Opublikowane przez w Historia, Publicystyka.

Kryzys spowodowany wybuchem I wojny światowej doprowadził do deficytu oficjalnego pieniądza w ówczesnych Prusach. Z tego powodu do odbiegu wprowadzono m.in. banknoty zastępcze. Zachowały się wyemitowane w tym okresie pieniądze przez magistrat Szczecina, które udostępnił portalowi sedina.pl Janusz Zawadziński.

„Istnienie pieniędzy zastępczych znane jest już od starożytności, ale ze względu na zasięg i rozmach, z jakim zjawisko  to wystąpiło w latach 1914–1923 po prostu nie miało sobie równych ani we wcześniejszym, ani w późniejszym okresie. Pieniądze zastępcze stanowiły środki, których emitentami były nieuprawnione do emisji pieniądza podmioty, najczęściej, aby uzupełnić niewystarczającą na rynku ilość pieniądza oficjalnego.

Paniczne nastroje w całych ówczesnych Prusach po wprowadzeniu mobilizacji 1 sierpnia 1914 roku sprawiły pośpieszne wycofanie depozytów bankowych przez ludność. Popularne dotychczas na rynku monety miedziane, srebrne i złote błyskawicznie zniknęły. Emisje papierowych pieniędzy zastępczych zwanych bonami lub notgeldami, które pojawiły się najpierw w Prusach i Austrii, objęły swym zasięgiem także ziemie zaboru rosyjskiego. Stało się tak, gdyż wycofujące się władze rosyjskie zabrały z terenów Królestwa depozyty oraz gotówkę wartości ok. pół miliarda rubli. W obiegu najzwyczajniej zabrakło pieniędzy.

Własne pieniądze zastępcze we wspomnianym okresie wprowadzały do obiegu prawie wszystkie instytucje. Były to władze powiatowe i gminne, banki, rożne zakłady przemysłowe, przedsiębiorstwa komunikacyjne i tak dalej. Centralne władze pruskie tolerowały to zjawisko, bo nie widziały w tym okresie innego wyjścia z sytuacji. Emitenci byli zobowiązani w określonym czasie wykupić notgeldy za pieniądze państwowe, jednak atrakcyjna często szata graficzna, także walory poznawcze wręcz zachęcały do kolekcjonowania kolejnych drukowanych serii. Ta praktyka przynosiła emitentom spore dochody.

Poza papierowymi bonami były także metalowe. Rzadka dziesięciofenigowa moneta miasta Gostyń z 1917 roku posiada dodatkowo napis informujący w otoku „KLEINGELDERSATZMARKE”. Występowały na rynku także pieniądze zastępcze wykonane z porcelany miśnieńskiej, kartonu, materiału np. lnu.

Prezentuję ze swojego zbioru dwie serie pomorskich pieniędzy zastępczych wyemitowanych przez magistrat miasta Szczecina. Pierwsza seria składa się z trzech bonów przedstawiających znane w tamtym czasie osobistości zasłużone dla Szczecina. Są to panowie: R. Brusse, K. Loewe – organista kościoła św. Jakuba oraz burmistrz Haken. Odmiany tej serii emitowanej w 1921 i 1922 roku zawierają także nadruki. Kolejna seria to kilkanaście bonów wielokolorowych, ukazujących rożne dzielnice miasta Szczecina i okolicy.

Niniejszą pracę i prezentację dedykuję i poświęcam pamięci mojego klubowego kolegi z Polskiego Towarzystwa Numizmatycznego w Szczecinie – Czesława Hołuba, autora broszurki na ten sam temat. Czesław Hołub, sporo starszy ode mnie, wzbudzał uznanie wśród nas, zrzeszonych w Towarzystwie osób. Duża wiedza historyczna, numizmatyczna i nienaganne obycie kolekcjonerskie przysparzały mu autorytetu. Za działalność podziemną w okresie okupacji otrzymał liczne odznaczenia. W uznaniu udziału w zdobyciu więzienia w Pińsku i uwolnieniu więźniów otrzymał krzyż Virtuti Militari. Tuż po wojnie był prześladowany i więziony. Do wyroku więzienia zasądzono mu przepadek mienia, wraz z cennym zbiorem numizmatycznym. Po uwolnieniu zaczynał wszystko od nowa”.

Janusz Zawadziński

Portal Miłośników Dawnego Szczecina sedina.pl składa serdeczne podziękowania autorowi za artykuł oraz udostępnienie swoich zbiorów.

Wybrane banknoty ze zbioru Janusza Zawadzińskiego (kliknij, aby powiększyć):

seria „osoby zasłużone dla Szczecina”

seria „dzielnice miasta Szczecina i okolicy” (25 Pf – fenigów)

seria „dzielnice miasta Szczecina i okolicy” (50 Pf – fenigów)

seria „dzielnice miasta Szczecina i okolicy” (75 Pf – fenigów)