Opublikowane przez w Biblioteka, Historia.

Pod sam koniec 2012 roku nakładem gminy Police ukazała się publikacja dotycząca powojennych losów ówczesnego powiatu szczecińskiego (obecnego powiatu polickiego), którą zatytułowano „Trudne początki. Powiat szczeciński 1945-1950”. W książce m.in. można odnaleźć liczne powiązania tego rejonu z samym Szczecinem, jak chociażby zmiany terytorialne na linii miasto-powiat – zarówno przed wojną, jak i po 1945 roku. 

Publikacja powstała na bazie pracy magisterskiej Bartosza Sitarza, napisanej pod kierunkiem prof. Adama Makowskiego i obronionej na Uniwersytecie Szczecińskim. Magisterium zainteresowała się gmina, zatem po wprowadzeniu przez autora poprawek i nadaniu całości „przyjaźniejszej” formy dla szerszego kręgu odbiorców – maszynopis ukazał się drukiem. Zachowano jednak przy tym m.in. przypisy, zatem publikacji bliżej do charakteru monografii naukowej. Sam autor podkreślał, że zależało mu na pewnej „innowacyjności”, napisaniu pracy, w której nie będzie powielania dobrze znanych i szeroko opracowanych już tematów. Bartosz Sitarz przy zbieraniu materiałów do pracy korzystał zarówno z dokumentów dostępnych w Archiwum Państwowym, jak i książek innych autorów.

Choć tytuł sugeruje syntezę zamkniętą w latach 1945-1950 książka sięga „głębiej” zarówno w jedną, jak i drugą stronę. Cały pierwszy rozdział publikacji („Gdy Pomorze było niemieckie…”), która składa się z czterech zasadniczych części (pełny spis treści dostępny jest TUTAJ), poświęcono historii przed 1945 rokiem. Narracja rozpoczyna się w tym fragmencie w zasadzie od wczesnego średniowiecza, ale nacisk położono przede wszystkim na wydarzenia mające miejsce w XIX wieku i pierwszej połowie XX wieku (łącznie z II wojną światową). Autor w skrócie przedstawił ówczesne społeczeństwo, gospodarkę czy podziały administracyjne we wspomnianym okresie. W przypadku trzeciego z wyżej wymienionych aspektów posłużyło to podkreśleniu faktu, iż powojenny teren powiatu w praktyce w znacznym stopniu odbiegał od podziałów sprzed 1945 roku. Do 1939 roku Szczecin okalał bowiem powiat Randow (niem. Landkreis Randow), a na północ od niego znajdował się powiat Ueckermünde (niem. Landkreis Ueckermünde). 15 października 1939 utworzono tzw. Wielki Szczecin (niem. Großstadt Stettin), w wyniku czego poszerzono znacznie obszar naszego miasta, likwidując jednocześnie powiat Randow, którego północną część inkorporowano do powiatu Ueckermünde. Wszystkie wyżej wymienione jednostki administracyjne obejmowały jednak znaczne obszary także na zachód od obecnej granicy Polski.

mapy

przedwojenne podziały terytorium, które po wojnie przypadło Polsce (źródło: B. Sitarz „Trudne początki. Powiat szczeciński 1945-1950”, s. 191-192)

W kolejnych rozdziałach autor skupił się już na losach powojennych. Tę część otwierają informacje o ustaleniach mocarstw, w wyniku których Szczecin wraz z niewielkim obszarem na zachód od Odry (późniejszy powiat szczeciński) przypadł Polsce (w tym kluczowe rozporządzenie Stalina, jako przewodniczącego Państwowego Komitetu Obrony ZSRR, z dnia 20 lutego 1945 roku – więcej w artykule prof. Musiała Szczecin z woli Stalina). Początkowo granicę między Szczecinem a radziecką strefą okupacyjną wyznaczała linia demarkacyjna z 10 lipca 1945 roku (nasze miasto obejmowało wówczas centrum i kilka dzielnic lewobrzeżnych). Następnie, już po konferencji w Poczdamie (lipiec-sierpień 1945), w wyniku rozmów z delegacją radziecką (Greifswald-Schwerin, 20-21 września 1945 roku) prowadzonych przez Pełnomocnika Rządu na Okręg Pomorze Zachodnie – Leonarda Borkowicza oraz Prezydenta Szczecina – Piotra Zaremby uściślono dokładny przebieg zachodniej granicy Polski. Przejmowanie przez polskie grupy operacyjne terenów na zachód od Szczecina wyznaczono na dzień 4 października 1945 roku. Organizacją grup zajmowały się osoby ze szczecińskiego Zarządu Miejskiego. Poprzedziło to rozporządzenie z 27 września 1945 roku, w którym wytyczono granicę pomiędzy samym Szczecinem a „powiatem wiejskim” (powiększono w ten sposób Szczecin chociażby o dzielnice północne, m.in. Stołczyn, Skolwin czy Głębokie). Formalnie do 29 maja 1946 roku rejon późniejszego powiatu szczecińskiego określano mianem obwodu weleckiego, a dopiero po integracji administracyjnej tzw. Ziem Odzyskanych z resztą kraju zaczęto oficjalnie używać terminu „powiat szczeciński”.

Sporo miejsca w publikacji poświęcono tzw. „enklawie polickiej”, obejmującej obszar wzdłuż Odry od Skolwina do Trzebieży, którym zarządzał Związek Radziecki, wbrew wcześniejszym ustaleniom z władzami polskimi. Powstanie enklawy (28 września 1945 roku) wiązało się z demontażem najważniejszego i największego w regionie zakładu – fabryki benzyny syntetycznej w Policach (niem. Hydrierwerke Pölitz AG). ZSRR stopniowo przekazywał Polsce kolejne miejscowości z „okupowanego” terytorium, aż finalnie równo rok później (28 września 1946 roku) oddał pozostałości po wspomnianym zakładzie. Znacznie spowolniło i utrudniło to proces organizowania nowego tworu na ziemiach polskich, leżących na zachód od Odry.

Brak możliwości administrowania Policami spowodował, iż (wbrew wcześniejszym planom) początkowo siedziba całego obwodu weleckiego mieściła się w Nowym Warpnie. 7 listopada 1945 roku przeniesiono ją na Głębokie, gdzie ulokowano także inne ważne instytucje. Kolejna przeprowadzka władz, tym razem do budynku przy al. Wojska Polskiego 1 w Szczecinie, miała miejsce 25 kwietnia 1947 roku. W wymienionych powyżej miejscach urzędowali dwaj pierwsi Pełnomocnicy Rządu RP na Obwód Welecki – Ludomir Mallow (do grudnia 1945 roku), a następnie Tadeusz Rudzki. Trudności natury organizacyjnej powodowały, iż w pierwszych latach powojennych pojawiały się różne propozycje poszerzenia terytorium obwodu/powiatu – o tereny na wschód od Odry czy północne dzielnice Szczecina. Sugerowano bowiem, iż nowy, „sztuczny” twór jest nienaturalnie rozciągnięty na osi północ-południe z brakiem zaplecza gospodarczego. Postulowano także przeniesienie siedziby władz powiatu ze Szczecina.

Z Głębokim powiązany jest także cały proces „wymiany” ludności zamieszkującej dotychczas obszar, który po wojnie wszedł w skład obwodu weleckiego. Tutaj bowiem utworzono punkt zbiorczy dla ludności niemieckiej. W latach 1946-1947 przewinęło się przez niego około 8 000 osób, zmuszonych opuścić nasz kraj. Na Głębokim powołano także Powiatowy Oddział Państwowego Urzędu Repatriacyjnego (PO PUR) dla obwodu weleckiego/powiatu szczecińskiego. Początkowo, ze względu na włączenie obszaru do akcji tzw. osadnictwa wojskowego, mogły się tutaj osiedlać praktycznie tylko osoby związane z armią polską (o co dbała podległa PO PUR – Powiatowa Komisja Osadnictwa Wojskowego). Od marca 1946 roku zniesiono wszelkie ograniczenia w tej kwestii. Niektóre miejscowości, poza „enklawą policką”, zajmowała jednak ciągle Armia Czerwona (przykładowo jeszcze w kwietniu 1946 roku „okupowano” Mierzyn, który stanowił dla Rosjan ważny punkt aprowizacyjny). Wszystkie przytoczone powyżej trudności spowalniały akcję odbudowy, a także zagospodarowywania ziem, którym to procesom Bartosz Sitarz poświęcił osobny fragment książki.

Zasadnicza część publikacji, jak już było napisane powyżej, składa się z czterech rozdziałów, a także przedmowy, wstępu i zakończenia (150 stron). Po niej znajduje się spora ilość dodatków (74 strony). Pierwszy dodatek to kalendarium dat (od średniowiecza do współczesności), następnie pojawia się kilka polsko-niemieckich wykazów miejscowości i ulic związanych tematycznie z książką. W dalszej kolejności umieszczone są wykazy gmin i gromad, które tworzyły niegdyś powiat, a także dane osób piastujących po wojnie najważniejsze stanowiska publiczne. Książkę zamykają mapy i inne ryciny, a także bibliografia oraz dwa indeksy – geograficzny oraz osobowy. Całość wydano na papierze kredowym w twardej oprawie.

Ciekawostkę stanowi fakt, iż na okładce umieszczono mapę powiatu szczecińskiego pochodzącą dopiero z 1956 roku. Wcześniejszych źródeł ikonograficznych nie udało się bowiem autorowi odnaleźć. Z tego też powodu w granicach Szczecina na wspomnianym planie można już odnaleźć: Wielgowo, Zdunowo i Sławociesze (przyłączone do naszego miasta w 1954 roku).

Publikacja dostępna jest na terenie Polic w następujących punktach:

  • Biblioteka im. Marii Skłodowskiej-Curie w Policach, Dział Regionalny, ul. Wojska Polskiego 15, I p., cena 25 PLN
  • Centrum Informacji Turystycznej i Kulturalnej, stara kaplica na pl. Bolesława Chrobrego (policki rynek), cena 30 PLN
  • Miejski Ośrodek Kultury w Policach, ul. Siedlecka 1a, cena 30 PLN
  • Księgarnia Orszula, Centrum Handlowo-Usługowe „Kinga”, ul. Wyszyńskiego 13, I p., cena 30 PLN
  • bunkier Stowarzyszenia Przyjaciół Ziemi Polickiej „Skarb”, ul. Spółdzielcza 31, cena 30 PLN (bezpłatne zwiedzanie ruin starej fabryki w każdą sobotę o godz. 13.00)

Bartosz Sitarz znany jest także m.in. z artykułów, które ukazały się w drugim i trzecim numerze czasopisma „Szczeciner”:

Jan Skolimowski [Stau]

okladka pelny format2