Opublikowane przez w Historia.

Ulica Różany Ogród (Rosengarten) [ulica Podgórna]

W odcinku nr 36 wspomniałem, że przez krótki okres, na przełomie XVII i XVIII wieku obydwie części obecnej ulicy Podgórnej nosiły dość dziwną nazwę, którą w języku polskim można tłumaczyć jako „ulica Deszczowej Góry” (Am Rögenberge, 1659, Am Regenberg, 1721). W opublikowanych do tej pory opracowaniach źródłowych nie znalazłem przyczyny powstania tej nazwy.Sprawę wyjaśnia, wydany w 2005 roku przez Historische Kommission für Pommern i Landesarchiv Greifswald wspólnie ze stowarzyszeniem Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst, szwedzki spis katastralny z początku XVIII wieku, w ramach którego został obmierzony i opisany w okresie od sierpnia 1706 do stycznia 1707 roku Kwartał Passawski, jako ostatni z kwartałów wewnątrzmiejskich. Wchodząca w skład tego kwartału dzisiejsza ulica Podgórna została spisana przez trzech geodetów szwedzkich, Petera Brodthagena [Brodhagen], Andersa Norrdahla i Matiasa Siömana [Sjöman]. Spis wykonali na przełomie 1706 i 1707 roku w ramach opisu czterech rzędów domów, oznaczonych dużymi literami „M”, „N”, „O” i „P”. Załączone do spisu szkice poszczególnych bloków ulic, oprócz naniesionych numerów poszczególnych parceli, zawierały także nazwy przyległych doń odcinków ulic.

Dolną część ulicy określanej na tych szkicach nazwą Roddenberg [Psia Górka] spisano w ramach rzędu budynków oznaczonych literami „M” i „O”. Część ulicy od strony muru miejskiego (rząd „M”, nr 52-78), została spisana w listopadzie i grudniu 1706 roku przez geodetę Petera Brodthagena, który w części opisowej usytuowanie poszczególnych parceli podaje jako położone „na [wzniesieniu] Rägenberg”, czyli w wolnym tłumaczeniu „na Deszczowej Górze”. Z kolei dolna część od strony ulicy Breite Straße (rząd „O”, nr 138-148), została opisana przez geodetę Matiasa Siömana. Na załączonym do spisu szkicu odcinek ten określany jest nazwą Roddenberg. natomiast w części opisowej położenie poszczególnych parceli autor określa jako „położone w Kwartale Passawskim w północnej [części] ulicy Regenbergstraße”, czyli w wolnym tłumaczeniu „położone przy ulicy Deszczowa Góra”. W dwóch przypadkach autor spisu użył nazwy Regenberg bez dodatku „Straße” (parcela nr 137 i 148). Nie podano tu daty przeprowadzenia spisu, ale wydaje się, że miało to miejsce w tym samym czasie, jak spis przeciwnej strony ulicy.

Górną część ulicy od strony muru miejskiego (rząd „N”, nr 79-106), spisał w grudniu 1706 roku geodeta Peter Brodthagen (na arkuszu spisowym wymieniony jako Brodhagen). Zarówno w części opisowej, jak i na szkicu, budynki i wolne od zabudowy parcele określone są jako „położone [na terenie] Rosengarten”, czyli w wolnym tłumaczeniu „w Różanym Ogrodzie”. Przeciwna strona ulicy, od strony ulicy Breite Straße (rząd „P”, nr 175-193), została spisana przez dwóch geodetów, Andersa Norrdahla i Matiasa Siömana. Tu także położenie poszczególnych parceli określono jako „położone w Kwartale Passawskim w północnej [części] Rosengarten”, czyli w wolnym tłumaczeniu „położone w Różanym Ogrodzie”. Również na szkicu podana jest nazwa Rosengarten. Mimo to geodeta Norrdahl kilka razy, jak sądzę pomyłkowo, określając usytuowanie poszczególnych działek, jednocześnie wymienia tu nazwę „Rosengarten” i „Regenbergstraße” (parcela nr 175, 177, 181 i 182).

Wniosek, jaki tu się nasuwa, jest oczywisty. Ustalony już w połowie XVI wieku podział ulicy na dolną o nazwie roddenberg (1540, 1554) [Psia Górka], i górną o nazwie rosengarden (1548, 1552) [Różany Ogród] trwał, czego dowodem są użyte dla tej ulicy nazwy Rosengarten, platea Rosarium, a także Rodenberge w dziełach Paula Friedeborna (1613, s. 66, 1624, fol. D 2), oraz Matthaeusa Meriana [Starszy (1652, s. 104). Upewniają nas w tym także nazwy „Roddenberg” i „Rosengarten” na załączonych do arkuszy spisowych katastru szwedzkiego szkicach, mimo, że już w połowie  XVII  pojawia się dla obu odcinków ulicy także nazwa „Am Rögenberge”. Jak widzimy wszelkie przeinaczenia nazwy, które znajdujemy w części opisowej katastru wręcz sugerujące inne znaczenie, powstały w czasach szwedzkiej administracji miasta. Z jednej strony przyczyniło się do tego, o czym już pisałem w odc. nr 36, niezrozumiałe dla współczesnych określenie „rode”, będące częścią składową nazwy dolnego odcinka ulicy, a z drugiej twórcza działalność przedstawicieli administracji szwedzkiej, którzy zapisując w rozlicznych dokumentach nazwy miejscowe wielokrotnie je przekręcali i mylili ze sobą. Przykłady tego podano już wyżej, a jest ich znacznie więcej, nie tylko w omawianym tu spisie katastralnym Kwartału Passawskiego.

Błąd w nazwie ulicy Rosengarten został powielony w pierwszych latach po przejęciu miasta przez władze pruskie. Na planie „Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI” sporządzonym przez kpt. Nordta na całej długości tej ulicy, a także części przyległej ulicy Baustraße (nieistniejący obecnie południowy odcinek ulicy Tkackiej), wymieniono nazwę „Am Regenberg”. Jeszcze w 1805 roku członek zarządu miasta senator Johann L. Friederici zwracał uwagę, że budynki przy Rosengarten w księgach wieczystych zapisane są jako usytuowane przy ulicy Regenberg (Berghaus, 1875, s. 244).

Szwedzki spis katastralny uzupełnia nam także wiedzę o zabudowaniach ulicy Podgórnej, pochodzących niejednokrotnie jeszcze z czasów Księstwa Pomorskiego. Większość budynków była w fatalnym stanie i zamieszkiwali je ludzie ubodzy, wśród nich także pospolici łajdacy, jak podaje dokonujący spisu geodeta. Część z nich mieszkała w piwnicach, których podłogi wyłożone były belkami. Pod budynkami domów przyległych do Bramy Świętego Ducha (parcele nr 52 do 54), będących własnością fundacji klasztoru św. Jana, a wcześniej zapewne szpitala św. Ducha, ciągnęła się piwnica dla ubogich (Armenkeller), z czego jej niewielka część pod nr 52 należała do zamieszkałego w tym budynku urzędnika kościelnego (Kirchendiener), zwanego wójtem nędzarzy (Hundevogt, nazwiskiem Andreas Hempel). Mieszkańcy tego budynku, a także kolejnych (nr 52-54), mieli podobne zobowiązania wobec fundacji, rocznie płacili od 6 do 8 fl tzw. Gebäudehilfe, to jest kosztów utrzymania budynku. Do fundacji klasztornej, a wcześniej, jak sądzę, do szpitala św. Ducha, należały kolejne dwie parcele (nr 55-56), a także następne sięgające do dzisiaj jeszcze istniejącego muru oporowego, zanim przeszły w ręce prywatne (parcele nr 57-58). Świadczy o tym wymieniona w spisie katastralnym i usytuowana na zachodnim skraju działki nr 58 uliczka o nazwie Freiheitstraße, prowadząca wzdłuż muru oporowego i dalej w kierunku muru miejskiego.

Ryc 1. Dolna część ulicy Roddenberg od strony murów miejskich, tu położenie „Piwnicy Ubogich (nr 52-54 [Rödenberg 230-233/ Heiligegeiststraße 5*-Rosengarten 44-43]) oraz uliczki Freiheitstraße i muru oporowego (nr 58-59 [Rödenberg 236a/ Rosengarten 40]), 1706 r.

Źródło: Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel, Verlag Ludwig, Kiel 2005 [tłum. Dirk Schleinert], s. 67, (tu fragment szkicu).

Załącznik do ryciny nr 1.

Jej nazwa (Freiheit, tj. „wolność”) utwierdza nas w przekonaniu, że cały ten teren aż do Bramy Świętego Ducha w średniowieczu położony był na obszarze niepodlegającym jurysdykcji miejskiej (por. odc. nr 11 w opisie ul. Magazinstraße=Rybacka). Jak podaje spisujący to miejsce geodeta osadzony na wschodnim skraju parceli nr 59 mur oporowy był w bardzo złym stanie technicznym, o czym pisze ponad 200 lat później również Carl Fredrich w swoim opracowaniu o najstarszym odcinku umocnień miejskich miasta Szczecina (1925, s. 209-214). Dzisiaj można powiedzieć, że sytuacja od tej pory niewiele się zmieniła.

Po przeciwnej stronie, na narożniku ulic Świętego Ducha i Podgórnej, na parceli nr 138, od niepamiętnych czasów stał Dom Ubogich, określany przez Friedeborna nazwą „Pinses Hauß” (1613, II cz., s. 66), także „Pinsii domus ante portum S. Spiritus” (1624, fol. D 2), ufundowany w celu zapewnienia bytu ubogim wdowom w podeszłym wieku. Panuje opinia, że jego nazwa

Ryc. 2. Narożnik ulicy Roddenberg i Heiligegeiststraße, tu położenie „Domu Ubogich (Pinses Hauß, nr 138 [Am Regenberg 823/ Rödenberg 331/ Rosengarten 45]), 1706 r.

Źródło: Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel, Verlag Ludwig, Kiel 2005 [tłum. Dirk Schleinert], s. 97, (tu fragment szkicu).

Załącznik do ryciny nr 2.

pochodzi od nazwiska dawnego właściciela domu, niejakiego Pinsena. Co prawda szpitale lub domy opieki były fundowane przeważnie przez bogatych mieszczan, ale w tym przypadku, jak wynika to ze słownika środkowo dolnoniemieckiego, słowo „pinsen” można wywieść od określenia myśleć, rozmyślać (o czymś), medytować. Skądinąd wiemy, że aby zapewnić sobie dożywotnią opiekę w takim domu, trzeba było to miejsce wykupić, a warunkiem pobytu były m. in. modlitwy i rozmyślania religijne. W krajach skandynawskich wyrazem tym określano święto Zesłania Ducha Świętego. To pozwala nam wysnuć przypuszczenie, że dom ten wchodził dawniej w skład zabudowań szpitala św. Ducha i stąd ta nazwa. Jak podaje Friedeborn (1613, cz. II, s. 66), „czcigodna Rada Miejska” nabyła go w 1567 roku i włączyła do fundacji klasztoru św. Jana. Usytuowany na narożniku piętrowy budynek nakryty był dachem z dwoma poddaszami. Od strony ulicy Świętego Ducha posiadał dwie małe piwnice mieszkalne, do tego z sieni, usytuowanej także od strony tej ulicy, było zejście do piwniczki na drewno opałowe. Jak podano w katastrze, w domu ulokowano kilku biednych ludzi, ale piwnice mieszkalne były wynajmowane. Wokół niego rozpościerała się parcela numer 137, należąca do spadkobierców Borcharta Ahlerta. W jej części położonej od strony ulicy Świętego Ducha stał podpiwniczony piętrowy budynek z jednym strychem i piwnicami, do których zejście usytuowane było od ulicy. Wynajmowany był przez cieślę Hansa Neukircha za 20 Rthl rocznie. Z kolei od strony ulicy Podgórnej stał bardzo zniszczony budynek, w którego dolnej części znajdowała się stajnia. Był on wynajmowany biednym ludziom. Położona pomiędzy nimi niezabudowana przestrzeń używana była jako podwórze. Jak wiemy na miejscu działek nr 137-138, oraz przyległej od strony ulicy Świętego Ducha działki nr 136 powstał w latach 1724-26 Dom Poprawy i Przędzalnia (Zucht- und Spinnhaus, do 1856 r. nr 331).

W górnej części Psiej Górki kataster na terenie parceli nr 78 wymienia budynek tzw. starej kancelarii należącej do Korony Szwedzkiej, w którym mieszkała wdowa po radcy rządowym Kÿmanie, płacąc roczny czynsz w wysokości 15 Rthl. Położony wzdłuż muru miejskiego budynek kancelarii od zachodu przylegał do kolejnej uliczki Freiheitstraße [obecna ulica Rybacka], biegnącej w kierunku Baszty Prochowej (Pulverturm). Posiadał dwie kondygnacje i strych na całej powierzchni, poza tym niezbyt dużą sklepioną piwnicę, do której prowadziły dwa wejścia, z podwórza i z sieni. W dolnej kondygnacji od strony zachodniej znajdowała się wielka jasna sala z położonymi obok dwoma pokojami, z których jeden posiadał kominek. Z tej samej strony była jeszcze sklepiona komnata podzielona na dwie izby i kuchnię. W części wschodniej położona była izba i komnata z kominkiem. Pomieszczenia te były przedzielone dużą jasną sienią. Na drugiej kondygnacji położona była równie wielka jasna sala z piecem kaflowym, a obok dwa pokoje, z których jeden również posiadał kominek. Po przeciwnej stronie dużej i jasnej sieni znajdowała się podobnej wielkości jasna sala z piecem kaflowym, a obok pokój z kominkiem. Duże podwórze posiadało dwa wejścia, tj. od strony uliczki Freiheitstraße niewielką furtkę w murze oraz wielką bramę wjazdową od ulicy Roddenberg. Obok tej bramy stała stajnia o ścianach w konstrukcji ryglowej (szachulec), będąca w momencie spisu w budowie, oraz bardzo stary budynek mieszkalny zbudowany z kamieni i szachulca.

Ryc. 3. Położenie Dworu Opata (Kanzleihof, nr 77-78 [Am Regenberg 844-845, Rödenberg 254-255/ Rödenberg 20-21/
Magazinstraße 1), 1706 r.

Źródło: Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel, Verlag Ludwig, Kiel 2005 [tłum. Dirk Schleinert], s. 67, (tu fragment szkicu).

Załącznik do ryciny nr 3.

Wzdłuż Freiheitstraße usytuowano kolejną stajnię i wozownię. Wybudowane na krótko przed dokonaniem spisu wykonane zostały również z kamieni i szachulca. Na podwórzu położony był także mały ogród warzywny. Do parceli tej od strony wschodniej przylegały dwie kolejne działki, nr 77 i 76, wykazane jako obszar wyłączony spod jurysdykcji miejskiej, i określany mianem jurydyki zamkowej (Schloßfreiheit). Na terenie parceli nr 77 mieszkał sukiennik Johan Sigmund Gieselbrecht. Dom posiadał niezbyt duże podwórze, a pod budynkiem piwnicę mieszkalną od strony ulicy. Właścicielem parceli nr 76 był proboszcz Christian Gentzke. Usytuowany na niej dwukondygnacyjny budynek, otoczony mocnym murem, posiadał niewielki ogród warzywny i duże podwórze. Na teren posesji prowadziła wielka brama nakryta nadbudówką. Pod budynkiem mieściły się dwie piwnice, w tym jedna mieszkalna. Wspomnieliśmy, że wszystkie trzy parcele (nr 76, 77 i 78) należały do jurydyki zamkowej. Jej status, jak podaje Friedeborn, wywodzi się z początku XIV wieku, kiedy w 1302 roku opat konwentu cystersów z Kołbacza Dithmar zakupił od Rady Miejskiej za 25 marek w srebrze teren na wzniesieniu Roddenberg, tj. „wewnątrz murów obronnych miasta zostawiając pomiędzy nimi a naszym dworem miejsce szerokości osiem stóp” (infra murum seu munimen civitatis et nostre curie spacium octo pedum relinquendo, 1302). Zgodnie z zawartą umową teren ten został wyłączony spod jurysdykcji miejskiej (1613, II cz., s. 45). Po reformacji dwór przeszedł w posiadanie książąt i książę Jan Fryderyk, do czasu wybudowania nowej kancelarii na parceli opisanej w katastrze szwedzkim pod nr 83 przy Große Domstraße [Farna], tj. późniejszej południowej części kamienicy Große Domstraße Nr. 22, użytkował go przejściowo jako siedzibę kancelarii krajowej (Kantzley rechtsbergh, 1591). Po przejęciu Szczecina przez Szwedów należał do Korony Szwedzkiej. Jeszcze w 1721 roku nazywany był Dziedzińcem Kanclerskim (Kanzleihof). W latach 1726-28 na jego miejscu i na położonej obok parceli nr 77 władze pruskie wybudowały magazyn prowiantowy (ProviantMagazin Nr. 5), początkowo z pruskiego muru (Fachwerk), a od 1804 roku murowany. Po zburzeniu magazynu na początku XX wieku na jego miejscu postawiono budynek administracji miasta (Verwaltungsgebäude, 1902), obecnie gmach Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego.

Ryc. 4. Prowiant – Magazin Nr. 5, Rödenberg 255-254/ Rödenberg 20-21/ Magazinstraße 1.

Źródło: Malte-Brun, Victor- Adolphe, L’Allemagne illustrée. Vol. 1—5 & Atlas. Paris 1884-86 —- Stettin (fragment ilustracji).

Kataster szwedzki podaje, że od zachodniej strony uliczki Freiheitstraße wzdłuż muru miejskiego na tyłach parcel górnej części ulicy Podgórnej ciągnęły się ogrody. Spisując przylegające doń parcele mieszkalne geodeta jako własność klasztoru św. Jana określa tylko dwie działki, nr 81 oraz nr 88. Ale z jego ustaleń wynika, że przylegające do parceli nr 88 ogrody (nr 92 i 102), zanim przeszły w ręce prywatne, także należały do fundacji klasztornej św. Jana. Wcześniej, zanim przeistoczono je w ogrody, według oświadczenia właścicieli, stały tu stodoły. Można więc postawić tezę, że pozostałe ogrody (nr 103, 104 i 105), będące już w rękach prywatnych, wcześniej również wchodziły w skład fundacji. Wspomniana parcela nr 81, opisana jako własność klasztoru, składała się z podpiwniczonego budynku z dwoma poddaszami, którego dach pokrywał również małe podwórze i stojącą na nim starą szopę o ścianach z szachulca. Druga parcela, nr 88, również spisana jako własność klasztorna, została określona jako puste miejsce. Od ulicy prowadziła do niego brama usytuowana pomiędzy budynkiem mieszkalnym nr 87 i budynkiem olejarni na działce nr 89. Mimo określenia tego miejsca jako niezabudowane, spisujący wykazał stojący na tyłach olejarni bardzo stary zniszczony dom o ścianach z szachulca dodatkowo obłożonych żerdziami, w którym zamieszkiwali zdymisjonowany żołnierz i dwie stare kobiety (na załączonym planie nr 88). Wspomniana tu olejarnia (nr 89) na krótko przed dokonaniem spisu została wybudowana przez przedsiębiorcę o nazwisku Krätzmer na miejscu istniejących w tym miejscu 3 półbud. Wewnątrz znajdowały się dwa kamienie młyńskie służące do wyciskania oleju, wprawiane w ruch przez jednego konia. Na maleńkim podwórzu stała stajnia dla dwóch koni. Pięćdziesiąt lat później właścicielem posesji był radca konsystorza Schimmelmann, kolejnym w 1784 r. kupiec Dewikow, a w 1873 spadkobiercy Gottschalka. Mimo, ze olejarni dawno już tu nie było, jej nazwa (Ölmühle) w świadomości okolicznych mieszkańców długo nie zanikła.

Rejon ulicy Podgórnej od początku istnienia miasta był miejscem zamieszkania szczecińskich rolników. Przykładem, jak wyglądała typowa rolnicza zagroda jest parcela nr 93, którą w momencie spisu zamieszkiwał Martin Kröger, gorzelnik. Działka sięgała aż do przejścia przy murach miejskich. Przy ulicy stał podpiwniczony dwukondygnacyjny dom z podwójnym strychem. Na dużym podwórzu po obu stronach usytuowano stajnie na 20 koni, natomiast z tyłu pod murami stały dwie stodoły, w tym jedna z klepiskiem przeznaczonym do młócenia zboża.

Ryc. 5. Położenie działek będących własnością fundacji klasztornej św. Jana i fundacji Berckhoffa
(nr 81, 84, 88, 89, 103-105), 1706 r.

Źródło: Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel, Verlag Ludwig, Kiel 2005 [tłum. Dirk Schleinert], s. 81, (tu fragment szkicu).

Załącznik do ryciny nr 5.

Również w górnej części ulicy Podgórnej położone były domy opieki dla ubogich. Pisałem o tym w odcinku nr 36. Kataster umożliwia nam poznanie ich wyglądu na początku XVIII wieku. Na terenie działki nr 84 stał dwukondygnacyjny podpiwniczony budynek z poddaszem, który podskarbi Herman Berckhoff w 1633 roku przekazał na cele dobroczynne. Mieszkało w nim od 10 do 12 wdów, które miały zapewnioną dożywotnią opiekę, darmowe mieszkanie i drewno opałowe na zimę. Do budynku przylegało małe podwórze, na którym w jego zachodniej części, na tyłach sąsiedniej parceli (nr 85) położona była wozownia. Dalej aż do samego muru miejskiego ciągnął się zadbany ogród. W głębi ogrodu stał mały budynek z piwnicą, w której zimą przechowywano różnego rodzaju kwiaty. Tuż obok, po drugiej stronie ulicy na parceli nr 186, w przeszłości będącej własnością klasztoru franciszkanów, stał tzw. Dom Beginek (Beginenhaus). Jak podaje Friedeborn, od dawien dawna zwany był „domem Beginek [a także] siedzibą zgromadzenia Schillinga, przy ulicy zwanej Różaną” (Begginarum domus aut Schillingÿ conventus, in platea, qua Rosarium nominatur, 1624), a od ponad 100 lat przeznaczony był do opieki nad chorymi mieszkańcami miasta, czego po 1490 roku podjęły się przeniesione tu z ulicy Świętego Ducha stare panny Beginki. Gdy umarły dwie ostatnie z nich, w 1534 roku Rada Miejska zadecydowała obsadzić fundację pobożnymi i uczciwymi pannami i wdowami, by ta pożyteczna posługa była kontynuowana. Rada zapewniła im także na piśmie dawne wolności i przywileje (Friedeborn, 1613, II cz., s. 38; 1624, D 2). Co kryje się za podaną nam przez Friedeborna tajemniczą nazwą „zgromadzenie Schillinga”? Otóż nazwa ta wiąże się z jednym z najstarszych sanktuariów maryjnych w miejscowości Buschhoven w Niemczech, położonym pomiędzy Bonn a Kolonią (obecnie Nordrhein-Westfalen). Przedmiotem czci jest tu drewniana figurka Matki Boskiej, zwanej Różą Duchowną (Rosa Mystica, także Maria Rosen). Pielgrzymki doń sięgają roku 1190. W miejscowym kościele św. Katarzyny wisi drewniana tablica z 1686 roku, która wyjaśnia nam powód tych pielgrzymek. Czytamy tam o rycerzu Wilhelmie z Buschfeld, zwanym Schillingiem (Wilhelm Schillingk von Buschfelt, Herr zu Borenheim), który cudowną figurkę znalazł w czasie polowania. Początkowo wybudował dla niej małą kapliczkę, a z czasem ufundował kościół i klasztor zwany przez potomnych „Schillingskapellen” (kaplicami Schillinga). Legenda miesza się tu z rzeczywistością, gdyż faktycznie rycerz o tym imieniu był uczestnikiem III wyprawy krzyżowej do Ziemi Świętej (1189-1192), z której przywiózł wiele pamiątek znajdujących się w tym kościele. Fakt założenia klasztoru potwierdzają dwa dokumenty z 1197 roku. Skądinąd wiemy, że stał na trasie szlaku pątniczego, zwanego drogą św. Jakuba (droga św. Jakuba jest jednym z najważniejszych chrześcijańskich szlaków pielgrzymkowych). Wydaje się, że wieść o cudownej figurce, przekazana przez pielgrzymów, dotarła również do Szczecina, i na działce należącej do klasztoru św. Jana wybudowano kapliczkę ku czci Róży Duchownej, a jej zwyczajowa nazwa „Schillingskapelle” przeszła na zabudowania posesji. Nie można wykluczyć, że kapliczkę usytuowano wśród rosnących w ogrodzie róż, które w średniowieczu były używane głównie jako rośliny lecznicze. Już w 1539 roku usytuowane w tej części ulicy domy określane były jako „położone w [okolicy zwanej] Różanym Ogrodem przy Bramie Passawskiej” (belegen in deme rosengarten bi dem passowschen dore, 1539). Stojący w zachodniej części parceli mały dwukondygnacyjny budynek posiadał liczne pomieszczenia przypominające cele klasztorne. Również w piwnicy wydzielone były pomieszczenia mieszkalne dla biednych ludzi. Na małym podwórku od strony ulicy rósł olbrzymi włoski orzech. Na tyłach budynku znajdowało się duże podwórze, w części obsadzone również orzechami włoskimi. Kataster szwedzki podaje, że w domu po Beginkach w momencie spisu mieszkał tylko stróż i dwie stare kobiety. Dom Beginek zniszczony został podczas rosyjskiego ostrzału artyleryjskiego w czasie oblężenia Szczecina w 1713 roku i nigdy go nie odbudowano. W 1722 pusty plac po nim, a także położona obok zrujnowana parcela nr 187 została przekazana na własność senatorowi Neumannowi, późniejszemu podskarbiemu, który zabudował je w 1730 roku. W latach 1777-1784 obydwie parcele należały do radcy leśnego Schlichtinga. Sto lat później ich właścicielem był kupiec Oppenheim (1873), natomiast w 1875 stojący na nich budynek został przebudowany przez przedsiębiorcę Krolla na łaźnię parową (Rosengarten Nr. 68-69). Jak pisałem w odcinku nr 36 na miejscu dawnego budynku Beginek stoi obecnie budynek biurowy (Podgórna 67). Nadal jednak rosną tu orzechy włoskie.

Ryc. 6. Położenie Domu Beginek, późniejszego Domu Ubogich (Beginen-Armenhaus, Rosengarten 186), 1706 r.

Źródło: Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel, Verlag Ludwig, Kiel 2005 [tłum. Dirk Schleinert], s. 135, (tu fragment szkicu).

Załącznik do ryciny nr 6.

Wszystko, co opisano powyżej, znacząco zmienia obraz górnej części średniowiecznej ulicy Podgórnej, jaki zawarłem w odcinku nr 36. W świetle powyższego nie wydaje się, że powodem nadania jej nazwy „Rosengarten” mogła być m. in. zła opinia zawarta w zachowanych dokumentach cechowych, które nakładały kary na odwiedzających to miejsce czeladników. Owszem czerwona róża była w średniowieczu emblematem kobiet uprawiających najstarszy zawód świata, ale była także symbolem mającym wiele znaczeń w chrześcijaństwie, przede wszystkim związanym z szeroko pojętym kultem maryjnym.

Korzystałem z:

  1. Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel, Verlag Ludwig, Kiel 2005 [tłum. Dirk Schleinert].
  2. Fredrich C., Das älteste Stück der Stettiner Stadtbefestigung [w:] BSt NF Bd XXVIII, Stettin 1926.
  3. Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I [w:] BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  4. Seyda B., Z przeszłości służby zdrowia i szpitali Szczecina [w:] Szczecin, pismo poświęcone sprawom regionu zachodniopomorskiego, zeszyt 1–2 (4–5), Szczecin 1958.
  5. Friedeborn P., Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Sampt einem Memorial unnd Ausszuge […] Geschichten, Handlungen und Vertraegen, welche sich von Zeit angenommenen Christenthumbs, […] fuenff hundert Jahren, […] begeben […] auch ein General Beschreibung des gantzen Pommerlandes: fuerstliche Stammlini der Hertzogen von Pommern, und fuersten zu Ruegen, in 4. Taffeln abgetheilet […]. Gedruckt zu Alten Stettin 1613.
  6. Friedebornio P., Descriptio urbis Stetinensis, topographica, historica, cum icone genium loci adumbrante conscripta in Dei sospitatoris laudem Iustam Patriae devotionem. Stetini 1624.
  7. Merian Matthaeus [Starszy], Merian Matthaeus [Młodszy], Zeiler Martin, Küsel Melchior; Topographia Electoratus Brandenburgici et Ducatus Pomeraniae […] das ist Beschreibung der Vornembsten und bekantisten Stätte vnd Plätz in dem […] Churfürstenthum vnd March Brandenburg: vnd dem Hertzogtum Pommeren, zu sampt einem doppelten Anhang, 1. Vom Lande Preussen vnnd Pomerellen. 2. Von Lifflande vnnd Selbige beruffenisten Orten Franckfurt am Mayn 1652.
  8. Berghaus, H., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern : topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Berlin-Wriezen a/O 1785, T. 2, Bd. 8.
  9. Berghaus, H., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern : topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Berlin-Wriezen a/O 1786, T. 2, Bd. 9.
  10. Białecki T., Szczecin na starych widokach (XVI – XX wiek). Stettin auf alten Abbildungen (16. – 20. Jahrhundert), Szczecin 1995.
  11. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: <DRW: Schiller-Lübben, Bd. I (A-E), Bd. II (G-L), Bd. III (M-R), Bd. IV (S-T), Bd. V (U-Z), Bd. VI (Nachträge) [zasoby internetowe: http//www.rzuser.uni-heidelberg.de ].
  12. Schillingskapellen [zasoby internetowe: http://de.wikipedia.org/wiki/Schillngskapellen ]
  13. Katalog planów miasta Szczecina 1550-1944, pod red. Mieczysława Stelmacha, Szczecin 1989.
  14. Plany i widoki Szczecina na przestrzeni wieków. Katalog wystawy. Szczecin 2001.
  15. Plan de la ville Stettin Anno MDCCXXI, AP Szcz., Zb. Kart., sygn. 815. Kopia wykonana w Pracowni Foto-Mikrofilmowej Wojew. Archiwum Państw. w Szczecinie, zasoby własne.
  16. Plan de la ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342 (zasoby własne).
  17. Johann-Sebastian-Bachinstitut Stettin, Zmiany w numeracji i zabudowie na terenie Starego Miasta i Łasztowni w latach 1856-1945. sedina.pl magazyn. Rocznik Miłośników Dawnego Szczecina Nr 1, 2006.

© Jan [Schulz] Iwańczuk • Szczecin, 10.12.2010