Opublikowane przez w Przemiany.

Na najnowszej „Przemianie” autorstwa Airkozaka widoczne są dwa obiekty należące niegdyś do zespołu koszar Wiktorii (niem. Victoria-Kaserne) przy ulicy Narutowicza (niem. Friedrichstrasse). Obecnie jeden z widocznych na animacji budynków zajmuje Wydział Prawa i Administracji US, drugi mieści się na terenie Rejonowego Zarządu Infrastruktury.

W 1720 rozpoczął się pruski okres w dziejach Szczecina. Wówczas w następstwie ustaleń pokoju sztokholmskiego król Fryderyk Wilhelm I ostatecznie wykupił za 2 mln talarów miasto (wraz z częścią Pomorza), które już od 1713 roku zajmowały jego wojska. Nowi włodarze podjęli decyzję o rozbudowie miejskich fortyfikacji. Postanowiono wówczas o powstaniu trzech fortów.  W latach 1734-1740 zbudowano Fort Leopolda oraz Fort Wilhelma, natomiast trzeci – Fortu Prusy, ulokowany na południowy zachód od samego miasta, powstawał najwcześniej, bo już od 1729 roku. W 1734 prace nad jego budową były w stanie zaawansowanym, ale jeszcze w maju 1740 roku w korespondencji między królem a księciem Leopoldem pojawia się informacja o przeznaczeniu 5 000 talarów na ulepszenie wspomnianej fortyfikacji.

mapa Szczecina z 1843 roku

Głównym architektem nowych umocnień był Gerhard Cornelius Walrave, a same projekty powstały najprawdopodobniej w latach 1723-1724. Z trzech przedstawionych propozycji kształtu i formy, jaką miał przyjąć Fort Prusy ostatecznie wybrano koncepcję pięcioramiennej gwiazdy. Co naturalne, w środku samego organizmu powstały budynki – zabudowa wnętrza fortu. Biorąc pod uwagę obecny układ miasta, znajdowały się one dokładnie między obecnymi ulicami Narutowicza, Głowackiego i Kusocińskiego (odpowiednio niem. Friedrichstrasse, Kleiststrasse, Lützowstrasse).

Ponad 100 lat później podjęto decyzję o likwidacji szczecińskiej twierdzy, która m.in. ze względu na nowe osiągnięcia techniki wojennej nie pełniła już odpowiednio funkcji obronnych. Ostateczny dokument w tej kwestii, podpisany przez najważniejsze osoby w Niemczech (cesarza Wilhelma I oraz kanclerza Otto von Bismarcka), sporządzono w 1873 roku. Stopniowo rozpoczęto likwidację istniejących umocnień, jednocześnie zastanawiając się nad zagospodarowaniem obszaru dotychczasowej twierdzy oraz jej przedpola. Wówczas zdecydowano, że z trzech ówczesnych fortów, rejon po Forcie Prusy wraz z okolicą nadal będzie wykorzystywany do celów wojskowych. Tutaj zaplanowano oprócz wytyczenia nowych ulic, także rozbudowę obszaru koszarowego.

projekt przebiegu ulic przez Fort Prusy autorstwa Helda – 1877 rok (źródło: B. Kozińska „Rozwój przestrzenny Szczecina od początku XIX wieku do II wojny światowej”)

Projekt przebiegu siatki ulic w miejscu wspomnianej fortyfikacji wykonał w maju 1877 roku inspektor budowlany Held. Widoczne na powyższym planie są dwie poziome drogi. Główna, bardziej na północ, obecna ulica Narutowicza (niem. Friedrichstrasse) oraz ulokowana na południu Sowińskiego (niem. Körnerstrasse). Wśród pionowych ulic należy wymienić począwszy od zachodu: Głowackiego i Kusocińskiego (niem. Kleiststrasse, Lützowstrasse). Trzecia z widocznych na planie dróg nie została natomiast ostatecznie przeprowadzona. Efekt likwidacji Fortu Prusy, realizacji projektu z 1877 roku oraz budowy nowych obiektów koszarowych można prześledzić na dwóch poniższych planach:

fragmenty planów miasta – po lewej mapa z 1888 roku, po prawej z 1898 roku

Na planie z 1888 roku zaznaczono jeszcze zasięg dawnych umocnień, chociaż na mapie widoczny jest już podział całego obszaru na poszczególne ulice. Z obiektów wojskowych powstał do tego czasu pierwszy budynek koszar artylerii (niem. Artillerie-Kaserne). Na planie wykonanym 10 lat później, tj. w 1898 roku zaznaczonych jest już o wiele więcej obiektów, które wybudowano do tego czasu, m.in. obiekty koszar grenadierów (niem. Grenadier Kasernen), koszar saperów (niem, Pionier-Kaserne), rozbudowane gmachy koszar artylerii (niem. Artillerie-Kaserne) czy lazarety. Na fragmentach obu map widoczne są nadal także starsze budynki, znajdujące się niegdyś wewnątrz Fortu Prusy.

fragment planu miasta z 1903 roku

Na mapie z 1903 roku można już zaobserwować zmianę zabudowy w „centrum” dawnej fortyfikacji. Między latami 1898-1903 powstały obiekty wojskowe przy obecnej ulicy Narutowicza, na odcinku między Głowackiego i Kusocińskiego (patrz czerwona strzałka). Budynki te nazwane zostały później koszarami Wiktorii (niem. Victoria-Kaserne), gdyż służyły 34 Pułkowi Fizylierów Królowej Szwedzkiej Wiktorii. Honorową patronkę sam pułk otrzymał w 1907 roku. Starano się w ten sposób wykorzystać szwedzkie korzenie jednostki do zacieśnienia stosunków ze wspomnianym krajem. Pułk stacjonował w Szczecinie w latach 1871-1890 oraz 1907-1919, zatem jego „pierwsza” obecność w mieście sięga jeszcze czasów przed budową opisanych powyżej koszar oraz przydzieleniem mu „opieki” królowej Wiktorii (więcej na ten temat w drugiej części artykułu pt. „O dawnych pułkach ze starych koszar” autorstwa hehenio).

plan Szczecina z 1919 roku

Jednostka w XX wieku zajmowała nie tylko rejon przy ulicy Narutowicza, ale także koszary ulokowane wzdłuż obecnej ulicy Sowińskiego (teraz mieści się tutaj Wydział Filologiczny US).

Przemiana autorstwa Airkozaka ukazuje dwa obiekty przy Friedrichstrasse (oznaczone czerwoną strzałką na fragmencie mapy z 1903 roku) należące do wspomnianego już zespołu koszar Wiktorii (Victoria-Kaserne). Zdjęcie wykonane jest z perspektywy ulicy Narutowicza w kierunku Kusocińskiego. Budynek ulokowany bliżej wspomnianej ulicy Kusocińskiego zachował się do dzisiaj praktycznie w identycznej formie. Po II wojnie światowej stacjonowało tutaj wiele jednostek wojskowych, m.in. komandosi Pomorskiej Dywizji Powietrzno-Desantowej, obecnie właścicielem budynku jest Uniwersytet Szczeciński i mieści się tam Wydział Prawa i Administracji. Drugi z obiektów zmienił nieco swoje oblicze. W czasach niemieckich był to jednopoziomowy gmach z długim, spadzistym dachem. Po 1945 roku w obu skrzydłach budynku dobudowano drugi poziom, m.in. z tego powodu inaczej wygląda teraz także sam dach obiektu. Gmach mieści się obecnie na terenie Rejonowego Zarządu Infrastruktury w Szczecinie.

animacja – Arkadiusz Kozaczuk [airkozak]
tekst – Jan Skolimowski [Stau]

autor „Przemiany”: Airkozak (animacja w pełnym oknie dostępna jest TUTAJ)

Zobacz wcześniejsze animacje: