Opublikowane przez w Architektura i Urbanistyka.

Uzupełnienie do historii zabudowy placu powstałego po zasypaniu fosy pomiędzy Große Ritterstraße i Petrikirchenstraße (z dedykacją dla Goni*)

Historyk Heinrich Karl Wilhelm Berghaus w swoim opisie Pomorza i Rugii, w części dotyczącej historii miasta Szczecin (T. 2, Bd 9, s. 1062–1096), podaje dokładny opis zagospodarowania terenu po fosie przyległej do cmentarza przy kościele św. Piotra i Pawła.

W latach 1756–1758 rozebrano mury miejskie położone wzdłuż domów Fundacji Mariackiej przy obecnej ul. Korsarzy i wzdłuż zabudowań zamku, oraz zasypano istniejącą tu fosę miejską przy dawnej uliczce przymurnej, prowadzącej do zamku od przejścia usytuowanego w ciągu Große Domstraße, określanego nazwą Stein Damm. Uliczkę nazwano am Graben (1777), a na terenie zasypanej fosy zamierzano wprowadzić z czasem zabudowę mieszkalną.

W marcu 1793 r. w komunikacie ogłoszonym w szczecińskiej prasie („Königliche privilegierte Stettinische Zeitung” i „Stettinischer Intelligenzzettel”) powiadomiono zainteresowanych, że na rogu Große Domstraße i drogi wiodącej do zamku, na powstałych po zasypaniu fosy placach zezwala się na budowę dwóch domów. Wytyczono granice dwóch działek budowlanych. Do licytacji pierwszego z placów przystąpili Ober-inspektor Schönfeldt, Landbau-Direktor Weyrach i Kämmerer Johan Samuel Müller, który licytację wygrał, i który zresztą wcześniej zgłosił chęć zakupu tej działki. Licytację drugiego placu wygrali Landbau-Direktor Carl Friedrich Weyrach i Röhrmeister Heinrich Rudolf Müller. Na wniosek Weyracha drugi plac połączono z przylegającym doń trzecim kawałkiem wcinającym się klinem w mur cmentarza Petrikirchhof, i w takim stanie przydzielono obu zainteresowanym.

6 stycznia 1794 r. spisano trzy umowy kupna z J. S. Müllerem na pierwszy plac, z H. R. Müllerem na drugi plac oraz z C. F. Weyrachem na trzeci plac. Do wszystkich trzech umów 16 września 1794 r. dołączono umowy uzupełniające. Fakt ten potwierdzają regesty 453, 454, i 455 z 6 czerwca 1794, opublikowane przez K. Grotefenda (Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243–1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd 1.–2., Szczecin 1996, s. 322–324).

Trzeci plac dyrektor Weyrach, z uwagi na mniej utwardzony grunt, przekazał na okres 6 lat na skład drewna budowlanego mistrzowi ciesielskiemu Schumannowi, który zresztą w tym celu tereny te użytkował już od 1760 r.

W celu połączenia górnego miasta z dolnym, a głównie ze względów przeciwpożarowych, zdecydowano w 1793 r. wytyczyć ulicę wzdłuż wału cmentarza św. Piotra. Z czasem została nazwana Petri-Kirchen Straße. Jak wspomniano wyżej po przeciwnej stronie w ciągu obecnej ul. Korsarzy pojawiła się ulica am Graben, określana także od 1794 r. nazwą Schloßstraße, jak wyjaśnia nam to pismo szczecińskiego sądu miejskiego do magistratu z 4 stycznia 1798 r.

Dozorca ujęć wodnych [Röhrmeister] Müller na nabytych przez siebie placach wybudował dwa domy, którym nadano kolejne numery policyjne, nr 1179 (Schloßstraße), i nr 1183 (Petri-Kirchen Straße). Ten drugi dom, po podziale należnego za całość podatku gruntowego na pół (określanego tu nazwą „Canon”) i wpisie do księgi wieczystej, Müller sprzedał pod koniec 1797 r. kasjerowi o nazwisku Dieterich. Dom nr 1179 w 1860 r. (nosił wówczas adres Gr. Ritterstraße 7), wg księgi hipotecznej był własnością rentiera Johanna Gottloba Rothera, na którego miejscu w 1874 r. występuje już mistrz kominiarski C. Zitzke.

W 1828 r. na działce Weyracha, dyrektora zagospodarowania nieużytków rolnych (Landbau-Direktor) postawiono dwa budynki, z których pierwszy, obciążony ustalonym jeszcze w 1794 r. podatkiem gruntowym, został wybudowany przy Schloßstraße przez kupca J. F. Wietzlowa i nosił numer policyjny 1180. Drugi stanął przy Petrikirchenstraße pod nr 1182 i należał do radcy prawnego i syndyka ziemskiego Calowa (wg księgi adresowej na 1829 r. J. G. Calo).

Od Wietzlowa dom nr 1180 kupił mieszczanin Dawid Wilhelm Donath za 5200 Thlr. Przekazanie domu miało miejsce 26 sierpnia 1828 r. Nowy właściciel wybudował obok drugi dom, który sprzedał za 10250 Thlr. ogrodnikowi o nazwisku Christian Wilhelm Gottfried Fechtner, udziałowcowi ogrodnictwa Grünhof. Cztery tygodnie później Donath sprzedał Fechtnerowi wybudowany wcześniej dom. Fechtner został więc jedynym właścicielem podwójnej parceli nr 1180, wskutek czego zbędny był podział podatku gruntowego. Podobnie podział ten pominięto 4 maja 1840 r. w umowie własności kolejnego właściciela, handlarza fortepianami Carla Georga Herosée, który wcześniej był muzykiem (Kammermusikus) księżnej Elżbiety Brunszwickiej w pałacyku Prinzeß-Schloß, zwanego także Friedrichsgnade (Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin…, Th. 2, Bd. 9, s. 51). Ulica, przy której stał budynek nr 1180 nosiła już wtedy nazwę Große Ritterstraße. Herosée dzieli jednak parcelę na dwie działki, którym nadano dwa numery policyjne 1180a i 1180b. Dom, który nosił nr 1180a Herosée sprzedał na mocy umowy kupna z 2 grudnia 1843 r. praktykującemu lekarzowi dr Schützmannsky, przy czym sprzedający zobowiązał się przejąć obowiązek ochrony sprzedawanego domu przed ew. zajęciem, a także przyjął całość należnego podatku gruntowego na należący do niego dom nr 1180b.

W 1844 r. dawna działka budowlana Weyracha w wyniku powyższych podziałów składała się z czterech parceli, zapisanych w księdze wieczystej pod następującymi numerami policyjnymi:

  • nr 1180a, Große Ritterstraße (wcześniej Schloßstraße), od 1857 r. policyjny nr 6, należący do dr Schützmannsky’ego, bez obciążeń podatkowych,
  • nr 1180b, Große Ritterstraße (wcześniej Schloßstraße), od 1857 r. policyjny nr 5, należący do muzyka Herosée, z obciążeniem podatku gruntowego w wysokości 2,5 Thlr,
  • nr 1182a,
  • nr 1182b; te dwie ostatnie posesje usytuowane były przy Petrikirchenstraße, własność radcy medycznego dr Steffena, obciążone 1 Thlr. podatku.

Według wyciągu z księgi hipotecznej z 26 maja 1860 r. obydwa domy nr 6 i 5, zgodnie z nową numeracją policyjną, w dalszym ciągu nosiły nazwiska właścicieli z 1844 r. Pięć lat później budynek nr 6 był własnością urzędnika ubezpieczeniowego G. Schrödera. Według stanu na 1876 r. właścicielem tego domu był nauczyciel C. E. Monin, który pojawia się w zapisach księgi wieczystej w 1873 r. Dom nr 5 po śmierci Herosée (ok. 1864 r.) przechodzi w spadku na jego owdowiałą siostrę Elizę, po mężu Dräger.

Parcele Weyracha przy Petrikirchenstraße o numerach policyjnych 1182a i 1182b w wyniku przeprowadzonej w 1857 r. regulacji nazw ulic zostały zaliczone do Klosterhof i posiadały odpowiednie numery 2 i 3. Po śmierci tajnego radcy medycznego dr Steffena w 1874 r. własność obu budynków przechodzi na wdowę po nim, Marie Steffen z domu Calow.

Co działo się z nabytym przez podkomorzego (Kämmerer) Müllera pierwszym placem i wybudowanym na nim domu mieszkalnym i innymi budynkami? Zachował on ten sam numer policyjny 1178 zarówno przy Schloßstraße, jak i późniejszej Große Ritterstraße, a po regulacji nazw ulic z 1857 r. uzyskał nr 8. Posesja do 1839 r. była własnością kapitana w stanie spoczynku Carla Friedricha Kriehle, który prowadził na tyłach budynku mieszkalnego zajazd poczty konnej. Mimo, że dom mieszkalny jest już wykazany w księdze adresowej na 1829 r., to wydaje się, że sam właściciel w nim nie mieszkał, gdyż jego nazwisko i zawód (C. F. Kriehle, Posthalter), jest wykazywane przy Breitestraße 371. Kriehle sprzedał dom zgodnie z umową z 16 marca 1839 r. poznanemu już przez nas W. Fechtnerowi, spekulantowi ziemi z Grünhofu, wymienianemu raz jako ogrodnik, raz jako inspektor gospodarki rolnej (Wirthschafts-Inspektor). Z umowy kupna wyłączone były znajdujące się na tyłach budynku mieszkalnego dwa skrzydła boczne i poprzeczny budynek, jak również znajdujące się pomiędzy tymi zabudowaniami małe niezabudowane przestrzenie. Te boczne zabudowania, składające się ze stajni i wozowni, Kriehle zarezerwował na potrzeby prowadzonego przez siebie zajazdu poczty konnej. Jednak sprzedaż domu mieszkalnego nie do końca była doskonała. Kriehle nabywając parcelę od jej założyciela podkomorzego Müllera był właścicielem całości. Zgodnie z umową z 27 grudnia 1845 r. powierzył kupcowi Ferdinandowi Henry’emu Baudouin obowiązki następcy w zajeździe poczty konnej. Ten ostatni dopiero po 15 latach, stosownie do dyspozycji z 4 września 1860 r., otrzymał tytuł własnościowy na całość. Czy data ta oznacza nabycie przez Baudouina budynku mieszkalnego z rąk Fechtnera, nie udało mi się ustalić. Faktem jest, że po tej dacie, zgodnie z umową kupna z 6 grudnia 1860 r. własność całej parceli przeszła z rąk Baudouina na rzecz kupca Carla Friedricha Wilhelma Kocha.

Korzystałem z:

Berghaus, H. K. W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern: topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens, T. 2, Bd. 9.

Johann-Sebastian-Bachinstitut Stettin, Zmiany w numeracji i zabudowie na terenie Starego Miasta i Łasztowni w latach 1856–1945, „sedina.pl magazyn. Rocznik Miłośników Dawnego Szczecina” 2006.

Grundriss der Stadt Stettin innerhalb den Festungswerken und deren neuen Bezirks – Eintheilung, or. 1811 r., I. C. D. Jost, Königl. Artillerie Leutnant [wg] fotokopii wykonanej w Pracowni Foto-Mikrofilmowej AP w Szczecinie.

Die Wohnungsnachweisungen aller offentl. Institute, Hausbesitzer, Beamten, Kaufleute, Künstler und Gewerbtreibenden, in alphabetischer Ordnung. Herausgegeben von Moritz Böhm. Erstes Jahrgang Stettin, 1829. Verlag von M. Böhme Kleine Domstraße Nr. 784.

Jan Iwańczuk (Schulz)

* Vide:

Fotografia lotnicza z 1937 r. (3)

Fotografia lotnicza z 1937 r. (11)

Fotografia lotnicza z 1937 r. (13)