Rozkłady jazdy szczecińskich tramwajów w latach 1898–1938 (1)

„Rozkład jazdy jest planem produkcji przedsiębiorstwa komunikacji miejskiej. Od prawidłowego ustawienia i wykorzystania rozkładu jazdy zależy stopień wykorzystania mocy produkcyjnej przedsiębiorstwa, jak również stopień zaspokojenia potrzeb przewozowych. Zadaniem rozkładu jazdy jest dostosowanie zdolności przewozowej do występujących potrzeb przy jak najoszczędniejszej gospodarce taborem i pracą obsługi. Rozkład jazdy jest również planem organizacji ruchu pociągów” – wyjaśniają autorzy instrukcji dla pracowników ruchu komunikacji miejskiej.

Cytowana instrukcja obowiązywała i obowiązuje nadal w każdym przedsiębiorstwie zajmującym się komunikacją miejską. Podobnie było i pod koniec XIX w., kiedy na ulice rozbudowujących się miast wyjechały pierwsze tramwaje, których praca musiała być odpowiednio koordynowana. Jednym z narzędzi takiej koordynacji był właśnie rozkład jazdy. Dalej autorzy wspomnianej instrukcji piszą: „na każdej trasie poszczególne pojazdy oznacza się kolejnym numerem. Dla każdego kolejnego numeru (brygady, pociągu) zestawiony jest służbowy rozkład jazdy na cały dzień pracy pojazdu, według którego motorniczy (kierowca) pracuje”. Obecnie w większości polskich przedsiębiorstw przyjęło się mówić o brygadach. Określenie to wzięło się stąd, że w pierwszych latach komunikacji tramwajowej brygada tramwajowa składała się z motorniczego i kilku konduktorów, których ilość była uzależniona od ilości wagonów wchodzących w skład pociągu. Ten sam model obowiązywał również w Szczecinie przełomu XIX i XX w.

1898

W zasobach Archiwum Państwowego w Szczecinie można się natknąć na akta Szczecińskiego Towarzystwa Tramwajowego Rejencji Szczecińskiej z lat 1898, 1904, 1905 i 1927. Podane tam są odjazdy z przystanków krańcowych poszczególnych linii, jak i nazwy przystanków. Co od razu przykuwa uwagę, to częstotliwość kursowania tramwajów oraz ramowe godziny ich kursowania. Według zachowanego rozkładu jazdy z 26 listopada 1898 r. wynika, że tramwaje kursowały co 5 minut w godzinach 7–23. Godziny popołudniowe oznaczane były wówczas tak, jak godziny przedpołudniowe. A więc godzina 23 była oznaczona jako 11 – jak w systemie obowiązującym do dziś w Wielkiej Brytanii. W owym czasie linie tramwajowe nie były jeszcze oznaczone ani numerami, ani kolorami. O ich trasie informowała jedynie umieszczona na dachu tablica kierunkowa. Po mieście kursowało pięć linii. Kursowały one następująco:

Linia Potulicka – Golęcino (późniejsza linia nr 7, obsługa zajezdnia Golęcino, 17 brygad)

Golęcino: 6:36–22:28 co 5 minut

Potulicka: 7:23–23:13 co 5 minut

Linia Łękno – Wyszyńskiego (późniejsza linia nr 1, obsługa zajezdnia Łękno, 7 brygad)

Łękno: 7:20–23:10 co 5 minut

Wyszyńskiego: 7:37–23:27 co 5 minut

Linia Łękno – Bohaterów Warszawy – Obrońców Stalingradu – Wyzwolenia – Piłsudskiego – Łękno (linia okrężna, kombinacja późniejszych linii nr 4 i 5, obsługa zajezdnia Łękno, 5 brygad?)

Łękno: 7:15–22:35 co 10 minut

Linia Łękno – Piłsudskiego – Wyzwolenia – Obrońców Stalingradu – Bohaterów Warszawy – Łękno (linia okrężna, kombinacja późniejszych linii nr 4 i 5, obsługa zajezdnia Łękno, 5 brygad?)

Łękno: 7:25–22:35 co 10 minut

Linia Dworzec Główny – Wyzwolenia – Staszica – Plater (kombinacja późniejszych linii nr 3 i 6, obsługa zajezdnia Kolumba, 12 brygad?)

Dworzec Główny: 6:40–22:40 co 10 minut, w tym 6:55–22:35 co 5 minut do ul. Ofiar Oświęcimia

Emilii Plater: 7:16–23:16 co 10 minut, w tym z ul. Ofiar Oświęcimia 7:19–22:59 co 5 minut

Linia Dworzec Główny – Sławomira (krótsza wersja późniejszej linii nr 6, obsługa zajezdnia Kolumba, 8 brygad)

Dworzec Główny: 6:51–22:21 co 5 minut

Sławomira: 7:09–22:39 co 5 minut

Linia Pomorzany – Cmentarz Niemierzyn (późniejsza linia nr 3, obsługa zajezdnia Kolumba, 16 brygad)

Pomorzany: 7:15–23:15 co 5 minut

Cmentarz Niemierzyn: 7:15–23:25 co 5 minut

1904

W 1905 r. wprowadzono numery linii, których było już siedem. Były to linie na następujących trasach:

Łękno – Wyszyńskiego – Port Wolnocłowy

Brama Portowa – Cmentarz Centralny

Dworzec Główny – Cmentarz Niemierzyn

Pomorzany – pl. Szarych Szeregów

Wawrzyniaka – Brama Królewska

Dworzec Główny – Kołłątaja

Potulicka – Zajezdnia Golęcino

W zbiorach Archiwum Państwowego znajduje się rozkład jazdy sprzed omawianego roku, kiedy linia nr 2 była jeszcze w budowie. Oto ów rozkład wraz z wykazem lokalizacji przystanków w obecnym nazewnictwie:

Linia Lodogryf – Wyszyńskiego (późniejsza linia nr 1, obsługa zajezdnia Łękno, 7 brygad)

Lodogryf: 7:02–23:12 co 5 minut

Wyszyńskiego: 7:17–23:27 co 5 minut

Przystanki: Mleczarnia Eckerberg (Lodogryf); Piotra Skargi; Królowej Korony Polskiej; Wojska Polskiego 44; Mickiewicza; pl. Szarych Szeregów; Jagiellońska; Ściegiennego; pl. Zgody; pl. Zwycięstwa; Brama Portowa; Wyszyńskiego 65.

Linia Potulicka – Golęcino (późniejsza linia nr 7, obsługa zajezdnia Golęcino, 17 brygad)

Potulicka: 7:23–23:13 co 5 minut

Golęcino: 6:38–22:28 co 5 minut

Przystanki: Potulicka – końcowy; Piekary; Potulicka – Teatr Bellevue; Sowińskiego; Narutowicza; Sąd Rejonowy; pl. Zawiszy Czarnego; pl. Batorego; Dworcowa; Tkacka; pl. Orła Białego; Mariacka – Grodzka; pl. Mariacki; Brama Królewska; Matejki PZU; Borysza; Matejki – Malczewskiego; Malczewskiego 10; Parkowa 63; Dubois – Sławomira; Plater; Browar; Nocznickiego – 1 Maja; Dworzec Grabowo; Cementownia Drzetowo; Rugiańska; Stocznia Vulkan; Ludowa; Żelechowa – Ludowa 49; Żelechowa – Robotnicza; Cementownia Żelechowa; Dębogórska 9; Zajezdnia Golęcino.

Linia Pomorzany – pl. Szarych Szeregów (późniejsza linia nr 4, obsługa zajezdnia Kolumba, 13 brygad)

Pomorzany: 7:05–22:50 co 5 minut, 22:55–23:15 co 5 minut do Dworca Głównego

pl. Szarych Szeregów: 7:01–22:41 co 5 minut, 22:46–23:21 co 5 minut do Dworca Głównego

Przystanki: Pomorzany Smolańska – Browar Bohrisch; Szpitalna; Browar Rückforth; Św. Józefa; Tama Pomorzańska; Starkiewicza; Nadodrzańska; Piekary; Kolumba 65; Kolumba 6; Zajezdnia Kolumba; Dworzec Główny; Poczta; Kościół św. Jana Ewangelisty; Nad Wodą; Wyszyńskiego 37 (róg Sołtysiej); Wyszyńskiego 65; pl. Orła Białego; Staromłyńska 4; Brama Królewska; Matejki PZU; pl. Rodła; Mazurska; pl. Grunwaldzki; Piłsudskiego 13; Piłsudskiego 19; pl. Szarych Szeregów.

Linia Dworzec Główny – Kołłątaja (późniejsza linii nr 6, obsługa zajezdnia Kolumba, 12 brygad)

Dworzec Główny: 6:34–22:09 co 5 minut

Kołłątaja: 7:04–22:39 co 5 minut

Dworzec Główny; Poczta; Franciszkańska; Most Długi; Most Kłodny; Panieńska; Wały Chrobrego; Storrady; Kapitańska; Dworzec Morski; Szarotki – Łady; Sławomira; Plater; Parkowa; pl. Matki Teresy z Kalkuty; Sczanieckiej; Salomei; Ofiar Oświęcimia; Browar Elysium; Staszica – kładka; Kołłątaja.

Linia Wawrzyniaka – Brama Królewska (późniejsza linia nr 5, obsługa zajezdnia Łękno, 5 brygad)

Wawrzyniaka: 7:20–22:30 co 10 minut

Brama Królewska: 7:39–22:49 co 10 minut

Przystanki: pl. Gałczyńskiego; Wawrzyniaka 4, Betania; 5 Lipca; Jagiellońska – Bohaterów Warszawy; Jagiellońska – Piastów; Jagiellońska – Wojska Polskiego; Ściegiennego; pl. Zgody; Śląska; Kaszubska; pl. Żołnierza Polskiego; Brama Królewska.

Linia Dworzec Główny – Cmentarz Niemierzyn (późniejsza linia nr 3, obsługa zajezdnia Kolumba, 11 brygad)

Dworzec Główny: 6:29–23:04 co 5 minut

Cmentarz Niemierzyn: 6:56–23:31 co 5 minut

Przystanki: Dworzec Główny; Poczta; Ratusz; Dworcowa – 3 Maja; Brama Portowa; Bogurodzicy; pl. Żołnierza Polskiego; Mazurska; pl. Rodła; Kujawska; Wielkopolska; Niedziałkowskiego; Lubomirskiego; pl. Kilińskiego; Kołłątaja; Zaciszna; Fabryka Stoewera; Żupańskiego; Cmentarz Niemierzyn.

1905

W 1905 r. przed otwarciem linii nr 2 i nadaniem numerów wszystkim istniejącym liniom wydłużono późniejszą linię nr 1 przez Most Długi (Hanzy) do Portu Wolnocłowego, a późniejszą przyszłą „piątkę” doprowadzono do ul. Jana z Kolna. Rozkłady pozostałych linii nie zmieniły się, natomiast na tych obu prezentowały się następująco (rozkład ważny od 6 czerwca 1905 r.):

Linia Lodogryf – Wyszyńskiego (późniejsza linia nr 1, obsługa zajezdnia Łękno, 11 brygad)

Lodogryf: 7:02–20:57 co 5 minut, 21:02–23:07 co 5 minut, w tym co drugi kurs tylko do Mostu Długiego

Most Długi w kierunku Portu Wolnocłowego: 7:19–20:59 co 5 minut, 20:59–23:19 co 10 minut

Port Wolnocłowy: 7:28–21:08 co 5 minut, 21:08–23:28 co 10 minut

Most Długi: 7:32–23:12 co 5 minut

Przystanki: Mleczarnia Eckerberg (Lodogryf); Piotra Skargi; Królowej Korony Polskiej; Wojska Polskiego 44; Mickiewicza; pl. Szarych Szeregów; Jagiellońska; Ściegiennego; pl. Zgody; pl. Zwycięstwa; Brama Portowa; Wyszyńskiego 65; Sołtysia; Most Długi; Energetyków; Port Wolnocłowy.

Linia Wawrzyniaka – Wały Chrobrego (późniejsza linia nr 5, obsługa zajezdnia Łękno, 8 brygad)

Aleja: 7:17–22:32 co 7,5 minuty

Jana z Kolna: 7:37–22:52 co 7,5 minuty

Przystanki: pl. Gałczyńskiego; Wawrzyniaka 4, Betania; 5 Lipca; Jagiellońska – Bohaterów Warszawy; Jgiellońska – Piastów; Jagiellońska – Wojska Polskiego; Ściegiennego; pl. Zgody; Śląska; Kaszubska; pl. Żołnierza Polskiego; Brama Królewska; pl. św. Piotra i Pawła; Panieńska.

Podana tu została częstotliwość co 7,5 minuty, wówczas zapisywana jako 7 ½. W przypadku w ten sposób zapisywanych godzin odjazdów, konduktor rewizyjny, odpowiedzialny za pilnowanie punktualności odjazdów z przystanków początkowych, patrząc na służbowy zegarek śledził wskazówkę, która wskaże 30 sekund po danej minucie. A więc co do sekundy musiano przestrzegać punktualności.

c.d.n.

Marcin Klassa (secessionlove)

Ten wpis został opublikowany w kategorii Technika i Komunikacja. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.