Opublikowane przez Schulz w Historia.

Nazwy różne

1. Nazwy związane z topografią danego miejsca.

Ulica Różany Ogród (Rosengarten) [ulica Podgórna]

Zanim obecna ulica Podgórna uzyskała nazwę Rosengarten („Różany Ogród”), początkowo, do 1550 r., nosiła na całej długości nazwę „ulicy Psiej Góry” (roddenberge). Dopiero na początku XVI w. w jej górnej części pojawia się nazwa „Ogrodu Różanego” (rosengarden).


Już w 1539 r. usytuowane przy Bramie Passawskiej domy określane są jako „położone w [okolicy zwanej] Różanym Ogrodzie przy Bramie Passawskiej” (belegen in deme rosengarten bi dem passowschen dore, 1539). Według Hugo Lemcke (Die älteren Stettiner Straßennamen 1881, s. 14), co potwierdza Carl Fredrich (Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung 1926, s. 55), w 1548 roku obok określenia „[w] górnej [części] psiej góry” (bouen dem roddenberge, 1540, 1554) pojawia się także określenie „[w] górnej [części] ogrodu różanego” (bauen dem rosengarden 1548, 1552). To upewnia nas, że od połowy XVI w. dla wschodniej pochyłej części ulicy ustaliła się nazwa Psia Góra (Rödenberg), a dla zachodniej, przyległej do Bramy Passawskiej, Różany Ogród (Rosengarten). Jednak już w 1613 r. okazało się, że stare określenie „rode” stało się niezrozumiałe dla współczesnych, w związku z czym nazwa ulicy ulega kolejnym przeobrażeniom i przez krótki okres, na przełomie XVII i XVIII w. obydwie części obecnej ulicy Podgórnej noszą dość dziwną nazwę ulicy „Deszczowej Góry” (Am Rögenberge, 1659, Am Regenberg, 1721). Potem do 1856 r. ponownie ustala się podział na górną część, zwaną Różanym Ogrodem i dolną część zwaną Psią Górą. W 1856 r., w ramach akcji porządkowania nazw ulic noszących na jednym odcinku różne nazwy, przyjęto dla całej ulicy nazwę Różanego Ogrodu (Rosengarten).

Fragment ulicy Rosengarten w 1918 r.

Po 1945 r. ulica otrzymała nazwę ulicy Podgórnej, przeciwko czemu zaprotestowali w sierpniu 1949 r. członkowie Zarządu Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Szczecinie, sugerując powrót do jej dawnej nazwy: „[…] Stare Miasto w Szczecinie mogło spełnić dwa zadania – jako zabytek przeszłości, oraz jako obraz straszliwych skutków wojny. Również i nazwy ulic należałoby przywrócić w takim brzmieniu, w jakim nazywano je w odległych czasach. A więc nazwę ulicy Różane Ogródki należałoby przywrócić obecnej ul. Podgórnej…” (cyt. wg Pawła Knapa, który wyszukał ten dokument w Biurze Dokumentacji Zabytków przy ul. Kuśnierskiej 14a). Niestety, nie tylko tej nazwy nie przywrócono, ale wręcz zrobiono wszystko, by zatraciła swój dawny wygląd. Większości budynków wzdłuż ulicy już nie odbudowano, a dla niektórych autorów poważnych publikacji ulica w górnej części kończy swój bieg na wysokości Książnicy Pomorskiej. W dolnej części, na skraju stoku wysoczyzny, postawiono wieżowiec, a jej wylot do ul. Świętego Ducha w latach osiemdziesiątych XX w. został częściowo zabudowany, w związku z czym został przeniesiony kilkadziesiąt metrów dalej w kierunku obecnej ulicy Dworcowej, przebiegając na krótkim odcinku wzdłuż zachowanego fragmentu najstarszego muru miejskiego.

Wróćmy jednak do okresu, gdy wzgórze, na którym położona jest obecna ul. Podgórna, było przed lokacją miasta obszarem zasiedlonym przez kolonistów chłopskich (por. odcinek nr 12). Nazwa tego wzniesienia przetrwała w najstarszej, łacińskiej nazwie, określającej ich miejsce zamieszkania przy „[ulicy] na psiej górze” (in monte canum, 1306, super rodenberch, 1308, in monte canum, 1345, in platea canum, 1383, montem canum, 1386, rodenberg, 1476, roddenberg, 1486, roddenberge, do 1550). H. Lemcke sugeruje, iż w średniowieczu znajdowała tu się psiarnia książęca. Natomiast C. Fredrich pisze, że występujące w nazwach ulic dolnoniemieckie słowo „rode” lub „rodde”, odpowiada określeniu wielkiego psa samca, (podobnie jak „Rüde w języku górnoniemieckim), co ostatecznie ma nam wyjaśnić rzeczywiste pochodzenie pierwotnej nazwy ulicy – „Rodenberg” (Psia Góra). Dla porządku jednak należy tu dodać, iż zawarte w tej nazwie środkowo-dolnoniemieckie słowo „roden” można również tłumaczyć jako „karczować”, stąd Paul Friedeborn w swoim opisie miasta Szczecina (Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin, Stettin 1613), podaje inną wersję powstania tej nazwy. Pisze, że osiedlający się w tym miejscu koloniści niemieccy w pierwszej kolejności wykarczowali święte gaje, zburzyli stare budynki i zabudowania gospodarcze swoich słowiańskich poprzedników, położone na południe od kościoła św. Jakuba. Stąd lokalna nazwa tego wzniesienia i położonej na nim uliczki – „Wykarczowany Pagórek” (od ausroden –wykarczować, Rodung – wykarczowane miejsce). Jednak w zachowanych dokumentach zachowała się informacja, że na płaskowyżu tym w 1345 r. znajdowała się posiadłość ziemska osiadłej tu wcześniej rodziny Rode. Jej siedzibę określono jako „zabudowania na Psiej Górze, [będące] miejscem zamieszkania Jana z Psiej Góry” (hereditas in monte canum, in qua moratur Johannes Monscanum dictum, 1345). Czy jednak nazwisko osiadłej tu rodziny Rode wyparła starszą nazwę „karczowisko”, czy, jak chcą inni, „wykarczowany pagórek” (rodenberg), tego, jak sądzę, nie uda się już ustalić. Decydujący tu jest zapis z 1306 r., związany z łacińskim określeniem psa (canum).

Za to wytłumaczenie genezy drugiej nazwy ulicy – „Rosengarten”, nie sprawia już takiej trudności. Co prawda Friedeborn wspomniał w swym opisie miasta Szczecina o istnieniu w słowiańskich czasach w tym miejscu świętych gajów, ale jest to niczym nie podparte przypuszczenie. Nie ulega jednak wątpliwości, że na południowym skraju miasta aż do XIX w. rozpościerały się rozległe ogrody i najdłużej w mieście użytkowane były rolnicze uprawy, jakie zawsze sytuowano przy murach miejskich. Można by nawet myśleć o rzeczywistym ogrodzie różanym, który zaznaczono na jednym z planów z roku 1816, gdzie na jednej z parcel od strony obecnej ulicy Dworcowej (Grüne Schanze Nr. 9-9a), czyli w miejscu, gdzie do tej pory istnieje przejście z ulicy Dworcowej do ulicy Podgórnej, wymieniona jest nazwa ,,der Rosengarten”. Badając jednak pochodzenie średniowiecznych nazw miejsc zwanych „różankami”, „różanymi ogrodami”, czy wręcz ulic lub uliczek „Różanych” (Rosenstraße, Rosengasse), występujących w niemieckim obszarze językowym, dochodzimy do wniosku, że było to teren, na którym uprawiano prostytucję w domach zamieszkałych przez kobiety lekkich obyczajów. By nieco złagodzić wymowę określenia sposobu uprawiania najstarszego zawodu świata posłużono się tu eufemizmem. Tak było na przykład w Berlinie, gdzie ulicę Hurengasse (uliczka nierządnic) w ciągu XVI w. aż do 1624 r. zwano także Rosenstraße, czy w Lüneburgu, gdzie obok nazwy Mühlenstraße stosowano także zapis „uliczka Różana [Rosengasse], czyli inaczej ulica nierządnic” (vicus rosarium alias in fornificulorum platea). Domy nierządnic były w tym czasie najczęściej własnością miasta, które pobierało od nich określony podatek. Wymogiem dobrych obyczajów było, by te „rzucające się w oczy kobiety” (gemenen frowen) nie mieszkały na „ulicy ogólnie dostępnej” (apenbaren strate), odsyłano je więc na obrzeża miasta. Dla porządku należy dodać, że niektórzy badacze pochodzenia dawnych nazw ulic uważają, że w przypadku naszej ulicy jej nazwa jest wynikiem poczucia humoru jej średniowiecznych mieszkańców, którzy z uwagi na pobliską obecność cuchnącej fosy nadali jej nazwę „Różanego Ogrodu”. Tyle tylko, że fosa istniała nie tylko w tym miejscu, a poza tym w tym czasie mieszkańcy nieczystości wyrzucali nie tylko do fosy, a wręcz wprost na ulice, przy których mieszkali, często na głowy współmieszkańców.

Pewnym natomiast jest, że średniowieczna ulica Podgórna cieszyła się niezbyt dobrą sławą. M.in. potwierdzają nam to tzw. „Artykuły Czeladnicze” (Gesselen Artikel) cechu krawców z 1536 r. Czytamy tam, tu cyt.: ,,[…] gdyby czeladnik [krawiecki] został złapany w dni świąteczne czy inne dni na Psiej Górze w domu nierządnic, płaci jednego grosza” ([…] item eff ock ein [schroder] geselle beschlagen werde an groten Festedagen edder an andern daggen uppe dem radenberge efft in dem hurhuse, de bute einen groschen, 1536). Późniejsze, cechu kuśnierzy, zawierały jeszcze większe rygory: „Żaden czeladnik [kuśnierski] nie może być spotkany na Psiej Górze, a tym bardziej w domach lubieżnych, nie może też wprowadzić żadnej upadłej kobiety do domu majstra czy też do miejsca noclegu, pod karą dwutygodniowego wynagrodzenia” (Es soll auch kein [korser] geselle sich nicht finden lassen auff dem Rödenberge odder sunst in unzüchtigen heusern odder kein ghemenen weib ins meistern hause odder auff die herberge furen bey straff zwehen wochen lohn, 1564; tu odpis ze statutu kuśnierzy z 1350 r.). Wg innych przekazów, to, że ulica Psia Góra cieszyła się złą sławą, wynikało z faktu zamieszkania tu beginek, których wspólnota została przeniesiona po 1490 r. z położonej nieopodal ulicy Świętego Ducha, do kamienicy zwanej w późniejszym czasie domem Schillinga (Schillingshaus, Rosengarten 68/69 [298-299/ 878-879]). Budynek ten stał w tym miejscu do 1724 r. Skądinąd wiemy, ze Beginki nie miały sztywnej reguły, a ponieważ nie wszystkie były zainteresowane dotrzymaniem „ślubów czystości”, niejednokrotnie utrzymywały się z prostytucji. Niektóre źródła określają ich siedzibę nazwą konwentu Schillinga. Czy to ma związek z jednostką monetarną zwaną szeląg (Schilling), srebrną monetą, jaką opłacano ww. usługi, nie wiem. W Szczecinie była bita w znacznych ilościach w czasach Bogusława X.

Zasięg obszaru ulicy „am Regenberg” (xx) w jej górnej części
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
[a – Stara kancelaria (książęca), b – fundacjaa Berkhoffa, c – olejarnia, d – Dziedziniec Schwellengrebera,
e – dom Beginek (Schillingshaus), f – ruiny XVIII-wiecznego“spichlerza”, B – brama przednia Bramy Passawskiej, P – ulica Kleine Papenstraße]

Na miejscu dawnego budynku Beginek stoi obecnie budynek biurowy, natomiast obok na zapleczu domu przy Podgórnej nr 64 [303/ 881], jak podają niektóre źródła, częściowo zachowały się mury spichlerza z XVIII w. Niektórzy jednak twierdzą, że są to ruiny zwykłego magazynu należącego do parceli Rosengarten Nr. 65-66 [302-301/ b. n,] i Breitestraße Nr. 13-14 [364-365/ 14-13]. Osobiście uważam, że nie są to także pozostałości jakiejkolwiek średniowiecznej budowli, o czym świadczy brak starego gotyckiego wiązania cegieł z dwóch wozówek i jednej główki, czy holenderskiego z XVI w. (wozówka + główka).

Ulica Podgórna nr 15-16, tu dawniej stały zabudowania siedziby fundacji Berkhoffa, Na bocznej ścianie widoczny zarys kamienicy nr 18, zdjęcie z 1977 r.

Po drugiej stronie ulicy położona była parcela radnego miejskiego, a następnie podskarbiego Hermanna Berckhoffa (Rosengarten Nr. 15-16 [263/ 850-852]), który w 1633 roku przekazał go na cele dobroczynne, z przeznaczeniem na schronisko dla wdów z pełnym utrzymaniem. Ok. 1740 r. wybudowano na jego miejscu nowy budynek, który fundacja Berkhoffa sprzedała w 1863 r., przenosząc schronisko na teren Nowego Miasta, na obecną
ul. Potulicką (Linsingenstraße 58). Pomiędzy parcelami nr 14 i 13 istniało przejście na dziedziniec, umożliwiające dojście do nie istniejących obecnie zabudowań Rosengarten Nr. 13 [265/ 854]. Pierwsze wzmianki o istnieniu tego dziedzińca pochodzą z XVII w. Nazywany był wówczas Dziedzińcem Schwellengrebera (Schwellengräbers Hof, 1659, 1679) od nazwiska właściciela parceli. Następnie przez krótki okres określany był nazwą „Na Dziedzińcu” (Aufm Hofe, 1681) W XX w. pojawia się nazwa Milentz-Hof (do 1945 r.). Kataster sporządzony przez szwedzkich mierniczych w 1706 r. wymienia na nim olejarnię, której właścicielem był Kretzmer [Rosengarten 266/ 12-oficyna (Rosengarten 13)], i która istniała tu jeszcze w XIX w. Na przylegającej doń parceli, od strony obecnej ul. Dworcowej (Grüne Schanze 9a), gmina żydowska, do której należały budynki Rosengarten Nr. 8 [270/ b. n.], 9-10 [269-268/ b. n.- 857]), wybudowała w 1834 r. pierwszą w Szczecinie drewnianą synagogę, którą, po rozebraniu starej w styczniu 1873 r., zastąpiła nowa murowana oddana do użytku 3 maja 1875 r. 63 lata później, w czasie ,,kryształowej nocy” 9 listopada 1938 r. synagoga została spalona przez nazistów, i po wysadzeniu w 1940 r. jej resztek już nie została odbudowana. Po 1945 r. pozostałe ruiny zabudowań rozebrano i wokół dziedzińca w latach pięćdziesiątych wybudowano nowe osiedle mieszkaniowe. Sam dziedziniec zachował się, pełniąc rolę parkingu rozbudowanej biblioteki miejskiej, zachowało się także przejście między ulicami Dworcową i Podgórną.

W dolnej części ulicy przy wylocie do ul. Świętego Ducha, jak pisze C. Fredrich w „Das älteste Stück der Stettiner Stadtbefestigung”, mury budynków od strony podwórzy parcel Rosengarten Nr. 41/42 i Nr. 40 usytuowane były na miejscu muru miejskiego. Na podwórzu Rosengarten Nr. 40 mur skręcał w kierunku południowym, a wraz z nim skraj starej wysoczyzny Psiej Góry. Znacznie ścięto tam prawie pionowy stok i osadzono mocny mur podporowy, który zachował się do dnia dzisiejszego w dość zaniedbanym stanie. Dopiero na nim posadowiono mury miejskie. Wysunięty w kierunku południowym odcinek umocnień jest długości 15 metrów, potem stok wysoczyzny skręca na zachód, a mury miejskie biegły dalej ponad stromym zboczem.

Wygląd muru oporowego od strony podwórza Rosengarten 40. U góry widok w kierunku południowym, poniżej widok odcinka północnego (lata dwudzieste XX w.).

Widok fragmentu muru oporowego od strony podwórza Podgórna 40 po zniszczeniach II wojny światowej. Zdjęcie z początku lat pięćdziesiątych XX w.
(wg Kownas S.-Piskorski Cz., Szczecin – miasto parków i zieleni, Poznań 1958, s. 27, fot. T. Zamojski)

Wg zachowanych zdjęć z lat dwudziestych ubiegłego wieku, w miejscu, gdzie mur podporowy skręcał na zachód, zachowały się resztki muru miejskiego skierowanego w kierunku nieistniejącej parceli Heiligegeiststrasse Nr. 5. Nie był on zbyt szeroki i mierzył ok. 4,70 m wysokości (stan muru w tym miejscu możemy porównać na zdjęciach z początku lat dwudziestych ubiegłego wieku i z 2007 r.). Na podwórzu Rosengarten Nr. 40 mur z kamienia polnego posiadał wysokość ok. 5,65 m. Poziom gruntu podwórza sięgał nieco wyżej niż dawny teren, za to sam mur oporowy sięgał nieco głębiej (należy tu dodać, że obecnie sięga jeszcze głębiej, gdyż dosypano warstwę gruzu od 1 m do 2 m ponad poziom podwórza sprzed 1945 r.). Ponad widoczną jeszcze dzisiaj warstwą kamieni polnych, które kończą się wzdłuż linii prostej, położono siedem warstw starego muru ceglanego, będącego odpowiednikiem muru miejskiego. Ponad nim wznosiła się oficyna budynku nr 39. Grubość muru oporowego w chwili obecnej nie jest do ustalenia (wg Fredricha ok. 1 m).

Porównanie wysokości poziomu gruntu przyległego do muru oporowego w latach dwudziestych XX w. i obecnie (2007 r.). Aktualną wysokość zaznaczono linią niebieską.

Biorąc pod uwagę informację, że w 1302 r. w miejscu, gdzie obecnie stoją zabudowania PAM-u, wybudowano tzw. Dwór Opata z Kołbacza przylegający do murów miejskich, oraz że ok. 1318 r. wybudowano Bramę Świętego Ducha, a Franciszkanie w tym samym czasie zabezpieczyli teren klasztoru od strony Odry murem obronnym, to zachowany mur oporowy należy zaliczyć do początku XIV w.

Zasięg obszaru ulicy „am Regenberg” (xx) w jej dolnej części
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
[a – mur oporowy (Rosengarten 40), b – Bettelvogt, c – Pinsenhaus, B – Brama Świętego Ducha, Br – ulica Breitestraße, P – ulica Kleine Papenstraße, S – ulica Schulzenstraße, W – ulica Heiligegeiststraße].

Niżej, opierając się o bramę główną Bramy Świętego Ducha położona była siedziba tzw. wójta ubogich (Bettelvogt), inaczej zwana „piwnicą ubogich” (Armenkeller, Am Heiligegeisttor Nr. 5 [Am Heiligegeisttor 5*/ 230/ am Rödenberg 824]). Natomiast naprzeciwko pod
nr 45 stał zakupiony przez miasto w 1567 r. budynek „przytułku dla ubogich przy Bramie Świętego Ducha”, zwany „Pinsenhaus” (Pinsii domus ante portum S. Spiritus, 1624 [Heiligegeiststrass 823]). Budynek ten został zburzony w 1724 r. (na jego miejscu powstał w latach 1724-1726 Dom Poprawy i Przędzalnia („Zucht- und Spinnhaus”, Rosengarten Nr 45 [46*/ 331/ 823-821]). Na frontonie budowli widniał wymowny napis: „Ten dom zamienia nieposłuszne, złośliwe i krnąbrne męty społeczne, osoby występne i zaniedbane, na niezawstydzonych, zdrowych i silnych wiernych”. Niestety, kolejny budynek postawiony na jego miejscu, gmach byłej elektrowni (Elektrizitäts-werk), niezagospodarowany po 1945 r. do dzisiaj straszy nas swym zaniedbanym wyglądem.

Dolny odcinek ulicy Rödenberg.
[Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu – Stetinum, Matthaeus Merian Młodszy (?), 1649, 1652 (fragment)]

Budynek transformatorni (Umformerwerk) w latach 1914-1935 (Elektrizitäts-werk, Rosengarten 45) postawiony na miejsu Zucht- und Spinnhaus.

Jak wynika z planu miasta z 1721 r., do obszaru ulicy Rosengarten, opisanego tu określeniem „am Regenberg”, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, należały parcele od nr 823 [Rödenberg 330-331/ Rosengarten 47*/ 46*/ 46-45] do nr 892 [Kleine Papenstrasse 317/ Papenstrasse 11] oraz nr 900 [Rosengarten 305, Kleine Papenstrasse 306/ Rosengarten 62].

Zmiany w numeracji obszaru ulicy „Am Regenberg” [Rosengarten=Podgórna]

Korzystałem z:
1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
2. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
3. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: 4. Fredrich C., Das älteste Stück der Stettiner Stadtbefestigung [w:] BSt NF Bd XXVIII, Stettin 1926.
5. Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I [w:] BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
6. Grotefend K. O., Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996.
7. Encyklopedia Szczecina, red. T. Białecki, t. II, Szczecin 2000.
8. Wachowiak B., Port średniowiecznego Szczecina, Gdańsk 1955.
9. Gwiazdowska E., Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikongraphische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001.
10. Dzieje Szczecina, t. II, Wiek X – 1805, red. G. Labuda, Warszawa Poznań 1985.
11. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.
12. Johann-Sebastian-Bachinstitut Stettin, Zmiany w numeracji i zabudowie na terenie Starego Miasta i Łasztowni w latach 1856-1945, „sedina.pl magazyn. Rocznik Miłośników Dawnego Szczecina” 2006.
13. Kownas S., Piskorski Cz., Szczecin – miasto parków i zieleni, Poznań 1958.
14. Doris Bulach, Orte der Unzucht? [w:] Damals, Geschichte on line (strona internetowa damals.de)

© Jan [Schulz] Iwańczuk