Opublikowane przez w Historia, IHiSM US – artykuły pracowników naukowych, Publicystyka.

Szczecin od początku swego istnienia był ośrodkiem portowym. W tej sytuacji praca portu decydowała o ekonomicznej pozycji miasta we wszystkich epokach historycznych. Szczeciński port powstał wraz ze słowiańskim podgrodziem, był integralną częścią miasta średniowiecznego i nowożytnego przechodząc wraz z nim wszystkie dobre i złe koleje losu. Warto podkreślić, że w całym omawianym okresie tj. od wczesnego średniowiecza po koniec XVIII wieku szczeciński port stanowił wraz z miastem jeden nierozerwalny, spójny i ściśle powiązany organizm gospodarczy.

1. Położenie portu

Początki szczecińskiego portu sięgają IX wieku gdy słowiańskie osadnictwo zeszło z dzisiejszego wzgórza zamkowego na teren rozciągający się między stokiem owego wzgórza, a Odrą. To nad odrzański brzeg przeniósł się wkrótce ciężar życia gospodarczego ośrodka, a luźne początkowo osadnictwo uległo zagęszczeniu tworząc osadę o charakterze rzemieślniczo-handlowym, z której wykształciło się w X wieku otoczone wałem szczecińskie podgrodzie, ściśle związane z eksploatacją wody [1]. Emanacją morskości wczesnośredniowiecznego Szczecina był oczywiście port. Za jego zalążek możemy uznać przystań założoną w początkach IX wieku w zakolu Odry, która przylegała od strony północnej na początku do osady rzemieślniczo-handlowej, a potem do podgrodzia [2]. W kierunku przystani biegła wówczas główna oś komunikacyjna podgrodzia, dzisiejsza ulica Panieńska. Niewiele później (II połowa IX i X wiek) szczecinianie zaczęli wykorzystywać jako akwen portowy główny nurt Odry. Badania archeologiczne pokazały bowiem, że osadnictwo u podnóża wzgórza zamkowego rozwijało się w kierunku rzeki. Wskazuje na to zaleganie warstw osadniczych w dawnym korycie Odry i przesuwanie się ich w stronę głębszego nurtu. Jest to zjawisko typowe dla ośrodków intensywnie eksploatujących wodę [3]. Z powyższego można wyciągnąć wniosek, że szczecińskie podgrodzie co najmniej od II połowy IX wieku wykorzystywało jako port zarówno wody zakola rzeki obmywającego osadę od północy jak i główny nurt Odry. Niestety, we wczesnośredniowiecznych źródłach pisanych nie zachowały się żadne opisy szczecińskiego portu, oprócz pojedynczej wzmianki z 1124 roku – portus maris [4] odnotowującej samo jego istnienie.

Napływ osadników niemieckich w ciągu XII wieku spowodował, że bezpośrednio nad Odrą na południe od słowiańskiego podgrodzia rozwinęła się na przełomie XII i XIII wieku niemiecka osada [5]. Najprawdopodobniej w tym samym czasie na wysokości późniejszego kościoła św. Jana powstał drugi port obsługujący nowych przybyszów. Jeszcze przez kilka następnych stuleci miejsce to określano jako Havening lub Haveling, co najpewniej świadczy o jego pierwotnym znaczeniu. Można więc przypuszczać, że na początku XIII wieku w Szczecinie istniały dwa niezależne porty: słowiański, rozciągający się wzdłuż podgrodzia i obejmujący wówczas tylko główny nurt Odry oraz użytkowany przez Niemców tzw. Havening powstały na południe od osady niemieckiej tuż przy przeprawie przez Odrę. Niewykluczone, że w tym czasie nowi osadnicy z Niemiec korzystali także z portu słowiańskiego.

Lokacja Szczecina na prawie magdeburskim przeprowadzona w latach 1237-1243 [6] ostatecznie utrwaliła położenie portu na głównym nurcie Odry, pod rozwijającym się miastem. W tym okresie słowiańska pristan i niemiecki Havening stworzyły jeden nowy port lokacyjnego ośrodka. Włączenie się Szczecina w handel hanzeatycki w II połowie XIII wieku spowodowało, że dotychczasowy port okazał się nie wystarczający dla nowych rosnących potrzeb. W tej sytuacji pod koniec XIII wieku zaczęto na potrzeby portowe zagospodarowywać przeciwległy brzeg rzeki [7]. Znaczne powiększenie obszaru portu poprzez włączenie do niego części Łasztowni, a co ważniejsze zbudowanie około 1280 roku Mostu Długiego, który nie posiadał przepustu dla statków morskich spowodowały, że dawny niemiecki Havening stracił znaczenie jako port morski. Położony na południe od Mostu Długiego stał się odtąd portem rzecznym, do którego przybijały jednostki płynące z dorzecza Odry. W ciągu XII stulecia zamarł także ruch jednostek w zakolu Odry na północ od podgrodzia. Obszar ten regularnie spłycany został wreszcie zasypany i stał się miejscem usytuowania klasztoru cysterek założonego tu w 1243 roku przez księcia Barnima I i jego żonę Mariannę. Opisana powyżej sytuacja spowodowała, że w ciągu XIV wieku na potrzeby portowe zagospodarowano cały zachodni brzeg Łasztowni. Ukoronowaniem tego procesu było przeniesienie w II połowie XIV wieku na północny skraj wyspy stoczni oraz wybudowanie na początku XV wieku w pobliżu Mostu Długiego, żurawia portowego. Ukształtowany ostatecznie w późnym średniowieczu obszar szczecińskiego portu rozciągającego się po obu stronach Odry między mostami Kłodnym a Długim, nie uległ zasadniczej zmianie do końca XVIII wieku. Zadecydowały o tym dwie podstawowe przesłanki. Po pierwsze wynikało to z osłabienia tętna życia ekonomicznego miasta od początku XVII wieku, a następnie z jego załamania się w II połowie tegoż stulecia (od czasów wojny trzydziestoletniej). Drugą nie mniej ważną przyczyną wydaje się być forteczny od czasów szwedzkich charakter szczecińskiego ośrodka, który został utrwalony w XVIII wieku przez Prusaków. Miasto zostało wówczas otoczone wieńcem obwarowań za którymi skupiało się całe życie gospodarcze. Żadne urządzenia portowe, magazyny i spichlerze nie mogły być budowane poza wałami ponieważ w razie oblężenia zostałyby zniszczone.

Integralną częścią portu był akwen portowy. Już w średniowieczu został on dokładnie i jednoznacznie określony. Rozciągał się on na Odrze między wybudowanym około 1280 roku Mostem Długim [9] a kłodą portową wzmiankowaną od początku XIV wieku [9] i znajdującą się na wysokości dzisiejszej ulicy Kłodnej. W miejscu kłody zbudowano w XV wieku Most Kłodny posiadający przepust dla statków morskich. Na tak wytyczonym akwenie od początku XIV wieku aż po połowę XVIII stulecia, egzekwowano szczecińskie prawo składu. Obowiązywało tu także magdeburskie prawo miejskie. Warto w tym miejscu dodać, że Prusacy w latach 20. XVIII wieku nieco powiększyli akwen portowy przesuwając jego północną granicę i ustanawiając dwie nowe kłody. Pierwszą położono na Odrze powyżej Mostu Kłodnego, drugą na Duńczycy za cyplem Ołowianki. Zasadniczym problemem władz miejskich było utrzymanie w odpowiedniej głębokości akwenu portowego. Ówcześnie nie dysponowano jednak sprzętem umożliwiającym wydajne pogłębiane wód portowych. W tej sytuacji jedynym racjonalnym sposobem postępowania władz miasta było wydawanie ostrych zakazów wyrzucania do wód portowych wszelkich odpadków. Pozbywanie się śmieci, a także balastu ze statków cumujących w porcie było obłożone wysokimi karami pieniężnymi. Pierwsze w miarę wydajne pogłębiarki zastosowano u ujścia Odry dopiero w XVIII wieku. W tym też czasie słychać w Szczecinie o większych pracach pogłębiarskich. Miało to miejsce przy okazji budowy po 1740 roku awanportu szczecińskiego w Świnoujściu oraz przy pogłębianiu Świny i Domiąży. Wybagrowano wówczas i akwen portu w samym Szczecinie. Jego głębokości znajdowały się odtąd pod stałą kontrolą administracji portowej, która sprawdzała na bieżąco stan akwenu, interweniując w razie jego nadmiernego spłycenia. W latach 80. i 90. XVIII wieku średnie głębokości szczecińskiego akwenu portowego wynosiły około 9 stóp [10].

prof. dr hab. Radosław Gaziński – IHiSM US

Przypisy:

[1] H. Chłopocka, L. Leciejewicz, T. Wieczorowski, Okres wczesnofeudalny do roku 1237, Dzieje Szczecina wiek X- 1805, red. G. Labuda, Warszawa – Poznań 1985, s. 39-45.
[2] B. Wachowiak, Najdawniejszy port Szczecina (X-XIII w.), „Przegląd Zachodni”, 1952, z. 3-4, s. 583, tegoż samego: Port średniowiecznego Szczecina, Gdańsk 1955, s. 8-11.
[3] W. Filipowiak, Początki żeglugi słowiańskiej u ujścia Odry, Studia nad etnogenezą Słowian i kulturą Europy wczesnośredniowiecznej, t. 2, red. G. Labuda, S. Tabaczyński, Wrocław 1988, s. 39-40, idem: Die Hafen und der Schiffbau an der Odermündung im 9-12 Jahrhundert, Untersuchungen zu Handel und Verkher der vor- und frühgeschichtlichen Zeit im Mittel- und  Nordeuropa, t. 5, Gottingen 1989, s. 353-354 oraz Die Anfänge des Städtewesens in Pommern, „Schriften zur Ur- und Frühgeschichte”, t. 44, 1991, s. 151-153.
[4] Ebonis Vita S.Ottonis episcopi Brandenburgensis, wyd. J. Wikarjak, K. Liman, MPH, SN, t.. 7, cz. 2, Warszawa 1969, L III, c. 17.
[5] H. Chłopocka, L. Leciejewicz, T. Wieczorowski, op. cit, s. 55-58.
[6] Pommersches Urkundenbuch, I, 348, 417.
[7] B. Wachowiak, Port…, s. 12-15 oraz H. Lesiński, Rozdrobnienie feudalne 1237 – 1478, Dzieje Szczecina…, s. 78-80.
[8] M. Wehrmann, Das älteste stettiner Stadbuch (1305-1352), Stettin 1921, wz. 18, s. 19, wz. 330, s. 44, wz. 581, s. 64, wz. 651, s. 69, wz. 840, s. 86, wz. 1223, s. 119, wz. 1527, s. 145, wz. 2234, s. 204. Przed wybudowaniem mostu w jego miejscu istniała przeprawa promowa: S. Bobiński, Przeprawa szczecińska, „Szczecin”, 1958, z. 11-12, s. 32-34, 39.
[9] M. Wehrmann, op. cit., wz. 910, s. 93, wz. 1099, s. 109, wz. 1334, s. 129, wz. 1881, s. 175, wz. 2225, s. 203, wz. 2291, s. 208, wz. 2673, s. 241.
[10] R. Gaziński, Handel morski Szczecina w latach 1721 – 1805, Szczecin 2000, s. 133-134.

1594_fragment c-b

fragment widoku Szczecina autorstwa Brauna & Hogenberga z końca XVI wieku; źródło – galeria sedina.pl

Powyższy tekst jest pierwszą odsłoną trzyczęściowego artykułu prof. dr. hab. Radosława Gazińskiego. Materiał pierwotnie został zamieszczony w publikacji „Szczecin i jego miejsca. III Konferencja Edukacyjna, 10 XII 2010 r.” pod redakcją Katarzyny Rembackiej. Redakcja portalu sedina.pl składa serdeczne podziękowania autorowi za zgodę na udostępnienie tekstu na naszych łamach.

Artykuły pracowników Instytutu Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Szczecińskiego pojawiają się na portalu sedina.pl dzięki współpracy pomiędzy oboma podmiotami. O szczegółach porozumienia więcej można przeczytać TUTAJ.

Nowy obraz150