce pobytu kilkakrotnie; w 1901 roku przenieśli się do pomieszczeń przy Große Wollweberstraße Nr. 42 [Tkacka], w 1905 r. na ulicę Klosterstraße Nr. 2 [Franciszkańska, przy kościele św. Jana], potem w 1930 r. do mieszkania przy Große Wollweberstraße Nr. 25, i na koniec w 1933 r., po rozpadzie tej gminy, pozostali członkowie przenieśli się do pomieszczeń przy Klosterstraße
Nr. 3.

Zakończenie

Rok 1933 był początkiem wystąpień antysemickich rozpętanych przez nazistowskie bojówki SA, których apogeum nastąpiło w listopadzie 1938 roku w czasie tzw. Nocy Kryształowej [Kristallnacht]. Naziści wykorzystali zabójstwo niemieckiego dyplomaty Ernsta von Ratha przez żydowskiego emigranta Herszela Grynszpana 7 listopada 1938 roku w Paryżu, który postanowił na własną rękę pomścić krzywdy, jakich doznali jego rodzice podczas deportacji pod koniec października 1938 r. z Niemiec do Polski tysięcy Żydów, dawnych obywateli polskich. Podjudzone przez przemówienie ministra propagandy Josepha Goebbelsa, wygłoszone 9 listopada w Monachium, w którym obarczył winą za zabójstwo dyplomaty całą społeczność żydowską, nazistowskie bojówki w nocy z 9 na 10 listopada 1938 r. jednocześnie w całych Niemczech zaatakowały nieruchomości będące własnością Żydów. W Szczecinie podpalono budynek synagogi, a także liczne sklepy, siedziby żydowskich klubów sportowych, spalono kaplicę cmentarną, oraz zbezczeszczono groby. Z płonącej synagogi ocalone zostały zwoje Tory, które przekazano do synagogi w Hamburgu, gdzie jednak przepadły podczas bombardowania w 1942 roku.


Ryc. nr 17. Widok szczecińskiej synagogi od strony obecnej ulicy Korzeniowskiego po pożarze z 9 na 10 listopada 1938 roku.

http://sedina.pl/galeria/displayimage.php?pid=18153&fullsize=1

Ruiny spalonej synagogi rozebrano, a plac po niej oczyszczono w 1941 roku. Po 1945 roku teren ten do końca lat pięćdziesiątych stał niezabudowany. W 1959 roku na fundamentach synagogi miasto wybudowało jeden z trzech wolnostojących budynków, który obecnie nosi adres Dworcowa nr 9. Przez 61 lat społeczność miasta Szczecina nie zdobyła się na upamiętnienie dramatu Żydów szczecińskich. Uczyniono to dopiero na prośbę przedstawicieli władz niemieckich w dniu 2 września 1999 roku, o czym szerzej pisałem na wstępie. Tablicę powieszono na murze przylegającym do parceli, na której od strony ulicy Dworcowej stały niegdyś zabudowania Grüne Schanze Nr. 9, położone na obszarze dawnego dziedzińca Milentzhof i przylegające do budynku obecnej Książnicy Pomorskiej.


Ryc. nr 18. Tablica upamiętniająca miejsce zniszczenia synagogi szczecińskiej.

[fot. Jan Iwańczuk]

Ryc. nr 19. Widok ulicy Dworcowej (dawna parcela Grüne Schanze Nr. 9), z prawej mur przylegający do terenu byłego dziedzińca Milentzhof.

[fot. Jan Iwańczuk]

I tu wypada poruszyć jeszcze jeden ważny problem, problem rozwoju Książnicy Pomorskiej, tzw. trzeciego etapu rozbudowy, w którym zaplanowano budowę siedziby opracowań i ośrodka metodycznego na terenie przylegającym do Książnicy od zachodu. Z dyskusji, jaka wywiązała się pod koniec lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, zapamiętałem, że nie da się tego wykonać, bo przecież budowano by na gruzach synagogi (26). Mam nadzieję, że powyższy artykuł i w tym względzie pozwoli właściwie spojrzeć na historię tego miejsca i bieżące potrzeby miasta Szczecina.


Ryc. nr 20. Położenie szczecińskiej synagogi w latach 1834-1938 na tle współczesnego planu miasta Szczecin (2009). (Interaktywny Plan Miasta Szczecin) [SSyn – stara synagoga, NSyn – nowa synagoga, M – dziedziniec Milentzhof; kolorem czerwonym zaznaczono zarys budynku starej i nowej synagogi, kolorem zielonym pozostałe nieruchomości, w tym należące do gminy żydowskiej (nr 8, 9-10)]

Korzystałem z:

  1. Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin mit 27 Bildbeilagen und einer Skizze im Text. Stettin 1935 (Źródło sygnatury oryginału: N2272). [http://zbc.ksiaznica.szczecin.pl/dlibra/docmetadata?id=264&from=ubstats]
  2. Grotefend K., O., Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd 1. – 2., Szczecin 1996.
  3. Wutstrack Ch. F., Kurze historisch–geographisch – statistische Beschreibung von dem königlich- preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern. Stettin 1795.
  4. Mieczkowski J., Z dziejów Żydów na Pomorzu Zachodnim [http://www.transodra-online.net/pl/node/1419]
  5. „Kurier Szczeciński” z 4.06.1998; 9.06.1999; 3.09.1999.
  6. Zasoby internetowe:
  • http://zbc.ksiaznica.szczecin.pl/dlibra/
  • http://www.transodra-online.net/pl/node/1419
  • http://pl.wikipedia.org
  • http://de.wikipedia.org
  • http://www.sztetl.org.pl/?a=showCity&action=view&cat_id=11&city_id=839&lang=pl_PL [zakładka: Nowa synagoga]
  • http://www.jewish.org.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=1835&Itemid=72
  • http://gis.um.szczecin.pl/UMSzczecinGIS/chapter_85000.asp [mapa interaktywna miasta Szczecin]

Ryciny nr 1, 3-16 pochodzą z książki Jacoba Peisera, „Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin mit 27 Bildbeilagen und einer Skizze im Text“. Stettin 1935, szkic, s. 15, zdj. 5-16, 26 (oai:zbc.ksiaznica.szczecin.pl:264).

Rycina nr 2 pochodzi z przewodnika Stettin und Umgebung. Städtebilder und Landschaften aus aller Welt; No. 119-119a. Zürich [ca [1893], (oai:zbc.ksiaznica.szczecin.pl:1183).

Przypisy:

  1. W dniu 18 listopada 1998 roku władzę w mieście przejął zarząd pod przewodnictwem Mariana Jurczyka.
  2. Twardochleb B., „Sprawa delikatna“. Pamięć o synagodze, [w:] „Kurier Szczeciński” z dn. 9.06.1999.
  3. „Kurier Szczeciński” z dn. 2.09.1999, oraz z 3.09.1999; obecnie w tym miejscu znajduje się skromna tablica pamiątkowa. Tablicę, którą ufundował we wrześniu 1999 r. ostatni konsul generalny RFN w Szczecinie, skradziono. Ta, która teraz wisi na murze posiada tekst w trzech językach – polskim, niemieckim i angielskim, z podpisem w języku angielskim: „Pamięci Gminy Żydowskiej istniejącej w Szczecinie od 1812 – 1940. W tym miejscu stała wspaniała synagoga spalona przez nazistów 9 listopada 1938. Zimą 1940 r. ostatni Żydzi szczecińscy zostali wysłani na marsz śmierci na wschód. Ci którzy przeżyli zostali zamordowani w obozie koncentracyjnym w Bełżcu. Travelers from Poland and USA. Szczecin, October 1999 [Wędrowcy z Polski i USA, październik 1999].”
  4. Pommersches Urkundenbuch Bd. II, S. 85, Nr. 708 [wg:] Grotefend K., O., Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd 1. – 2., Szczecin 1996, regest nr 9, s. 9.
  5. Wutstrack Christian Friedrich, Kurze historisch–geographisch – statistische Beschreibung von dem königlich- preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern. Stettin 1795,
    s. 55, 90.
  6. Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin mit 27 Bildbeilagen und einer Skizze im Text. Stettin 1935, s. 7 i n.).
  7. „…alle in den preußischen Ländern befindlichen eingesessenen Juden von nun an als Staatsbürger zu betrachten seien und mit den Christen gleiche bürgerliche Rechte und Freiheiten genießen sollten“ (Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin…, s. 7).
  8. Tamże, s. 13.
  9. Z gr. synagoge, czyli zgromadzenie, wspólnota. Powszechnie używane określenie w języku polskim odpowiadające pojęciu synagogi, to bożnica lub bóżnica – czyli miejsce poświęcone Bogu; także dom modlitwy oraz szkoła żydowska. W przypadku synagog postępowych budowanych przez Żydów niemieckich, będących pod wpływem oświecenia żydowskiego (Haskala), pojęcie „Synagoge” odpowiada słowu „Tempel” – świątynia [źródło: Wikipedia].
  10. Reichstaler – talar, jednostka monetarna używana w Prusach do 1873 roku [źródło: Wikipedia].
  11. Babiniec to nazwa wydzielonej części synagogi, przeznaczonej dla kobiet w formie odrębnej salki, albo na galerii lub balkonie (emporze). Babińce musiały mieć niezależne wejście i takie połączenie z salą główną, żeby kobiety nie były widziane ani słyszane przez mężczyzn zgromadzonych w synagodze [źródło: Wikipedia].
  12. Specjalna szafa ołtarzowa (Aron ha-kodesz) służąca do przechowywania rodału, czyli ręcznie pisanego tekstu Pięcioksięgu Mojżeszowego (Tory) w formie zwoju [źródło: Wikipedia].
  13. Karl Friedrich Schinkel (1781-1841), architekt niemiecki, projektant i malarz, jeden z wybitniejszych twórców okresu klasycyzmu w Prusach [źródło: Wikipedia].
  14. Nabożeństwa takie w języku niemieckim określano jako „Zweiggottesdienst”, czyli „równolegle toczące się nabożeństwo, które z powodu braku miejsc w synagodze odbywało się w innym miejscu”. Takie wyjaśnienie uzyskałem drogą pośrednią od dr Ittai Josepha Tamari, współpracownika naukowego Uniwersytetu Ludwiga Maximiliana w Monachium (przyp. mój, IJ).
  15. „…wegen der Zeitverhältnisse sistiert” (Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde…, s. 18).
  16. Pierwszym szczecińskim rabinem był dr Wolf Aloys Meisel, sprawujący urząd w latach 1843-59. Rabin dr Abraham Treuenfels objął urząd 30.03.1860, [wg:] Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde…, s. 19.
  17. Według żydowskiego kalendarza szabat w tym dniu przypadał 26 Tewet 5633 roku. W trakcie sobotniego nabożeństwa odczytano jeden z 54 fragmentów Tory, zwany paraszą Waera, pochodzący z Księgi Wyjścia (Rozdz. 6:2-9:35).
  18. Zakład budowy organów Friedrich & Emil Kaltschmidt Orgelbaufirma, powstał w 1840 roku na terenie osiedla miejskiego Stettin-Grünhof (obecna nazwa Szczecin-Bolinko), była to parcela Grünhof Nr. 37, po 1853 Pölitzerstraße Nr. 18, przy narożniku z Gartenstraße. Zakład ten istniał jeszcze w 1897 roku.
  19. „Przyszła chwała tego domu będzie większa od dawnej; na tym to miejscu Ja udzielę pokoju” (Stary testament, Księga Aggeusza, rozd. 2, wiersz 9). Księga proroka Aggeusza to jedna z ksiąg Pisma Świętego wchodząca w skład ksiąg prorockich Starego Testamentu. W kanonie hebrajskim wchodziła w skład Księgi Dwunastu Proroków Mniejszych. Aggeusz zachęca w niej naród do odbudowy Świątyni.
  20. Patrz przyp. 14.
  21. Szema Jisrael (Słuchaj, Izraelu!), to jedna z dwóch (obok Amidy), najważniejszych w judaizmie modlitw, Dla pobożnych Żydów pełni funkcję wyznania wiary [źródło: Wikipedia].
  22. Mykwa (Mykłe) – w judaizmie zbiornik z bieżącą wodą (niekiedy basen) do mycia ciała oraz naczyń skalanych nieczystością rytualną [źródło: Wikipedia].
  23. Sukkot, czyli siedmiodniowe (diaspora obchodziła je osiem dni) Święto Namiotów (Szałasów), w dawnej Polsce zwane „kuczki”, obchodzone jest dwa tygodnie po rozpoczęciu żydowskiego Nowego Roku (Rosz ha-Szana) i pięć dni po Jom Kippur (15 dnia żydowskiego miesiąca Tiszri, czyli na przełomie września i października) [źródło: Wikipedia].
  24. Jacob Peiser podaje, że w dokumentach sprzedaży pojawiają się dwa nazwiska właścicieli huty szkła, kupiec Krüger i chirurg Carl Beuchel, co wyjaśnia tym, że Beuchel przejął hutę w wyniku ogłoszenia upadłości przez Krügera (Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin…, s. 49 i n.).
  25. Powstanie w Niemczech w drugiej połowie XIX wieku wyodrębnionej gminy żydowskiej Adass – Jisroel było odpowiedzią na szerzący się wśród Żydów proces społecznej i kulturowej asymilacji. Głównym jednak celem ich członków było powiązanie tej otwartości z jednoczesnym zachowaniem tradycji żydowskiej.
  26. Ciepliński R., Samo życie. Książnica na gruzach synagogi? (r.c.), „Kurier Szczeciński” z dn. 4.06.1998.

Tekst w skróconej formie ukazał się w wydawnictwie „sedina.pl magazyn – Rocznik Miłośników Dawnego Szczecina” nr 5, pod odredakcyjnym tytułem „Dwie synagogi”.

© Jan [Schulz] Iwańczuk • Szczecin, 6.01.2011

Ten wpis został opublikowany w kategorii Historia. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

1 odpowiedź na Najstarsze nazwy ulic i inne nazwy miejscowe dawnego Szczecina (Aneks nr 1. do odcinka nr 36)

  1. Pingback: Obecni Nieobecnym - Magazyn Policki

Możliwość komentowania jest wyłączona.