Opublikowane przez w Historia.

Nazwy różne

1. Nazwy związane z topografią danego miejsca.

Ulica Szeroka (Breitestraße) [ulica Kard. Stefana Wyszyńskiego]

Ryc. 1. Widok ulicy Breitestraße od strony zachodniej w latach 1897-1906,

W jednym ze wcześniejszych odcinków (odc. nr 12) wspominałem o istniejącym jeszcze przed lokacją miasta osiedlu chłopskich kolonistów. Założyli go osadnicy niemieccy, którzy, jak podaje J. M. Piskorski (2005, 105), pojawili się na Pomorzu Zachodnim około połowy XII wieku. Osiedle to, usytuowane wzdłuż drogi prowadzącej w kierunku podgrodzia słowiańskiego, i położonego obok niego zamkniętego podgrodzia kupców niemieckich, prawdopodobnie miało charakter otwarty. Jednak według Hugo Lemckego, a także Carla Fredricha, podobnie jak większość nowopowstałych wiosek, chronione było ogrodzeniem-palisadą, w którym umieszczono co najmniej trzy bramy. Główna z nich prowadziła na pobliskie pola i pastwiska (późniejsza Brama Passawska, por. odc. nr 32), a pozostałe, na pobliskie targowisko (przy późniejszym Rynku Końskim – Roßmarkt), i do Dolnego Miasta (podgrodzie słowiańskie). Wiejski charakter osiedla podkreślała tu szerokość ulic, służących ruchowi wozów konnych i jednocześnie jako miejsce targowe. Były to ulice „szeroka” (lata platea, 1306) [Kard. Wyszyńskiego], i „rolników” (platea colonorum, 1306, parva platea colonorum, 1307) [ciąg Tkackiej i Grodzkiej], mające po ok. 20 metrów szerokości. Teren ten został włączony do obszaru miasta w 1318 roku, pod nazwą kwartału Passawskiego (Passauer – Viertel).

Główną ulicą tego osiedla była wymieniona już ulica „szeroka” (lata platea, 1306, 1344, plateam latam, 1386), o czym wspomina zapis o „małej ulicy [położonej] pomiędzy psią górką a ulicą szeroką” (parva platea inter montem canum et plateam latam, 1386). Nazwa „parva platea” odnosi się tu do odcinka obecnej ulicy Staromiejskiej, pomiędzy ulicą Podgórną i Kard. Wyszyńskiego. Ta ostatnia nazywana była także ulicą „wielką” (ampla platea, 1396). Oczywiście nazwę „ulicy szerokiej” nosiła tylko tam, gdzie rzeczywiście była szeroka, tj. od skrzyżowania z obecną ulicą Tkacką do zwężenia w jej wschodniej, dolnej części (pomiędzy budynkami Breitestraße 30 [348] i 39 [410]), gdzie Fredrich umiejscowił jedną z dwóch pozostałych bram we wspomnianym wyżej ogrodzeniu-palisadzie.

Odcinek poza tą bramą, tj. skrzyżowanie ulicy Sołtysiej (Schulzenstraße) i Powroźniczej (Reifschlägerstraße) [Ks. Mściwoja II], nosił potem przez dłuższy czas nazwę „Przy Słonym Źródle” (iuxta fontem Salis, 1351, a także bi dem solten borne, 1402, 1432). W dokumentach źródłowych zapisano, że „[granica między obiema ulicami przechodziła] przy Słonym Źródle niedaleko budynku parafialnego (wikarówki) kościoła św. Jakuba (bi dem solten borne achter S. Jacobs wedeme, 1434). W tym samym czasie spotykamy tu też nazwę „solten putte” (1444), oznaczającą „dół wypełniony wodą pochodzącą ze słonego źródła”. Nazwa ta w późniejszym czasie służyła również do określania studni z kołowrotem. Wzmiankę o tym słonym źródle spotykamy także przy zapisie o „…ulicy zamieszkałej przez kowali obok słonego źródła” (in der smedestrate tegen dem soltenborne, 1432). W innym miejscu czytamy, że ulicą tą można było dojść do pobliskiego klasztoru franciszkanów: „przy <słonym źródle> natomiast idziemy [w kierunku klasztoru] mnichów” (bi dem solten borne alze men geit to den moniken, 1434). Z poprzednich odcinków (nr 3, 4, i 14) wiemy, że była to późniejsza ulica Sołtysia. Tu też, wg XVI-wiecznych rejestrów szosowych dla Kwartału Świętego Ducha, urzędnicy miejscy rozpoczynali pobieranie szosu (tj. podatku od majątku płaconego przez mieszczan). Nie istniejące obecnie budynki na narożniku ulicy Sołtysiej (Schulzenstrasse 31) i Powroźniczej (Reifschlägerstrasse 1-3) już w XVI wieku określano nazwą „solten born” (1559), „Salzenborn” (1588), potem „Beym Saltzen Brunn” (1709) oraz „Saltz brunn” (1721), i jeszcze w połowie XIX wieku zaliczane były do ulicy Powroźniczej.

Powyżej, na wzgórzu, w 1180 roku zasadźca (locator) Beringer, Frankończyk „…dobrze urodzony w [Bambergu]…, [w] mieście Szczecinie poważany przedsiębiorca” (multo tempore in…castro Stettin honeste conversatus, 1187), funduje kościół św. Jakuba, poświęcony w 1187 r. i przeznaczony dla osadników niemieckich (ecclesia Teutonicorum, 1187). Na podstawie bulli protekcyjnej papieża Grzegorza IX z roku 1223 planowano także utworzenie stałego klasztoru przy kościele św. Jakuba. Stąd też w 1253 roku, na stoku tego wzgórza, sprowadzony przez księcia Barnima I zakon eremitów-wilhelmitów lokuje obok kościoła klasztor określany nazwą Wilhelmstal (w języku środkowo-dolno-niemieckim poprzez dodanie przyrostka rzeczownika odprzymiotnikowego „-tal” określano umiejscowienie czegoś lub kogoś). Jednak ze względu na planowaną rozbudowę kościoła św. Jakuba, wilhelmitów przed rokiem 1289 przeniesiono do Lipian, gdzie od 1265 r. istniała pustelnia (erem) zakonników reguły św. Wilhelma, a potem Augustianów (jest to zarazem pierwsza wzmianka o Lipianach).

Po otoczeniu miasta murami obronnymi ulica Breitestraße traci charakter wiejskiej ulicy i w miarę zabudowy staje się węższa. Średniowieczna zabudowa została zniszczona w ciągu XVII wieku, w trakcie licznych oblężeń miasta. W czasach szwedzkich, po zburzeniu Bramy Passawskiej (1659), dokonano wyłomu w murach miejskich, osadzając w ciągu ulicy nową bramę miejską, zwaną Bramą Nową (Neue Tor, 1661). Powstały od skrzyżowania obecnej ulicy Tkackiej (Grosse Wollweberstrasse) w kierunku nowego przejścia wąski odcinek ulicy otrzymuje początkowo nazwę „Ku Nowej Bramie” (nach dem Neuen Tore, 1709), a następnie „Neue Tor” (1721). Wspomniany już w kolejnym opisie ulicy Podgórnej szwedzki spis katastralny z początku XVIII wieku (por. aneks nr 2 do odc. nr 36), daje nam szczegółowy spis ówczesnej zabudowy ulicy Breitestraße. Trzej geodeci szwedzcy Matias Siöman, Anders Norrdahl i Lars Balck w ramach spisu sześciu rzędów domów, oznaczonych dużymi literami „P”, „Q”, „R”, „S” i „T”, opisali nam 72 kamienice, z czego zgodnie z zapisem w księdze podatków, 27 to były budynki kupieckie na pełnych prawach własnościowych, a 47 to budy i półbudy, niewielkie domy, zamieszkałe przez rzemieślników. Po usunięciu murów w XVIII w. i powstaniu nowej bramy, początkowo określanej oficjalną nazwą Bramy Brandenburskiej (Brandenburgische Tor), a potem Bramy Berlińskiej (Berliner Tor, 1724), nazwa ulicy „Neue Tor” zanika i ulica przyjmuje na całej długości nazwę Breitestraße. Stopniowo traci zabudowę pochodzącą z czasów szwedzkich na rzecz kilkukondygnacyjnych budynków. Przykładem budownictwa z okresu szwedzkiego jest rysunek budynku z 1780 r., zwanego od mieszczącej się w nim gospody „Domem Angielskim („Das Englische Haus”, przy Breitestraße Nr. 371=Breitestraße 7, ryc. 6). Spis gospód w Szczecinie na dzień 29.12.1790 r. podany przez Christiana Wutstracka wymienia przy tej ulicy nazwy jeszcze czterech zajazdów („Die Drey Kronen” [Nr. 349=29], „Die Stadt Petersburg” [Nr. 352=26], oraz „Der Goldene Hirsch” i „Der Goldene Stern”). Oprócz nazwy i szyldu spis wykazuje także ilość pokoi i ilość miejsc w stajniach dla koni (1795, tabelka, s. 99).

Ryc. 2. Zmiany w zabudowie górnego odcinka ulicy Breitestraße w latach 1840-2008,

  1. Wygląd budynków Breitestraße Nr 372-375 w 1840, tj. nr. 6, 5, 4, 3 [Obere Breitestraße, rys. Luise Kugler, lipiec 1840 (w: E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku, s. 261, ryc. 52)]
  2. http://sedina.pl/galeria/displayimage.php?pid=19171&fullsize=1
  3. http://sedina.pl/galeria/displayimage.php?pid=15317&fullsize=1
  4. Zabudowa współczesna, ul. Kard. Wyszyńskiego 14 [8-7], 12 [6], 10 [5], 8 [4] (fot. J. Iwańczuk)

Wygląd ulicy z okresu szwedzkiego znamy również z widoków wykonanych przez Friedricha Scheurecka (1790, ryc. 5), Johanna Rossmäßlera (1837, ryc. 5) oraz Luisy Kugler (1840, ryc. 2, 3), a także ze zdjęcia umieszczonego w galerii naszego portalu (Breitestraße Nr. 364=Breitestraße 14, ryc. 4). Kataster szwedzki z 1706 roku daje nam dokładny opis kamienicy kupieckiej, będącej w pierwszej połowie XIX wieku własnością rodziny Kuglerów (por. ryc. 2, 3). Na terenie parceli noszącej wg katastru nr 169 wznosił się trzykondygnacyjny podpiwniczony budynek mieszkalny pokryty dachem z trzema poddaszami. Właścicielem był kupiec Friedrich Nitz. Średniej wielkości podwórze, na którym stała stajnia i suszarnia, posiadało wjazd i wyjazd przez budynek bramny przyległy od strony wschodniej do budynku frontowego. Wg właściciela posesji dom posiadał od dawien dawna pełne prawa na przemiał słodu, warzenie piwa oraz od poł. XVII wieku prawo warzenia soli.

Ryc. 3. Kamienica kupiecka Friedricha Nitza (1706), dom rodzinny Kuglerów;

a – budynek bramny (Torhaus), b – budynek frontowy (Vorderhaus) [Obere Breitestraße, fragment rysunku Luise Kugler, lipiec 1840 (w: E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku, s. 261, ryc. 52)]


Breitestraße 364/ 14    Breitestraße 365/ 13

Ryc. 4. Kamienica Breitestraße Nr. 364/ 14 jako przykład budownictwa z okresu szwedzkiego, zdjęcie z 1869 roku,

http://sedina.pl/galeria/displayimage.php?pid=6731&fullsize=1


Ryc. 5. Zmiany w zabudowie dolnego odcinka ulicy Breitestraße w latach 1790-1900,

  1. Ansicht der breiten Straße in Stettin, F. A. Scheureck, um 1790 wg T. Białecki, Szczecin na starych widokach (XVI – XX wiek). Stettin auf alten Abbildungen (16. – 20. Jahrhundert), Szczecin 1995, s. 302, ryc. 320
  2. Breite Straße, J. F. Rossmäßler, 1837 (Archiwum Państwowe w Szczecinie, foto: J. Matuszewski, ze zbiorów własnych)
  3. http://sedina.pl/galeria/displayimage.php?pid=26306&fullsize=1


Ryc. 6. Budynek gospody zwanej „Domem Angielskim (Das Englische Haus), Breitestraße Nr. 371=Breitestraße 7; rysunek z 1780 roku

[Saal B., Alt-Stettin. Stadt preußischen Stiles, ein Beitrag zur Geschichte des städtischen Wohnhauses. Stettin 1925, s. 31, ryc. 28]

Pod koniec XIX w. linia regulacyjna ciągu kamienic od nr 19 do nr 31, została przesunięta nieco w głąb, kamienice rozebrano (m.in. w 1900 r. budynek, w którym mieściła się gospoda „Drei Kronen”), a na ich miejsce wybudowano domy towarowe, jak Warenhaus Naumann Rosenbaum (Breitestraße Nr. 19, poszerzony potem o numery 20-21), Warenhaus „Aronheim & Cohn” w 1901 roku (Breitestraße Nr. 29-30), czy w późniejszym czasie Warenhaus Karstadt (Breitestraße Nr. 23-28). Po przeciwnej stronie ulicy projektu już nie zrealizowano.


Ryc. 7. Widok ulicy Breitestraße od strony wschodniej w 1936 roku

http://sedina.pl/galeria/displayimage.php?pid=15324&fullsize=1

Po 1945 roku ulica wróciła w pewnym sensie do dawnej, średniowiecznej nazwy i otrzymała nazwę ulicy Wielkiej (ampla platea, 1396). W latach 50. XX w. cała lewa strona ulicy została znacznie poszerzona po rozebraniu zbombardowanych i spalonych w czasie nalotów alianckich kamienic. Natomiast na wysokości skrzyżowania z obecną ulicą Staromiejską, została mocno obniżona i następnie przedłużona w kierunku Mostu Długiego, przez co zmieniono jej charakter z dawnego centrum handlowego na trasę wylotową z miasta w kierunku wschodnim. W 1981 r. ulica ponownie zmienia nazwę, tym razem na ulicę Kardynała Stefana Wyszyńskiego, czego na pewno nie zaakceptowali starzy mieszkańcy Szczecina, nazywając ją, jak przed wiekami „ulicą Wielką”.

Korzystałem z:

  1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
  2. Die älteren Stettiner Strassennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Stettin 1926, Leon Sauniers Buchhandlung.
  3. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: <DRW: Schiller-Lübben, Bd. I (A-E), Bd. II (G-L), Bd. III (M-R), Bd. IV (S-T), Bd. V (U-Z), Bd. VI (Nachträge) [zasoby internetowe: http//www.rzuser.uni-heidelberg.de].
  4. Piskorski J.M., Kolonizacja wiejska na Pomorzu Zachodnim, Poznań 2005.
  5. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation,
    Stettin 1887.
  6. 6.        Wutstrack, Ch. F., Nachtrag zu der kurzen historisch–geographisch – statistische Beschreibung von dem königlich- preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern. Stettin 1795.
  7. Saal B., Alt-Stettin. Stadt preußischen Stiles, ein Beitrag zur Geschichte des städtischen Wohnhauses. Stettin 1925.
  8. Białecki T., Szczecin na starych widokach (XVI – XX wiek). Stettin auf alten Abbildungen (16. – 20. Jahrhundert), Szczecin 1995.
  9. Encyklopedia Szczecina, t. I, II, Szczecin 1999, 2000, Uniwersytet Szczeciński, Instytut Historii, Zakład Historii Pomorza Zachodniego.
  10. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.
  11. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.
  12. Portal Miłośników Dawnego Szczecina sedina.pl Galeria.

© Jan [Schulz] Iwańczuk • Szczecin, 12.12.2010