Opublikowane przez w Historia, Kultura i Sztuka, Szczecinianie.

„Gabinet doktora Caligari” Roberta Wiene, to film absolutnie niezwykły, jeszcze dziś poraża wizją świata zdeformowanego przez obłąkany umysł. Nawet gdyby von Twardowski nic więcej nie zagrał, rola w tym filmie dałaby mu miejsce w historii kina.

Pierwsza część artykułu

 Był synem, wnukiem i prawnukiem generałów.
Powinien zostać kolejnym von Twardowskim w służbie Niemiec.
Wybrał inną drogę. Można powiedzieć, że dotknęło go przekleństwo polskiego Fausta, Pana Twardowskiego. Tak jak on był dzieckiem księżyca, patrona błądzących w mroku.
Księżyc zawsze dwoisty, męski i żeński, androgyniczny.
Księżyc zmieniający ludzką naturę.
Księżyc symbol iluzji.

Biały Pierrot w kręgu błękitnych aniołów

Berliński krąg znajomych młodego Twardowskiego tworzyli: wielki reżyser Friedrich Wilhelm Murnau, poeta, pisarz, producent filmowy Moriz Seeler (Pomorzanin, bo urodzony w Gryficach Greifenberg w 1896 roku), Robert Siodmak (reżyser filmów kryminalnych), aktor Hubert Meyerinck (jak von Twardowki, syn generała), Marlene Dietrich i wreszcie Martin Kosleck (urodzony w roku 1904 w Barkotzen, obecnie Barkocin, pow. Miastko – też Pomorzanin) utalentowany aktor i malarz, z którym von Twardowski był związany do końca swego życia. Ich związku nie zakłóciło nawet małżeństwo przyjaciela z Eleonorą von Mendelssohn, zawarte jednak dopiero w końcu lat 40. XX wieku.

Dla kabaretów pisał von Twardowski scenki i parodie, które w 1920 roku ukazały się drukiem pod tytułem „Der rasende Pegasus” („Szalejący Pegaz”). Pozycja była na tyle zajmująca, że sam Kurt Tucholsky napisał recenzję (pod tytułem: Der rasende Twardowski) zachęcającą do przeczytania tego dziełka. Hans von Twardowski, cudowne dziecko kabaretu, „biały Pierrot”, der weisse Pierrot, odgrywał swoje scenki przed widownią teatru Weltbühne.

Lekcja teatru

W 1919 roku zadebiutował Twardowski na deskach Berlińskiego Teatru im. Lessinga (Lessingtheater). W następnych latach występował na wielu berlińskich scenach, m.in. tak liczących się, jak Deutsche Theater czy Staatstheater. Pracował z reżyserami tej klasy, co Max Reinhardt, Bertolt Brecht czy Berthold Viertel. Dzięki pracy w teatrze i w kabarecie zdobył znakomity warsztat i przygotowanie aktorskie, które z powodzeniem wykorzystał w filmie: umiejętności budowania roli, panowania nad ciałem, posługiwania się głosem, mimiką, gestem.

Obsesje ekspresjonistów

Aktorski debiut Twardowskiego przypadł na okres rozkwitu ekspresjonizmu w sztuce, w tym także w filmie. Ekspresjonizm był dzieckiem epoki naznaczonej okrucieństwem I wojny. Człowiek stanął w obliczu ciemnej strony życia, skonfrontowany z obłędem własnym i innych, wystawiony na łup demonów podświadomości, którą właśnie dla kultury odkrywał Freud, bezradny wobec codzienności jawiącej się jako przerażająca gra przypadków.

W powojennym kinie najważniejsza była wizja rzeczywistości, której głównym składnikiem jest strach. Nigdy w historii kultury nie powstały w takiej ilości dzieła opowiadające, czym on jest, tak głęboko i z takim napięciem analizujące ten stan.

Na ekranie von Twardowski zadebiutował w roku 1919. W latach 1919/1920 zagrał aż w 5 filmach, z których najwybitniejszym był obraz Roberta Wiene, „Das Cabinet des Dr. Caligari” (Gabinet doktora Caligari). Akcja filmu jest prosta. Do małego niemieckiego miasteczka przybywa dwójka tajemniczych wędrowców. Są to doktor Caligari i będący pod jego „opieką” somnambulik Cesare. Wkrótce w miasteczku ma miejsce seria morderstw. Przyjaciel Francisa, Alan (von Twardowski) podniecony umiejętnościami Cesare, który potrafi przewidzieć przyszłość, pyta lunatyka o datę swej śmierci. Cesare przepowiada, że Alan umrze przed świtem. Przepowiednia się spełnia. Alan zostaje zasztyletowany. Francis podejrzewa, że za zbrodnią stoi Caligari i chce wyjaśnić śmierć przyjaciela.

4) Plakat filmu Gabinet doktora Caligari 2

Plakat filmu Gabinet doktora Caligari

Atmosferę filmu budują jednak nie tylko (i nie tyle) aktorzy, ale scenografowie. Namalowane przez nich dla potrzeb filmu miasteczko to groteskowy obraz pełen upiornie powykrzywianych płaszczyzn, będący projekcją koszmarów chorego umysłu. Dzieło Wiene to film absolutnie niezwykły, jeszcze dziś poraża wizją świata zdeformowanego przez obłąkany umysł. Rola, którą zagrał von Twardowski w filmie jest w zasadzie drugoplanowa, ale to dzięki dociekaniom Alana dalej może dziać się Groza. Nawet gdyby Twardowski nic więcej nie zagrał, ta jedna rola dałaby mu miejsce w historii kina.

4) Plakat filmu Gabinet doktora Caligari

Plakat filmu Gabinet doktora Caligari

Ciemna moc szaleństwa

Zachęcony sukcesem i będący za pan brat ze wszystkim liczącymi się twórcami epoki, w kolejnych latach kontynuował romans z X Muzą. W roku 1920 zagrał w kolejnym filmie Roberta Wiene „Genuine” (1920), który ponownie przenosi widzów do świata onirycznych majaków. Jest to opowieść o kapłance – wampirze polującej na mężczyzn i ma wyraźnie mizoginiczną wymowę.

4) Plakat GENUINE

Genuine

W roku 1922 razem z Theą von Harbou, żoną Fritz Langa i współautorką scenariuszy jego najlepszych filmów: „Metropolis” i „M”, napisał von Twardowski scenariusz na podstawie opowiadania Gerharta Hauptmanna, pt. ”Phantom”. Reżyserem tego mrocznego, bardzo nowocześnie realizowanego filmu był F. W. Murnau, a Hans Heinrich wcielił się w drugoplanową rolę Hugona Lubota. Fabuła filmu skupia się na problemie fatalnego zauroczenia: bohater, Lorenz Lubota (Alfred Abel), zakochuje się w bogatej pannie Veronice Harlan (Lya De Putti), której powóz go potrącił. Różnice społecznego pochodzenia nie dają szansy na rzeczywiste zbliżenie się do ukochanej, bohater przeżywa więc swą miłość w wyobraźni. Fatalna siła miłości niszczy go i ostatecznie bohater popada w szaleństwo. W 1924 na planie filmu „Der Sprung ins Leben“(dosł. Skok w życie) spotkał Marlenę Dietrich, którą znał wcześniej z kabaretów. W filmie tym oboje zagrali małe, epizodyczne role, przyszła gwiazda światowego kina była tu tylko dziewczyną na plaży.

4) Plakat filmu Gabinet doktora Caligari 3

Plakat filmu Gabinet doktora Caligari

Wśród Pomorzan

W następnych latach na planach filmowych spotkał się z krajanami, aktorami urodzonymi w Szczecinie: z Ditą Parlo grał w filmach „Die heilige Flamme“ (dosł. Święty płomień) – 1931 i w „Menschen hinter Gittern“ (dosł. Ludzie za kratami) -1931, w filmie tym grał także inny szczecinianin, wielki Heinrich George, a w filmach „Lola Montez, die Tänzerin des Königs” – 1922 i „Rätsel einer Nacht”(dosł. Zagadka pewnej nocy) – 1927 grał z Hugonem Döblinem, aktorem, rodzonym bratem pisarza Alfreda Döblina.

4) Plakat filmu GABINET DR CALIGARI

Plakat filmu Gabinet doktora Caligari

Inni niż inni – homoseksualizm w kinie lat 20. XX wieku

W 1928 roku zagrał w filmie pod tytułem: „Geschlecht in Fesseln: Die Sexualnot der Gefangenen” (dosł. Płeć w okowach. Potrzeby seksualne więźniów). Film w reżyserii Williama Dieterle był obrazem, który mierzył się tematyką gejowską w kinie. Problematyka homoseksualizmu, karanego w Niemczech na mocy osławionego 175 paragrafu Kodeksu Karnego z roku 1871, szybko stała się tematem filmów. W 1919 nakręcono obraz pod tytułem „Anders als die Andern” (Inni niż inni), wyreżyserowany przez Richarda Oswalda (współautorem scenariusza był dobrze znany von Twardowskiemu seksuolog, pionier badań nad homoseksualizmem, dr Magnus Hirschfeld, który w tym filmie zagrał siebie – lekarza), opowiadający historię skrzypka, Paula Körnera (w tej roli wybitny aktor Conrad Veidt), który zakochał się w swym uczniu, padł ofiarą jego szantażu i ostatecznie popełnił samobójstwo. Wkrótce po premierze dystrybucja filmu została zakazana, a projekcje dozwolone były jedynie dla specjalistów z dziedziny medycyny. Film „Geschlecht in Fesseln” jest to historią bezrobotnego inżyniera, Franza Sommera (w tej roli sam Dieterle), który w obronie żony zabija człowieka i zostaje skazany na 3 lata więzienia. W więzieniu poznaje Alfreda (von Twardowski), w którym się zakochuje. Tak jak w „Innych…” Oswalda, ta historia zakazanej miłości kończy się tragicznie. W filmach Williama Dieterle Twardowski grał często. W 1930 roku zagrał Ottona von Wittelsbacha w filmie „Ludwig der zweite König von Bayern“ (Ludwik II – król Bawarii). Jest to opowieść o ekscentrycznym władcy Bawarii, zwanym Ludwikiem Szalonym lub Ludwikiem Bajkowym (w roli Ludwika – Dieterle). Otto grany przez von Twardowskiego był jego bratem i następcą, podobnie jak główny bohater miał zwichrowaną psychikę i także pomawiany był o homoseksualne skłonności.

4) Plakat

W końcu 1931 zagrał Twardowski w filmie „Der Herzog von Reichstadt”, opowieści o losach nieszczęśliwego syna Napoleona I, zwanego Orlątkiem. Był to ostatni film, jaki nakręcił w Niemczech.

Joanna A. Kościelna
Fragmenty filmów, w których grał von Twardowski:

Gabinet Dr Caligari: http://www.youtube.com/watch?v=LDkXBX-3jI0&feature=related

Tekst pochodzi z cyklu „Szczecin w biografii”, który ukazywał się w latach 2010 – 2011 na stronach (nieistniejącego obecnie) portalu stetinum.pl.
Portal sedina.pl dziękuje autorce za udostępnienie tekstu i zgodę na publikację.