Opublikowane przez w Architektura i Urbanistyka, Fotografie, Miejsca.

Łasztownia

Przemierzając most dochodzimy do wyspy Lastadie (Łasztownia), leżącej na prawym brzegu Odry. Niegdyś wykorzystywana do składowania towarów przez szczecińskich kupców, wielokrotnie była przekształcana i rozbudowywana, a jej historia mocno związana jest z rozwojem szczecińskiego portu handlowego. Pełniąca rolę głównie wyspy przemysłowej, była siedzibą wielu firm, fabryk i instytucji, należących do znamienitych rodzin kupieckich czy armatorskich.

 

Zabudowa mieszkalna tutaj była skromna i ciasna, zamieszkiwana głównie przez ubogie rodziny rzemieślnicze i robotnicze. Na widocznym fragmencie wzdłuż Odry zlokalizowane były głównie stare, średniowieczne spichlerze, budynki magazynowe i place składowe. Wszystko usytuowane na długich działkach, leżących prostopadle do rzeki Odry, sięgających aż do Parnitzstraße (ul. Władysława IV). W głębi tych działek położone były dodatkowe zabudowania gospodarcze, takie jak stajnie, składy, szopy czy warsztaty. Znajdujący się obok, niezwykle malowniczy zakątek, leżący między przedłużeniem (od południa) Speicherstraße, a terenem Rzeźni Miejskiej (od północy) to Schiffbaulastadie (ul. Stocznia, dawniej Łasztownia Stoczniowa). W tej historycznej części wyspy, zwanej kiedyś Małą Łasztownią, istniały warsztaty szkutnicze, place składowe i smolarnie. Na zdjęciu widoczna zabudowa to zespół niewielkich, skromnych, barokowych kamieniczek, które tworzyły wyjątkowo urokliwy klimat w tej przemysłowej części wyspy. W dalszej, północnej części rozpościera się rozległa panorama na zespół budynków Städtischer Schlacht- und Viehhof (Rzeźnia Miejska).

Fragment fotografii lotniczej z 1937 r. z przepiękną panoramą Łasztowni.

Städtischer Schlacht- und Viehhof am Dunzig 1-3 – Rzeźnia Miejska

Na stale rosnące potrzeby zaopatrzenia w mięso, w 1885 r. zapadła decyzja o wybudowaniu nowoczesnej rzeźni miejskiej. Pomimo szybko uzyskanej zgody na jej budowę, akceptacja decyzji ze strony władz miasta została wydana dopiero 16 grudnia 1886 r. Twórcami tego projektu, nawiązującego do powstałych wcześniej, nowatorskich rzeźni w Hanowerze, Chemnitz czy Lipsku, byli: szczeciński radca budowlany C. Kruhl oraz mistrz budowlany urzędu rejencji C. Schmidt. Projekt kosztował 4557 M. Budowę rozpoczęto w 1889 r., a przewidywany jej koszt szacowano na 361 336 M.

Zespół budynków umiejscowiono w północnej części wyspy, w oddaleniu od zabudowy mieszkalnej, z dogodną komunikacją na terenie wielkości 2,4 ha, Am Dunzig 1-3 (ul. Wendy). W latach 1891–1892 ukończono prace murarskie, a w latach 1892–1893 wykończono wnętrza i wybrukowano ulice. Gotowe wówczas były budynki: zakład przeróbki krwi (rozbudowany w latach dwudziestych XX w.), administracyjny, mieszkalny, portiernia oraz budynek stajni, które ulokowano od strony frontowej Am Dunzig. W stajni zainstalowano 18 stanowisk dla koni pociągowych, dodatkowe pomieszczenie gospodarcze przeznaczono na sprzęt konny, obok znajdowała się wozownia i pomieszczenie z wybiegiem dla psów.

Panorama zabudowań Rzeźni Miejskiej.

Za ogrodzeniem znajdowała się główna ulica komunikacyjna zakładu (Hauptstraße). W głębi, prostopadle do ulicy, wzniesiono hale uboju świń, nierogacizny i bydła oraz obory i chlewnie. Obora wzniesiona w latach 1891–1893 z przeznaczeniem dla bydła mogła pomieścić 60 sztuk zwierząt. Nadzorował je oborowy, który dysponował usytuowanym pośrodku obory, specjalnym ogrzewanym pomieszczeniem, wyposażonym w okna do obserwacji.

W starej hali uboju bydła na piętrze, oprócz pomieszczeń dla mistrzów rzeźnickich, w ryzalicie frontowym, znajdował się specjalny pokój dla żydowskiego rzeźnika, który dokonywał żydowskiego uboju rytualnego w hali. Samą halę podzielono na dwie części. W części zachodniej dokonywano uboju, natomiast we wschodniej schładzano mięso. Poddasze pierwotnie użytkowano jako skład paszy, w latach późniejszych urządzono tam chłodnię. Planowano tutaj ubój bydła do 12 tys. sztuk rocznie.

Hala uboju świń została wzniesiona w latach 1891–1892, natomiast prace wykończeniowe we wnętrzu prowadzono w latach 1892–1893. Wewnątrz znajdowały się dwie sale do badań mikroskopowych oraz pokoje dla mistrzów rzeźnickich. Na piętrze ulokowano pokój mistrza rzeźnickiego, dwa ustępy oraz laboratorium.

Kolejna hala przeznaczona do ubojni cieląt i baranów, wybudowana w latach 1891–1892, posiadała na piętrze w ryzalicie szatnie i pokoje dla czeladników. Przeznaczona była na ubój do ok. 50 tys. sztuk cieląt i baranów rocznie.

Sąsiadujący obiekt wybudowano w latach 1891–1892 z przeznaczeniem na nierogaciznę (owce i świnie). Do końca 1893 r. wykonano wszystkie prace we wnętrzu budynku. Hale podzielono na dwie części i wyposażono w specjalny pokój dla oborowego umiejscowiony w środkowej części.

Główna ulica komunikacyjna na terenie Rzeźni Miejskiej.

Następny pas zabudowy oddzielała od hal kolejna ulica (Schlachthof Straße). Tutaj wzniesiono pomieszczenia sanitarne i gospodarcze: maszynownię, kotłownię, gnojownik, płuczkarnię jelit oraz ubojnię dla chorych zwierząt. W latach 1891–1892 wzniesiono oczyszczalnię jelit wyposażoną w dwie kadzie do wyprawiania flaków, które umieszczono na środku pomieszczenia oraz 22 odciągi tłuszczu i 32 koryta do spłukiwania. Wzniesiony na początku lat dziewięćdziesiątych XIX w. niewielki budynek z przeznaczeniem na gnojownik został znacznie przebudowany w latach dwudziestych XX w.

Znajdująca się obok hala sanitarno-rzeźnicza powstała w I etapie budowy (1891–1892) z przeznaczeniem na ubój chorych zwierząt (bydła i koni). W II etapie budowy wzniesiono budynek restauracji oraz ubojni świń. W latach 1894–1895 wykonano prace ziemne oraz palowanie przygotowujące do budowy, w dwóch kolejnych latach (1896–1897) oba budynki ukończono w stanie surowym, a w 1899 r. oddano do użytku. Ubojnia dla świń została wzniesiona na terenie dawnych dzierżaw miejskich. Jej skrzydło wschodnie służyło do uboju zwierząt, w skrzydle północnym zainstalowano zaplecze techniczne, na II kondygnacji umieszczono pomieszczenia biurowe.

Fotografia przedstawiająca okazały budynek restauracji, w której mieściła się również giełda.
(źródło: Zachodniopomorska Biblioteka Cyfrowa „Pomerania”;
http://zbc.ksiaznica.szczecin.pl/dlibra/docmetadata?id=2650)

Budynek chlewni (późniejsza hala sprzedaży świń) zbudowano w końcu XIX w. W latach 1896–1897 wykonano palowanie i fundamenty przygotowujące do wzniesienia budynku, w kolejnym roku ukończono prace wykończeniowe, a w 1899 r. oddano go do użytku.

Halę bydlęcą wzniesiono w II etapie budowy na terenie dawnych dzierżaw miejskich. W latach 1896–1897 przygotowano palowanie i fundamenty. Do 1898 r. ukończono budynek w stanie surowym z przeznaczeniem na 220 sztuk bydła. Kolejną oborę wzniesiono tuż obok, w 1897 r., z przeznaczeniem na żywiec cielęcy. Wówczas ostatecznie ukończono brukowanie ulic i żwirowanie terenu. Była już podciągnięta sieć kanalizacyjna i wodociągowa. W latach 1889–1890 wzniesiono kolejny budynek przeznaczony później na stajnię dla chorych koni oraz bydła. Budowa rzeźni oficjalnie została ukończona w lipcu 1898 r. W 1899 r. odnotowano liczbę uboju 108 tys. sztuk zwierząt, z czego połowa dotyczyła samego uboju świń. Tworzyły one dominujący procent zapotrzebowania, natomiast pozostałą liczbę stanowiły owce i bydło.

W 1900 r. ukończono budowę muru. Po przebudowaniu starej oczyszczalni jelit i dobudowaniu tam kolejnego budynku w 1911 r., zainstalowano maszynę do wytwarzania lodu. Wzniesiony wówczas nowy budynek otrzymał formę architektoniczną nawiązującą do pierwotnych obiektów rzeźni. Maszynownię i kotłownię rozbudowano w 1907 r. o nową chłodnię z 47 komorami chłodniczymi przeznaczonymi dla różnego rodzaju gatunku mięsa.

Teren Rzeźni Miejskiej na planie z 1904 r.

W 1915 r. powstały zadaszenia pomiędzy starym i nowym budynkiem chłodni, rok później – ubojnia krów. W latach 1915–1916 wybudowano nowoczesną halę ubojni bydła, którą usytuowano od strony Parnitzstraße. Koszt jej budowy wyniósł 317 tys. M, natomiast wyposażenia – 119 tys. M. Wyposażona została m.in. w 14 dźwigów i dwa wagony kolejki, zamontowano wewnątrz 755 m ciągów transportowych.

W 1925 r. poddano rozbudowie stary budynek chlewni. Wówczas jako największy budynek rzeźni został przeznaczony na halę sprzedaży świń. W 1933 r. powstały plany budowy nowoczesnej oczyszczalni ścieków – dotychczasowa, wybudowana w 1893 r., nie spełniała już ówczesnych wymagań. Koszt poprowadzenia odrębnej kanalizacji szacowano na 302 tys. RM, bez oczyszczalni ścieków. Termin realizacji prac planowano na 12 miesięcy. Nowa oczyszczalnia miała powstać we wschodniej części na niezabudowanym terenie, z możliwością ewentualnej, późniejszej rozbudowy.

Nowoczesna hala ubojni bydła wybudowana w latach 1915–1916.

Kompleks budynków rzeźni swoją przemysłową i folwarczną architekturą nawiązuje do sąsiednich obiektów znajdujących się na terenie portowym. Zespół budynków z pierwszego założenia rzeźni posiada starannie opracowane elewacje z żółtej ceramicznej cegły w połączeniu z dekoracją architektoniczną, jak lizeny i gzymsy wykonane z czerwonej cegły. Otwory okienne przesklepiono łukiem odcinkowym z czerwonej cegły, a parapety i fryzy opracowano z ceramicznych kształtek lub płytek. Obiekty dwukondygnacyjne zwieńczono gzymsem kostkowym i nakryto dachami dwuspadowymi. Budynki administracyjne posiadały elewacje z żółtej cegły przeplatane wąskimi, poziomymi pasami wykonanymi z czerwonej cegły, jak i dekoracyjnie opracowane obramienia okienne. Budynki te nakryto dachem czterospadowym.

Niezwykle bogato opracowano elewację w budynku restauracji i giełdy. Obiekt rozplanowano na nieregularnym rzucie, a elewację oblicowano czerwoną cegłą z tynkowanymi na biało ściankami. Dodatkowo przyozdobiono go herbami, datą budowy – 1897 oraz dekoracją w postaci kwiatów i winorośli. Bryłę nakryto wysokim spadzistym dachem z lukarnami. Pozostałe budynki, wybudowane w latach późniejszych, wykonano z czerwonej cegły ceramicznej w partiach jasno tynkowane z użyciem form i detali historycznych.

Fragment elewacji ściany szczytowej budynku restauracji, przedstawiający datę budowy i herb Szczecina.

Kompleks budynków przetrwał wojenne bombardowania, po 1945 r. został wyburzony budynek restauracji oraz mieszkalny.

Fragment fotografii lotniczej z 1937 r. z panoramą terenu Rzeźni Miejskiej i opisem funkcji poszczególnych budynków.

Małgorzata Wrzosek (Gonia)

Fotografie pochodzą ze zbiorów archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie, Książnicy Pomorskiej w Szczecinie oraz kolekcji Tomasza Terpiłowskiego i Małgorzaty Wrzosek. Wykorzystanie materiałów oraz zdjęć (w tym także zdjęcia lotniczego) do jakichkolwiek celów bez zgody właścicieli zabronione.