Opublikowane przez w Historia.

W latach 1692-1709 na terenie szwedzkiego Pomorza Przedniego przeprowadzono urzędowy opis gruntów i obiektów. Przebieg tych prac był następujący: w latach 1692 – 1698 wykonano pomiary wiosek, majątków ziemskich i terenów miejskich, następnie w latach 1703 – 1705 dokonano ponownych pomiarów gruntów w międzyczasie zrekultywowanych, a w latach 1705 – 1709 opisano dom po domu w większych miastach jak Szczecin, Stralsund, Greifswald, Anklam i Wolgast.

Opis miasta Szczecin rozpoczęto w 1693 roku od pomiarów katastralnych tzw. szczecińskiego pola miejskiego (Stettiner Stadtfeldmark), oraz terenów należących do miasta w dorzeczu rzeki Odry (Oderbruch). Znajdujemy tu opis gruntów rolnych, pastwisk, łąk, nieużytków, lasów, sieci wodnej i ich wielkość, a także wysokość podatków (1). W kolejnych latach, na podstawie instrukcji króla Szwecji Karola XII z 17.04.1705 roku, określającej dokładnie cel i zadania spisujących, oraz sposób wykonania pomiaru gruntu i opisu poszczególnych budynków, rozpoczęto spis poszczególnych kwartałów miejskich i przyległych do miasta osiedli.

Ryc. 1. Niederwÿk, 1693

Źródło: GreifGeoGREIFHistorische Kartenwerke mit thematischem Bezug – Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Stettin

[zasoby internetowe: http://greif.uni-greifswald.de/geogreif/?map_sla=Stettin+X+Stettin+X+Stettin]

(fragment szkicu)

W połowie kwietnia 1706 roku (pierwsza data to 17 kwietnia) geodeci szwedzcy Lorens [Lars] Balck, Matthias Hesselgreen, Peter Brodthagen i Abraham Wulff rozpoczęli spis w bloku ulic pomiędzy Pelzer-, Fuhr-, Schuh-, i Große Domstraße (ulica Kuśnierska, Grodzka, Szewska, i Farna). Mianowicie Balck rozpoczął na rogu Schuh- i Große Domstraße posuwając się wzdłuż Große Domstraße aż do Pelzerstraße. Hesselgreen na rogu Fuhr- i Pelzerstraße i dalej w ciągu Pelzerstraße. Wulff rozpoczął od dziedzińca Elendhof (Dziedziniec Ubogich) i opisał odcinek ulicy Fuhr- i Schuhstraße aż do miejsca pracy mierniczego Balcka. Kilka dni później dołączył do nich niemiecki geodeta Samuel Gries, który zaczął spis od domu usytuowanego na rogu rynku Kohlmarkt i górnej części ulicy Schuhstraße (Rynek Węglowy i ulica Szewska). Opracował on stan zabudowy większości budynków w bloku ulic pomiędzy Schuh-, Reifschläger- i górnej części Schulzenstraße (ulica Szewska, Ks. Mściwoja i Sołtysia). Pisał po niemiecku i był zatrudniony do 22 czerwca 1706 roku. Na jego miejsce jeszcze w czerwcu weszli kolejni dwaj geodeci szwedzcy Matias Siöman, i Anders Norrdahl. Od 17 czerwca Siöman spisał odcinek Breitestraße (ulica Kard. Wyszynskiego) biegnący w dół od Papenstraße (ulica Staromiejska) a Norrdahl górny. I tak w sumie siedmiu mierniczych do końca 1706 roku opisało teren właściwego miasta. Pozostało kilka budynków, które spisano w styczniu 1707 r. (np. w Kwartale Passawskim dom nr 218 przy ulicy Spitzgasse, czy budynek w Kwartale Młyńskim na stronie 766). Jeszcze w tym samym miesiącu aż do kwietnia opisano przylegające do miasta osiedla. W lutym Brodthagen spisał zabudowania  na tzw. Małej Łasztowni, a Balck Wielkiej Łasztowni i Łasztowni Stoczniowej (do 4 kwietnia 1707). W ciągu marca Norrdahl spisał Dolny Wik a Brodthagen Turzyn i Górny Wik. W pierwszej połowie 1709 roku, pomiędzy 12 a 26 marca, 9 kwietnia i pomiędzy 25 maja a 5 czerwca, Anders Norrdahl wykonał tzw. Revisionskataster na terenie miasta i przyległych osiedlach, czyli dodatkowy spis na nowo zabudowanych pustych parcelach, a także w nieudostępnionych wcześniej przez właścicieli budynkach (2).

Do opisu obszaru podmiejskiego i każdego kwartału miejskiego mierniczowie szwedzcy załączyli wykazy zawierające nazwiska właścicieli gruntów i posesji, ujęte w kolejności numerów poszczególnych parceli oraz szkice wnętrza bloków ulic. Niestety, jeżeli chodzi o przyległe do miasta przedmieścia, oprócz Łasztowni, szkiców nie dołączono, mimo, że są wspomniane w treści zapisów. Opis poszczególnych parceli rozpoczyna się podaniem nazwy rzędu budynków w danym kwartale miejskim, numeru arkusza spisowego, a także kolejnego numeru parceli. W treści opisu na początku wymieniano nazwę ulicy przy której posesja była usytuowana. Następnie spisujący podawał nazwiska właścicieli sąsiednich działek, nazwisko właściciela opisywanej parceli, oraz czy dom zamieszkuje właściciel, czy został wynajęty. Przy wynajęciu całości, czy większej części zabudowań, zasadą było podanie danych wynajmującego i wysokość czynszu. Informacji tych natomiast brakuje prawie zawsze przy wynajmie piwnic, lub pojedynczych pomieszczeń. Opisane zostało położenie i przeznaczanie wnętrza pomieszczeń. Policzono poddasza, strychy, ich położenie i wielkość, opisano ich stan budowlany i przeznaczenie. Policzono także liczbę i stan pomieszczeń piwnicznych i ich przeznaczenie. Wymieniono i opisano przeznaczenie obiektów dla celów rzemiosła i produkcji. Oszacowano powierzchnię działek i przytoczono należące do nich pola, łąki i ogrody. Poszczególne opisy zamknięto szacunkiem podatku i odrębną opinią. W pojedynczych przypadkach dołączono osobiste uwagi właścicieli budynków (3).

Do jesieni 1709 wszystkie arkusze zostały oznaczone i opatrzone w indeksy, a następnie złożone do przechowania w Szczecinie. Początkowo, m. in. z powodu trwającej tzw. III wojny północnej (wielka wojna północna), właściwy cel prac pomiarowych nie został wykorzystany. W praktyce w latach 1700-1721 wykorzystywane były tylko jako podstawa do opodatkowania dla całej prowincji. Podczas próby wywiezienia arkuszy do Szwecji duńscy korsarze przejęli wychodzące w morze statki, i zbiory dokumentów przesłano do Kopenhagi. W 1724 roku wróciły ponownie do pruskiego już Szczecina, a część dotyczącą nowego Pomorza Szwedzkiego przekazano szwedzkiej administracji w Stralsundzie (przypuszczalnie nie w całości, gdyż 88 arkuszy jeszcze dzisiaj znajduje się w królewskiej bibliotece w Kopenhadze). Dopiero w ciągu XX wieku poddano je naukowej ocenie i wstępnej obróbce. Szwedzkojęzyczny opis dotyczący obszaru miejskiego Szczecina został podzielony według kwartałów miejskich i terenów podmiejskich i zestawiony w kilku tomach (od nr 68 do 71), które obecnie znajdują się w zasobach Archiwum Ziemskiego w Greifswaldzie. (4)

W tomie nr 68 zawarty jest spis 331 parceli największego z kwartałów miejskich, Kwartału Młyńskiego (Mühlenviertel), sporządzony na 766 arkuszach in folio (5), w tym także kolorowe rysunki kamienic mieszczańskich (6). W tomie nr 69 na 444 foliałach opisano 210 parceli i budynków małego kwartału Chyżyńskiego (Kessinviertel), położonego w północnej części miasta. Tom nr 70 obejmuje opis zabudowy 214 parceli Łasztowni (Lastadie), i budynków na położonej obok tzw. Srebrnej Łące (Silberwiese), zawartych na 362 foliałach. Ten sam tom zawiera na 138 foliałach opis trzech osiedli podmiejskich: Dolnego Wiku (Unterwiek), Turzyna (Torney) i Górnego Wiku (Oberwiek). Spis położonego na południe od miasta na lewym, zachodnim brzegu Odry, mającego wyraźny charakter rolniczy przedmieścia Turzyn, obejmuje 19 parceli na 20 foliałach, m. in. gospody zwanej „Lipa” (die Linde), położonej przed „Nową Bramą” (Neue Tor), trzech młynów-wiatraków należących do Fundacji Klasztoru Świętego Jana, oraz toru powroźników (Reepschlägerbahn (7). Na kolejnych 60 foliałach mierniczowie opisali 74 parcele Górnego Wiku (w tym dwie bez numeru), położonego nad Odrą na południe od miasta. Posiadający 56 parceli Dolny Wik, położony na północ od miasta, opisany został na 58 foliałach. W kolejnym tomie, nr 71, opisano drugi co wielkości kwartał miejski, Kwartał

Ryc. 2. Rząd domów „O” w Kwartale Passawskim, Breitestraß – Roddenberg, 1706

Źródło: Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel, Verlag Ludwig, Kiel 2005 [tłum. Dirk Schleinert], s. 96-97 (wykaz właścicieli poszczególnych parceli oraz szkic).

Passawski (Passauer Viertel), położony w południowej części wewnętrznego miasta. Na 320 arkuszach in folio spisano 320 parceli. Właściwie jest ich w spisie 322, ponieważ parcele Nr. 68 i 178 zostały podzielone i opis obejmował każde z obu gospodarstw domowych oddzielnie.

Niestety dokumenty katastralne Kwartału Świętego Ducha (Heiligegeistviertel) przepadły, podobnie jak spis obszaru Dziedzińca Klasztornego (Klosterhof), stanowiący osobną jurysdykcję. W tym przypadku wykorzystano więc materiały źródłowe zasobów archiwum hanzeatyckiego miasta Stralsund, które pozostawały w ścisłym co do treści powiązaniu z aktami katastralnymi z lat 1706-1707. Chodzi tu o spis z roku 1709, w którym opisano zasoby szeregu miast pomorskich (8). Dane dotyczące miasta Szczecina uwzględniają 69 niezabudowanych dotychczas parcel, zniszczonych w wyniku ostatniego brandenbursko-pruskiego oblężenia i ostrzału z 1677 roku, oraz spis zasobów Kwartału Świętego Ducha i obszaru Dziedzińca Klasztornego. Informacje zapisane w XVII/XVIII-wiecznym języku niemieckim uwzględniają to, co było najbardziej istotne: numer kolejny parceli, nazwiska ówczesnych właścicieli, wzgl. poprzednich właścicieli, nazwy rzędu budynków, nazwę ulicy przy której usytuowana była dana parcela, a w opisie zabudowań liczbę pięter budynku, wielkość i jakość zabudowy, ilość poddaszy i piwnic. Niestety nie zamieszczono żadnych rysunków poszczególnych bloków zabudowy, nie załączono także wykazów właścicieli. Kwartał Świętego Ducha, położony w południowej części miasta obejmował 158 parceli spisanych na 430 foliałach, a obszar Dziedzińca Klasztornego 56 parceli. (9)

Współcześnie kataster szwedzki jest tłumaczony na język niemiecki przez dr Dirka Schleinerta, członka zarządu Komisji Historycznej dla Pomorza (Historische Kommission für Pommern), która po opracowaniu, sukcesywnie wydaje je wspólnie z Archiwum Ziemskim w Greifswaldzie (Landesarchiv Greifswald) oraz Towarzystwem Pomorskiej Historii, Starożytności i Sztuki (Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst). Dla Szczecina wydano tom 3. w dwóch częściach (tom 3., część 1 i 2.). Niestety dla szerokiej publiczności na dzień dzisiejszy dostępna jest tylko część 2 (Passauer Viertel). Część 1. (Lastadie und Vorstädte) prawdopodobnie jest wyczerpana i czeka na wznowienie druku (10). Pozostaje oczekiwać, że przy okazji także pozostałe kwartały, Kwartał Młyński, Kessin (słowiańska część Podzamcza), oraz Kwartał Świętego Ducha, też zostaną przetłumaczone i ukażą się w nieodległym terminie.

Literatura dotycząca katastru szwedzkiego:

  • Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e.V. Städte. Bd. 3, Teil 1: Stettin. Lastadie und Vorstädte, Greifswald 2004, [übers. von Dirk Schleinert].
  • Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e.V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Das Passauer Viertel, Ludwig, Kiel 2005, [übers. von Dirk Schleinert].
  • Fredrich, K., Ein schwedisches Kataster Stettins vom Jahre 1706 [w:] Monatsblätter Bd. 43, Teil 3. (1929), s. 34-39; tamże 8 rycin, s. 40-41.
  • Fredrich, K.: Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz. [w:] Baltische Studien NF, 21. (1918), cz. 1, (s. 156ff, 164ff).
  • Möller K., Leben und Arbeiten in Stettin um 1700 [w:] Frank Braun, Stefan Kroll, Städtesystem und Urbanisierung im Ostseeraum in der Frühen Neuzeit. Wirtschaft, Baukultur und Historische Informationssysteme. Beiträge des wissenschaftlichen Kolloquiums in Wismar vom 4. und 5. September 2003. Münster 2004.
  • Schoebel, M., Steuer, Landesaufnahme und Kartierung im frühneuzeitlichen Pommern – Quellenkundliche Annotationen zur historischen Landesforschung, s. 38-50 [w:] Historische Geographie und Kulturlandschaftsforschung. Beiträge zum Gedenkkolloquium für Dr. Eginhard Wegner am 4. Mai 2001 in Greifswald hrsg. von Reinhard Zölitz-Möller, Greifswald 2001.
  • Asmus, I., Die Zusammenzeichnung der Matrikelkarten als wissenschaftliche Methode für eine Rekonstruktion der Kulturlandschaft vor 300 Jahren, s. 72-75 [w:] Historische Geographie und Kulturlandschaftsforschung. Beiträge zum Gedenkkolloquium für Dr. Eginhard Wegner am 4. Mai 2001 in Greifswald hrsg. von Reinhard Zölitz-Möller, Greifswald 2001.

Przypisy:

  1. Übersetzung der Stadtfeldmarksbeschreibung und der zur Stadt Stettin gehörenden Oderbrüche, LAG, Rep. 6a, Bd. 1, Fol. 1-20 [tłumacznie ze szwedzkiego – Dirk Schleinert; wydruk komputerowy].
  2. Fredrich, C., Ein schwedisches Kataster Stettins vom Jahre 1706 [w:] Monatsblätter 43 (1929), s. 34 i n.
  3. Möller K., Leben und Arbeiten in Stettin um 1700, s. 111-134. – por. dokładny opis parceli nr 268 w Kwartale Passawskim [w:] Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel, Ludwig, Kiel 2005, s. 227-231 (1 egz. jest dostępny w Książnicy Pomorskiej).
  4. Landesarchiv Greifswald, Rep. 6a, Bände 68-71 [podaję za: Möller K., Leben und Arbeiten in Stettin…].
  5. Folio (od łac. in folio ) – w drukarstwie to arkusz papieru jednokrotnie złożony, który tworzy dwie karty i cztery stronice [źródło: Wikipedia].
  6. (6) Landesarchiv Greifswald, Rep. 6a, Bd. 68, fol. 61, 81, 237, 256, 272, 455 [źródło: zasoby internetowe Universität Rostock https://www.phf.uni-rostock.de/imd/Forschung/HomeMare2/Stettinzoom.htm]
  7. Häuserbeschreibungen der Vorstädte von Stettin außer der Lastadie, LAGw, Rep.6a, Bd 70. Häuserbeschreibungen von Torney und der Oberwÿk bei Stettin, Nr. 5, fol. 1-2, 17, 18-21 [tłumacznie ze szwedzkiego – Dirk Schleinert; wydruk komputerowy].
  8. Stadtarchiv Stralsund, Rep. 13, Nr. 1588, Landesarchiv Greifswald Rep. 6. Tit. 48, Nr. 45 [podaję za: Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Städte. Bd. 3, Teil 2…, s. 13, przyp. 9].
  9. (9) Tytuł tego spisu brzmi: Protocollum wegen der Lustration der Häuser in Stettin, womit…Commisionariis Matricularibus im Nahmen Gottes der Anfang gemacht Anno 1709, d. 11. Februarÿ [podaję za: Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Städte. Bd. 3, Teil 2…, s. 13, przyp. 13].
  10. Autor artykułu, dzięki uprzejmości tłumacza, dr Dirka Schleinerta, dysponuje tzw. surowymi plikami (Rohdaten) części 1.

© Jan [Schulz] Iwańczuk • Szczecin, 10.12.2010