Opublikowane przez w Architektura i Urbanistyka, Fotografie, Miejsca.

Neuer Markt

W południowej części lotniczej fotografii, zwracają uwagę dwa eleganckie budynki, które zostały wzniesione w miejscu starych domów przy Neuer Markt (Nowy Rynek).

Fragment fotografii lotniczej z 1937 r. z widokiem na Neuer Markt.

Große Oderstraße 18-20

Pierwszy z nich, z widoczną ścianą fasady frontowej od strony Neuer Markt (Nowego Rynku), to nieistniejący budynek, który od 1910 r. nazywany był „Volkshaus”, noszący adres Große Oderstraße 18-20 (ul. Wielka Odrzańska). Tę obszerną kamienicę zbudowano na czterech sąsiadujących ze sobą parcelach. Jedna z nich, umiejscowiona w narożniku Große Oderstraße 22 (po 1856 r. nr 18 ) i Neuer Markt, pod koniec lat dwudziestych XIX w. należała do kupca i rajcy miejskiego Friedricha Pitzschky.

Wspomniany kupiec prowadził firmę „Fr. Pitzschky & Comp.” Cp., którą założył w 1802 r. Przez trzy pokolenia firma pozostawała w rękach męskich potomków tej rodziny, a po śmierci ostatniego spadkobiercy, konsula generalnego Friedricha Pitzschkiego, przeszłą w ręce jego zięcia – Hermanna Proschwitskiego, a następnie kolejnych jego spadkobierców. Działalność tej dobrze prosperującej firmy odnotowuje się w Szczecinie do końca wojny, a przynajmniej do 1943 r. Początkowo działała jako hurtownia towarów kolonialnych. W latach późniejszych firma rozszerzyła działalność, funkcjonując jako Towarzystwo Żeglugowe, zajmując się spedycją oraz ubezpieczeniami.

Po śmierci F. Pitzschky’ego, w latach 1835–1842, stary dom należał do wdowy. Około 1841–1842 r. pani Pitzschky stała się również właścicielką sąsiedniej parceli, przy Große Oderstraße 21 (po 1856 r. nr 19). Od 1843 r. obie parcele należały już do Juliusa Wilhelma Pitzschky’ego, który był spadkobiercą oraz głównym udziałowcem w spółce „Fr. Pitzschky & Comp.” Cp., a także właścicielem rafinerii oleju i głównym agentem towarzystwa ubezpieczeniowego Kölnischen Feuer- Versicherung Gesellschaft”.

W 1843 r. został on właścicielem kolejnej parceli przy Große Oderstraße 20 (po 1856 r. nr nie uległ zmianie). J. W. Pitzschky pomyślnie rozwijał działalność firmy, był przedstawicielem kolejnych kilku towarzystw ubezpieczeniowych (od 1846 r. „Erfurter Hagelschäden, Pr. Renten – Versicherung Gesellschaft”, a od 1850 r. „See, Fluß, und Landtransportgesellschaft Agrippina zu Cöln und der Berlinschen Lebensversicherungs Gesellschaft”). W 1848 r. został konsulem Republiki Urugwaju, a w 1858 r. Montevideo. W tym samym roku nabył sąsiedni dom przy Neuer Markt 2 (przed 1856 r. oznaczany był jako nr 23), należący do modystki, wdowy Albrecht. W ten sposób obrotny i zamożny przedsiębiorca stał się posiadaczem czterech parceli, sąsiadujących ze sobą przy narożniku Große Oderstraße z Neuer Markt.

Fragment planu z oznaczeniem parcel przy Große Oderstraße i Neuer Markt.

W 1872 r. po śmierci Juliusa, wdowa C. Pitzschky z domu Däge-Hornburg, odziedziczyła nieruchomości przy Große Oderstraße 18-19 i 20, natomiast nieruchomość przy Neuer Markt 2 należała do jej syna i spadkobiercy Friedricha Emila Pitzschky’ego.

Dom rodziny Pitzschkych, widok od strony Neuer Markt.

Wówczas zapadła ostateczna decyzja o wybudowaniu narożnej kamienicy, która pochłonęła cztery wyżej wymienione parcele. Prace budowlane poprzedzone zostały niewielkimi zmianami na Neuer Markt. Dotychczasowa linia zabudowy została ukształtowana w wyniku wcześniejszego zagospodarowania tego placu. Wokół stojącego na stromo obniżającym się terenie kościoła św. Mikołaja, odbywały się targi. Stały tutaj ciasno ustawione kramy rzeźnicze, które zapełniały całe wolne miejsce, dochodząc aż pod sam budynek Ratusza. W latach 1814–1816 po pożarze kościoła, który miał miejsce w 1811 r., rozebrano ruiny i wykonano prace porządkowe. Plac nazwano Neuer Markt (Nowy Rynek), i utworzono na nim mur oporowy ze schodkami od strony Heumarktstraße (ul. Sienna), prowadzącymi do góry na Nowy Rynek.

Nowe wyregulowanie linii zabudowy powstać miało wraz z wyburzeniem starych domów i wybudowaniem na tym miejscu nowej kamienicy. Projekt tej regulacji powstał 29 kwietnia 1875 r. Mur został przesunięty (na wysokości wznoszonej kamienicy o około 2,75 m), równocześnie przeniesiono schody, które usytuowano teraz wzdłuż północnej ściany szczytowej ratusza.

Nowy Rynek i budynek Ratusza. Po lewej widoczny mur oporowy.

Nowe schody przy północnej ścianie Starego Ratusza.

Projekt nowej kamienicy datowany jest na 18 maja 1875 r. a sporządzono go na papierze sygnowanym napisem „Turkey Mill”, pochodzącym ze słynnej angielskiej fabryki J. Whatmana. Wykonano go na zlecenie kolejnego spadkobiercy firmy „Fr. Pitzschky & Comp.” Cp. Friedricha Emila Pitzschky’ego. Pozwolenie budowlane zostało wydane 9 czerwca 1875 r. a kamienicę ukończono w latach 1876–1877. Wzniesiono duży trzykondygnacyjny, podpiwniczony budynek w stylu eklektycznym, nawiązujący do włoskiego renesansu. Harmonijna elewacja ozdobiona została pięknym detalem na fasadzie m.in. zaczerpniętym ze sztuki antycznej. Na dwóch pierwszych kondygnacjach elewację zdobiły poziome pasy boniowania, w cokole zastosowano dekoracje w postaci diamentowych boni. Trzecia kondygnacja rozczłonkowana została przez pilastry, które podtrzymywały belkowanie imponującego gzymsu koronującego budowlę. W środkowej części belkowania fryz ozdobiono płaskorzeźbami. Przedstawiał on mityczne uskrzydlone konie morskie.

Kamienica przy Große Oderstraße 18-20 – fasada od strony Neuer Markt.

Budowla ze ściętym narożnikiem, w którym umiejscowiono mały, aczkolwiek reprezentacyjny wykusz na wysokości drugiego piętra, posiadała sień od strony Große Oderstraße oraz przejazd bramny z portiernią od strony Neuer Markt, prowadzący na niewielki dziedziniec ze znajdującą się tam stajnią oraz wozownią. W pierwszych latach na parterze od strony Neuer Markt znajdowała się restauracja i kawiarnia „Wiener Cafe” (Kawiarnia Wiedeńska), należąca do restauratora C. Andrießena. Na początku lat osiemdziesiątych XIX w. piwnicę od strony Neuer Markt przeznaczono na gospodę, natomiast parter zajęły pomieszczenia biurowe. W budynku swoje siedziby miały głównie firmy ubezpieczeniowe oraz spedycyjne, na pierwszym piętrze ulokowano kantor właściciela firmy „Fr. Pitzschky & Co.”. Od 1884 r. na parterze od strony Große Oderstraße swoją siedzibę miała firma przemysłu młynarskiego „Stettiner Walzmühlen A.G.” (Młyn Wodny), jedna z najbardziej nowoczesnych spółek w latach osiemdziesiątych XIX w., która została założona w 1837 r. przez kupca P. Gutike na Żelechowie, a którą przekształcono w 1910 r. w nowoczesną i prężnie działającą nową firmę „Stettiner Ölwerke A.G.” (Szczecińska Olejarnia).

Pod koniec 1906 r. właściciel wystąpił z prośbą o pozwolenie na zaadaptowanie pomieszczeń pralni na poddaszu na cele mieszkaniowe. W czasie rewizji okazało się, że już wcześniej urządzono tutaj poczekalnię (świetlicę), na którą nie uzyskano zgody już przy budowie domu. Nowe przepisy budowlane (jak i poprzednia ordynacja) nie dopuszczały do wydania zezwolenia i wnioskodawca otrzymał odpowiedź negatywną.

Obszerne poddasze posiadało połączenie z jedyną klatką schodową, dostępną w skrzydle bocznym oficyny, usytuowanym w podwórzu. Klatka ta wyposażona była w schody ze stalowej blachy z drewnianymi stopniami. Jej bardzo wąskie przejście utrudniało przemieszczanie się, a na niższych piętrach było dodatkowo zbyt ciemne. Te niedogodności nie gwarantowały bezpiecznej drogi wyjścia na zewnątrz dla mieszkańców poddasza i stanowiły poważne zagrożenie, zwłaszcza w wypadku wybuchu pożaru. Komunikacja do niej prowadziła poprzez wszystkie pomieszczenia (pokoje) na poddaszu, które w razie zagrożenia mogły stanowić dla siebie niebezpieczną blokadę dostępu do schodów. Kolejne okoliczności tej odmowy dotyczyły utrudnień dla straży pożarnej m.in. znajdujące się tutaj ciasne podwórze – studnia (5 x 9 m) z wysoką na 14 m kamienicą – mogło się okazać niebezpieczną pułapką dla straży pożarnej.

Jako drogę ewakuacyjną zaproponowano właścicielowi zamontowanie żelaznego mostku. Konstrukcja umieszczona na wysokości 14 m nad ziemią, łącząca front z bocznym skrzydłem oficyny, prowadząca do klatki schodowej, według właściciela nie do końca była dobrym rozwiązaniem. Argumentował to tym, iż możliwość korzystania z niego byłaby dostępna zapewne tylko dla osób bez lęku wysokości, a koszt wykonania jego równał się dwuletnim komornym za wynajęcie jednego piętra w kamienicy. Mieszkanie tam urządzone na poddaszu wynajmował wytwórca pantofli P. Büge wraz z żoną, którzy prowadzili swój zakład w suterenie od strony Neuer Markt.

Ponieważ właściciel, jako przedstawiciel firm ubezpieczeniowych, posiadał duże doświadczenie w sprawach związanych z wypadkami, toczył zażarty spór z policją budowlaną przez kilka lat. Kiedy nie uzyskał dyspensy od aktualnych przepisów budowlanych, sprzedał kamienicę.

14 czerwca 1910 r., za sumę 192 500 M, nieruchomość nabyło towarzystwo budowlane „Volkshaus”. Wówczas wewnątrz budynek został poddany znaczącym zmianom budowlanym. Przebudowano pomieszczenia na poszczególnych piętrach oraz wybudowano dodatkową klatkę schodową (wykonała ją firma J. Gollnow & Sohn) od strony Große Oderstraße. Na parterze od strony Neuer Markt znajdowała się sala restauracyjna z bufetem, na pierwszym piętrze – pokoje biurowe oraz sypialnie, na drugim piętrze, oprócz pokoi biurowych, urządzono salę posiedzeń, sypialnie i bufet. Od 1921 r. w suterenie znajdował się zakład wytwórcy drewnianych pantofli Heinricha Noacka, działał on do 1935 r., a w następnych trzech latach prawdopodobnie przejął interes jego syn. Również w tym czasie (1928–1935) od strony Große Oderstraße w pierwszej suterenie można było się ostrzyc u fryzjera Friedricha Schmidta. Tuż obok, od lat dwudziestych do 1933 r. Wilhelm Haase sprzedawał jarzyny. W budynku swoje siedziby miały liczne niemieckie organizacje związkowe. W 1939 r. dom stał się własnością związku Deutsche Arbeitsfronts Gau Pommern – przedstawicielstwa pracowników i pracodawców. Pozostał nim do momentu zbombardowania budynku w wyniku działań wojennych w 1944 r.

Ruiny Nowego Rynku, po prawej fragment budynku „Volkshaus” (listopad 1946 r.)

Neuer Markt 3-4

Narożnikowa kamienica z architekturą utrzymaną w formach niemieckiego renesansu, to siedziba redakcji „General Anzeiger”. Była pełna przepychu, o niezwykle bogatej dekoracji w postaci kolumn, rzeźb, kartuszy oraz ornamentu roślinnego. Posiadała piękne renesansowe szczyty ze ślimacznicami, w których umieszczono triforium (arkadowe okno przedzielone kolumienkami na trzy części), w którym środkową część przeznaczono na niszę. Obok szczytu umieszczono niską wieżyczkę z dekoracyjnym dzwonowatym hełmem.

Budynek w widocznej formie został zaprojektowany 23 marca 1897 r. przez mistrza murarskiego C. Kelma i posiadał adres Neuer Markt 3-4. Kamienica wraz z całym zapleczem zajmowała dość dużą parcelę. Pierwotnie były to osobne mniejsze działki. Front budynku został wzniesiony na miejscu dwóch zabudowanych parceli. Pod numerem 4 znajdowała się wcześniej wąska, trzyosiowa kamienica, która należała do oberżysty Müllera, natomiast przy Neuer Markt 3 stał dwukondygnacyjny, pięcioosiowy, narożnikowy dom, należący do szewca damskiego obuwia – G. Brünnleina (do 1845 r., później spadkobierców).

Fragment fotografii wykonanej przed 1872 r. z widokiem na pas zabudowy przy Neuer Markt – od prawej kamienice nr 3 i 4.

To tutaj od 1847 r. (wówczas jako Neuenmarkt 952) Ewald Gentzensohn prowadził zakład drukarski, w którym początkowo stosował technikę litografii i miedziorytów. Wcześniej jednak, bo od 1844 r., swój zakład prowadził przy Große Oderstraße 19.

Budynek drukarni przy Neuer Markt znajdował się wewnątrz dziedzińca, w którym stała jeszcze oficyna mieszkalna oraz dwie stajnie. Gentzensohn, chcąc powiększyć swój zakład, w 1865 r. adaptował jedną ze stajni przylegającą do drukarni.

Plan sytuacyjny parceli przy Neuer Markt 3 z 1865 r.

W 1875 r. w nowej kotłowni zainstalował kocioł parowy do opalania oraz maszynę parową, a wszystko wyprodukowane i dostarczone przez firmę „Möller & Holberg”. W 1887 r. zamontowano nowy kocioł, tym razem dostarczony przez firmę „Vulcan”. Od 1848 r. Ewald Gentzensohn w swojej drukarni wydawał dziennik „General Anzeiger”. Początkowo jako gazetę ogłoszeniową, przekształconą w latach sześćdziesiątych XIX w. w dziennik polityczno-gospodarczy i społeczno-kulturalny, który ukazywał się do 1944 r., (od 1933 r. jako „Stettiner General Anzeiger”, a od 1934 r. – po przejęciu „Ostsee Zeitung” – z podtytułem „Ostsee-Zeitung. Wirtschafts und Schiffahrtsblatt”).

Rozwijająca się drukarnia, wyposażana w coraz nowocześniejsze maszyny i urządzenia, potrzebowała więcej przestrzeni. Na jej potrzeby z czasem zostały wchłonięte sąsiadujące parcele. W 1895 r. budynek Kleine Oderstraße 20 ( ul. Mała Odrzańska) stał się własnością drukarni. Dokonano w nim zmian konstrukcyjnych, m.in. zlikwidowano starą klatkę schodową, zastępując ją nowa, w innym miejscu (pierwotnie planowano wyposażyć ją w spiralne schody). Na elewacji zlikwidowano dotychczasowe, niewielkie okna znajdujące się na III i IV kondygnacji, zastępując je nowymi, wysokimi otworami okiennymi, umieszczonymi pomiędzy wymienionymi kondygnacjami.

Przeróbek dokonano również w kondygnacji parterowej, likwidując zejście do sutereny oraz wejście do klatki schodowej, które usytuowano w nowym miejscu, tuż za narożnikiem, od strony Kleine Oderstraße. Pozwolenie na prace uzyskano w sierpniu, natomiast na zmiany w związku z budową schodów, których wykonawcą był mistrz murarski Gustav Urban – w styczniu 1896 r. W marcu tego samego roku zlikwidowano wejście do sklepu, który mieścił się na parterze domu frontowego przy Neuer Markt 3. Pomieszczenia po sklepie zostały zaadaptowane na kantor drukarni. Po śmierci założyciela drukarni w 1896 r., właścicielami zostali jego spadkobiercy.

W 1897 r. po połączeniu domów przy Neuer Markt 3 i 4 powstał projekt gruntownej przebudowy obu parceli. Postanowiono wznieść w ich miejscu jedną, imponującą kamienicę. We frontowej części oraz w oficynie dawnego budynku nr 4, w piwnicy planowano zlokalizować magazyn papieru. W miejscu dawnego domu o numerze 3 oraz jego skrzydła od strony Hackgasse – maszynownię. Parter od frontu zajmować miał dział ekspedycji, natomiast w skrzydle bocznym – pakownia. Piętro pierwsze miało mieścić kantor firmy, redakcję i księgowość oraz dodatkowe pomieszczenia, jak garderoby, kasę i zecernię. Pozwolenie na pracę uzyskano w maju 1897 r., a w październiku odbyła się rewizja budynku w stanie surowym.

Kamienica przy Neuer Markt 3-4 jako siedziba redakcji „General Anzeiger”.

W marcu 1898 r. wniesiono jeszcze poprawki konstrukcyjne dotyczące nowej budowli. Rok później firma zakupiła sąsiednią kamieniczkę przy Neuer Markt 5, należącą wówczas do wytwórcy koszy wiklinowych Krügera. W 1924 r. rozbudowano poddasze w budynku frontowym, a rok później firma nabyła kolejny budynek znajdujący się przy Kleine Oderstraße 19, z przeznaczeniem na biurowiec. W latach 1925–1926 rozbudowano poddasze w części skrzydła bocznego, przy narożniku z Hackgasse oraz przy Kleine Oderstraße. Tutaj m.in. problemy z doświetleniem pomieszczeń rozwiązano poprzez zastosowanie dużych świetlików w dachu.

Rysunek na podstawie projektu przebudowy budynku drukarni (grudzień 1925 r.)

W budynku zainstalowano również windę. Drukarnia działała pełną parą, co zaowocowało procesem w latach dwudziestych. Właścicielka posesji przy Kleine Oderstraße 1, Magdalena Weiss, złożyła pozew do sądu przeciwko redakcji „General Anzeiger” z powodu uciążliwej dla okolicznych mieszkańców głośnej pracy drukarskiej maszyny parowej.

W zakupionej wcześniej sąsiadującej kamienicy przy Neuer Markt 5 dopiero w latach trzydziestych postanowiono zaadaptować pomieszczenia na biura drukarni. Początkowo planowano rozebrać stary budynek do sklepień piwnicy, a w jego miejsce wznieść nowy. Kamienica miała zostać połączona z siedzibą redakcji, dlatego postanowiono nie stawiać dzielącej tutaj ściany szczytowej, ani budować dodatkowej klatki schodowej. Utworzone przestrzenie mieszkalne miały zostać przeznaczone w całości na pomieszczenia biurowe, natomiast na poddaszu miało powstać mieszkanie służbowe. Do wymienionych prac jednak nie doszło. Wydawnictwo „Ewald Gentzensohn” G.m.b.H. – „General-Anzeiger” odstąpiło od projektu – możliwe, że z przyczyn finansowych. Dwa lata później połączono oba budynki poprzez utworzone przejście w ścianie szczytowej na I piętrze między budynkami. W 1934 r. w starej kamienicy przerobiono kondygnację parterową. Zlikwidowano wówczas znajdujący się tam sklep założony w 1885 r., w którym prawdopodobnie swoje wyroby sprzedawał poprzedni właściciel. Obie budowle połączono na parterze poprzez utworzone wewnętrzne przejście, dostępne z sieni budynku redakcji „General Anzeiger”.

Neuer Markt z budynkiem redakcji „General Anzeiger” oraz zaadaptowaną kamienicą nr 5, jeszcze ze sklepem z 1885 r.

Na archiwalnym ujęciu lotniczym widzimy okienka znajdujące się w ozdobnym szczycie po przeróbce wg projektu z marca 1924 r., oraz już przerobioną kondygnację parteru w kamienicy przy Neuer Markt 5.

Fragment zdjęcia lotniczego z 1937 r.

Budynek należał do redakcji dziennika „General Anzeiger” do momentu jego zniszczenia w czasie II wojny światowej.

Fotografia przedstawia budynek redakcji „General Anzeiger” przy Neuer Markt 3-4 oraz 5 (ok. 1946–1947 r.)

Zniszczony budynek Starego Ratusza, w tle pozostałości po budynku redakcji „General Anzeiger” (sierpień 1952 r.)

Ruiny Starego Miasta (listopad 1948 r.). Po prawej stronie fotografii widoczna jest zabudowa (od strony Hackgasse oraz Kleine Oderstraße), w której przed wojną mieściła się drukarnia „General Anzeiger”.

Małgorzata Wrzosek (Gonia)

Fotografie pochodzą ze zbiorów archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie (m.in. autorstwa L. Kusztelskiego, Z. Krzymuskiej i W. Wojtkiewicza), Archiwum Państwowego w Szczecinie, Książnicy Pomorskiej w Szczecinie, Pommersches Landesmuseum w Greifswaldzie, zbiorów Stanisława Dowlasza i galerii sedina.pl. Wykorzystanie materiałów oraz zdjęć (w tym także zdjęcia lotniczego) do jakichkolwiek celów bez zgody właścicieli zabronione.