Opublikowane przez w Architektura i Urbanistyka, Fotografie, Miejsca.

Z kilku widocznych na nabrzeżu starych spichrzy, na uwagę zasługują dwa szczególne – średniowieczne magazyny przy Speicherstraße 21 i 20 ( do 1856 r. An den Speicher 56 i 57). Spichrze na nabrzeżu Łasztowni pojawiły się w XV w. tworząc tutaj zwartą zabudowę. Tego typu magazyny portowe przeznaczano do przechowywania m.in. materiałów sypkich, jak ziarno czy mąka. Były własnością bogatych szczecińskich kupców i żeglarzy.

Fragment fotografii lotniczej z 1937 r. przedstawia widok na nieistniejące dwa zabytkowe spichrze.

Fragment graficznej rekonstrukcji portu z końca XVI w., na podstawie szkicu portu z 1570 r. (autor nieznany) oraz miedziorytów Brauna/Hogenberga (1589 r.) oraz Meriana (1641 r.). Wykonanie Ludwig Piosicki (1987 r.).

Speicherstraße 20

Większy magazyn znajdował się przy Speicherstraße 20. Pochodził prawdopodobnie z połowy lub początku drugiej połowy XVI w. Budowla, z wysokim dwuspadowym dachem w widocznej formie na rzucie prostokąta, posiadała wymiary: szerokość około 11,40 m i długości 26,5 m. Jego kompozycja elewacji posiadała układ gotycki, natomiast zastosowany detal to już epoka wczesnego renesansu. Jego szczyt od strony frontowej został pozbawiony swojego pierwotnego wystroju. Zachowana fotografia z 1863 r. jest niezwykle cennym dokumentem, na którym widoczny jest zabytkowy spichlerz z jeszcze zachowanymi zdobieniami od strony nabrzeża.

Fotografia archiwalna z 1863 r. Średniowieczne spichrze przy Speicherstraße 19, 20 i 21 z zachowanymi dekoracyjnymi szczytami.

Budowla posiadała pierwotnie schodkowy szczyt, dodatkowo wzbogacony na uskokach, trójkątnymi naczółkami. Można przypuszczać, iż jego renesansowy szczyt został przebudowany w wyniku uszkodzeń, których mógł doznać podczas wybuchu pożaru sąsiedniego spichrza przy Speicherstraße 19. Pożar miał miejsce na Łasztowni w 1871 r., czyli osiem lat po wykonaniu fotografii z widokiem na Bollwerk. Wówczas spalony sąsiedni spichlerz przy Speicherstraße 19 został rozebrany, a w jego miejscu wytyczono ulicę Neue Speicherstraße. Po tej dość drastycznej przebudowie, jego frontowa elewacja w latach późniejszych była zdecydowanie skromniejsza od tylnej.

Zabytkowe spichrze na Łasztowni – pierwszy od prawej to magazyn przy Speicherstraße 20.

Na powyższym zdjęciu widać trójkątną ścianę z zastosowanym podziałem, poziomym przez gzymsy oraz pionowym – przez pilastry. Do rozładunku towarów służyło widoczne na elewacji frontowej urządzenie wyciągowe nakryte drewnianym daszkiem. Natomiast w dolnej kondygnacji elewacji, gotycka kompozycja przedstawia dwa rzędy blend, w których znajdują się ostrołukowe otwory okienne. Część z nich wyposażono w drewniane okiennice. Znajdującą się tutaj bramę przejazdową usytuowano w skrajnej południowej osi. Jako odbojniki wykorzystano stare armaty.

Wejście do spichrza z oryginalną dekoracją – odbojnikami z armat.

Natomiast od strony podwórza znajdował się trójkondygnacyjny, schodkowy szczyt. Jego płaszczyznę zaakcentowano poprzez podzielenie na poszczególne kondygnacje poziomymi gzymsami. Dla wzbogacenia wyrazu plastycznego każdą kondygnacje wypełniono rzędem arkadowych blend wspartych na pilastrach. Poniżej partii szczytu w bryle budynku widoczny jest rząd ostrołukowych blend, które umieszczono nad dekoracyjnym gzymsem. Poniższy dokument zdjęciowy ukazuje nam sylwetę szczytu już ze znacznymi brakami w jego wyglądzie. Prawdopodobnie w wyniku pożaru sąsiedniego magazynu, część uszkodzonego szczytu od strony południowej rozebrano.

Zubożały szczyt zabytkowego spichrza od strony podwórza.

Charakterystyczna konstrukcja bocznych murów budynku (rząd płytkich, ślepych wnęk), widoczna na poniższym zdjęciu, wskazuje na starą metrykę gotyckich spichrzy (technika stosowana w budownictwie średniowiecza jak i w XV-XVI w.). Konstrukcja taka nazywana jest filarowo-łękową, a wynikała ona głównie z oszczędności cennego materiału, jakim wówczas była cegła.

Na pierwszym planie średniowieczny spichlerz przy Speicherstraße 20 z widokiem na boczną elewację, na której umieszczono wnęki ze ślepych blend.

W latach dwudziestych XIX w. stary spichlerz przy Speicherstraße 20 (wówczas jako An den Speichern 57) należał do senatora i kupca Graffa, posiadającego firmę „Joh. Christ. Graff Cp.”. Kupiec prowadził Towarzystwo Żeglugowe oraz sprowadzał do Szczecina żelazo, konopie i zboża. Po jego śmierci na początku lat trzydziestych nieruchomość wraz z firmą odziedziczyła żona, natomiast w 1837 r. firmę przejęli kolejni spadkobiercy z rodziny Graffów. W tych latach odnotowani pod tym adresem byli: ogrodnik W. Wege, kapitan statku F. Woller, hydraulik R. Zimmer, złotnik C. Breitenbauch oraz malarz i lakiernik C. Steinlander. Od 1844 r. nieruchomość nabył kupiec Georg Carl Schubert (spadkobierca „J. C. Graff’s”), posiadający firmę „G. C. Schubert & Comp.” z siedzibą przy Kleine Domstraße 773 (ul. Mariacka). Tutaj otworzył siedzibę swojej fabryki lakierowanych towarów i lamp. Od 1853 r. siedzibę swoją miała firma „Siewert & Großheim Cp.”, należąca do kupca J. Siewerta oraz Otto Großheima, zajmująca się spedycją, sprzedażą i sprowadzaniem towarów kolonialnych oraz produktów rosyjskich (w 1856 r. firmę przejął syn, wówczas występuje jako „Herm. Siewert Cp.”). Od 1873 r. zmienił się właściciel. Był nim kupiec F. Bävenroth, który posiadał firmę „C. F. Bävenroth” – hurtownię alkoholi, takich jak: spirytus, rum, arak, koniak, spirytus rektyfikowany oraz octu i soku. Kiedy umarł w 1903 r., wszystko przejęła wdowa – Ulricke Bävenroth z domu Lischke. W 1917 r. od spadkobierców rodziny Bävenroth, zabytkowy spichlerz nabyła firma „Aronson Gebrüder” z Królewca, której właścicielem był Ad. Aronson. W 1924 r. ostatnim posiadaczem magazynu został Bruno – kupiec, który tutaj prowadził palarnię kawy „Java”.

Speicherstraße 21

Mniejszy budynek, zbudowany na planie prostokąta o wymiarach: 8,80 m szerokości i 26,5 m długości, posiadał dwuspadowy dach i bramę przejazdową w skrajnej, prawej osi. Późnogotycki obiekt prawdopodobnie pochodził z pierwszej połowy XVI w. Od strony dziedzińca posiadał szczyt, którego obrys ukształtowano z odcinków w formie połowy ostrołuku. W jego skrajnych częściach umiejscowiono niewielkie pinakle nakryte daszkiem. Jego charakterystyczny kształt w pewnym stopniu nawiązywał do gotyckiego szczytu dawnego budynku probostwa w Ralswiek na Rugii, którego powstanie datuje się na lata 1530–1550. Skromna dekoracja składała się na pionowe akcenty w postaci lizen, pomiędzy, którymi znajdowały się małe otwory okienne. Pod linią szczytu, znajdował się rząd ostrołukowych okien.

Szczyty spichlerzy od strony podwórza – pierwszy z prawej (mniejszy) to szczyt magazynu przy Speicherstraße 21.

Od strony frontowej posiadał bogato opracowaną partię szczytu wypełnionego dekoracją ostrołukowych blend, wzbogaconą o wieńczące obrys szczytu pinakle.

Mniejszy z dwóch średniowiecznych spichlerzy przy Speicherstraße.

Ten średniowieczny magazyn (na podstawie ksiąg adresowych od 1829 r. do 1943 r.) należał do jednej z najznamienitszych w Szczecinie rodzin kupieckich, mianowicie do rodziny Gribel. „Rudolf Christian Gribel” było to jedno z najpotężniejszych i najstarszych Towarzystw Żeglugowych w Szczecinie, które swoim początkiem sięgało XVIII w., kiedy to holenderski kupiec – Rudolf Christian Gribel, przybyły do Szczecina w 1767 r., założył w 1773 r. firmę „Noack & Gribel”, zajmującą się handlem winem. Kiedy w 1779 r. stał się jedynym właścicielem, rozszerzył swoją działalność o handel zbożem i stał się armatorem kilku żaglowców. W 1805 r. współwłaścicielem firmy został jego syn, Friedrich Wilhelm. Wówczas działalność firmy rozszerzono o handel m.in. towarami kolonialnymi, orzechami oraz żelazem. Warto również wspomnieć, że w latach 1817–1819 obaj panowie wraz z H. Dohrnem i J. Velthusenem uruchomili Pommersche-Provinzial-Zuckerei-Siederei (Pomorską Prowincjonalną Cukrownię), która mieściła się na Łasztowni przy Speicherstraße 13/14.

Kiedy w 1846 r. firmę po ojcu przejął syn Theodor Gottlieb Gribel, po kilku latach zakupił siedem parowców, przy czym uruchomił połączenia m.in. z Kopenhagą, Rygą, Revalem, Petersburgiem czy Gdańskiem, stając się tym samym jednym z największych armatorów w mieście. T. G. Gribel w 1854 r. został generalnym konsulem Portugalii, w latach siedemdziesiątych XIX w. założył linie żeglugowe „Stettin Kopenhagener Dampfschiffs Gesellschaft”, „Stettin Rigaer Dampfschiffs Gesellschaft” oraz Towarzystwo Komandytowe „Renata”, posiadające statek o tej samej nazwie.

Franz Eduard Gribel (wicekonsul Portugalii, radca handlowy a także wiceprzewodniczący Izby Przemysłowo-Handlowej), syn Theodora, został współwłaścicielem rodzinnego przedsiębiorstwa armatorskiego „R. Christian Gribel” w 1880 r. Za wybitne zasługi dla rozwoju przemysłu i gospodarki Szczecina nadano mu w 1925 r. tytuł honorowego obywatela miasta Szczecina.

Ostatnim potomkiem był jego syn Gribel Eduard. Od 1909 r. był współwłaścicielem tego potężnego Towarzystwa Żeglugowego, a od 1934 r. wiceprezydentem Szczecińskiej Izby Przemysłowej oraz honorowym konsulem Łotwy i wicekonsulem Holandii.

Nagłówek reklamy przedsiębiorstwa żeglugowego „R. Christian Gribel”.

W starym spichlerzu znajdował się kantor firmy (I piętro) oraz magazyn. W 1892 r. siedzibę firmy przeniesiono na Gr. Lastadie 56 (ul. Energetyków). Pozostałe budynki, które znajdowały się na długiej parceli, wynajmowały różne firmy m.in. w 1894 r. „Grawitz & Kreich” – handel detaliczny i hurtowy towarami kolonialnymi. Od 1899 do 1929 r. mieściła się również „Most & Kern” – hurtownia śledzi, która zajmowała szczytowy spichlerz od strony Parnitzstraße. Na potrzeby hurtowni w 1910 r. został zamontowany dźwig z elektrycznym napędem, z możliwością wciągania towarów o wadze do 500 kg.

Wspomniane dwa obiekty znalazły się na specjalnej urzędowej liście cennych zabytków architektury Szczecina (lista liczyła 17 pozycji) z 18 września 1942 r. Zostały objęte szczególną ochroną przeciwpożarową w czasie zagrożenia nalotami II wojny światowej. Oba usytuowane były tuż przy narożniku z Neue Speicherstraße. Natomiast trudna do jednoznacznego rozstrzygnięcia jest data powstania obu budynków.

Spichlerz o numerze 20 mógł powstać w tym samym okresie, co sąsiedni, mniejszy, pod nr 21. Mogą na to wskazywać znajdujące się w bryle budynku, od strony podwórza, ostrołukowe blendy, które na obu budowlach znajdują się na tym samym poziomie, jak również o tych samych rozmiarach, tworząc niejako wspólną ciągłość. O ile elewacje są w tym przypadku z pewnością gotyckie, to szczyty obu budynków różnią się stylem. Możemy założyć, iż oba wybudowano w jednym czasie, nadając spichrzowi nr 20 nieco bardziej nowoczesną formę (wczesnorenesansową). Są też inne możliwości, brak finansów na ukończenie w tym samym czasie obu budynków, lub późniejsza przebudowa z innych powodów. Dziś trudno odpowiedzieć na to pytanie, a zabytkowe spichrze nie istnieją. Niezwykle cenne obiekty zostały zniszczone w czasie wojennych bombardowań, po wojnie ruiny rozebrano.

Ruiny budynków starych spichrzy przy Speicherstraße 20 i 21, listopad 1948 r.

Ruiny spichrzy – w środkowej części fotografii gotycki spichrz nr 21, listopad  1948 r.

Widok na ruiny spichrza o numerze 20, listopad 1948 r.

Małgorzata Wrzosek (Gonia)

Fotografie pochodzą ze zbiorów archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie, Muzeum Narodowego w Szczecinie, Pomeranii – Kroniki pomorskiej z XVI w. (t. II) oraz zbiorów Małgorzaty Wrzosek, Tomasza Terpiłowskiego i portalu sedina.pl. Wykorzystanie materiałów oraz zdjęć (w tym także zdjęcia lotniczego) do jakichkolwiek celów bez zgody właścicieli zabronione.