Opublikowane przez Schulz w Historia.

Budowle

1. Nazwy ciągu nabrzeży najstarszego nabrzeża portowego

Do pierwszej połowy XIX w. głównym nabrzeżem miasta pozostawało nabrzeże określane nazwą Bollwerk, usytuowane na lewym brzegu rzeki Odry, pomiędzy Mostem Długim a zakolem rzeki, gdzie we wczesnym średniowieczu istniała dawna przystań słowiańska, o czym szerzej wspomina w swym opracowaniu B. Wachowiak (1955, 8). W tym samym okresie na południe od Mostu Długiego, również w zakolu Odry, położona była druga przystań, uważana za najstarszy port osadników niemieckich (haveninge, także havelinge). Położony obok tej przystani plac jeszcze w XIX wieku określany był nazwą „Port” (An der Haveling, 1858). W drugiej połowie XIX w., w wyniku żądań władz miejskich skierowanych do władz wojskowych, a dotyczących właściwej obsługi portu i potrzeby poszerzenia nabrzeży w kierunkach północnym i południowym, powstały nowe nabrzeża: Nabrzeże Drzewne (Holzbollwerk), Nabrzeże Parowców (Dampfschiffbollwerk), Nowe Nabrzeże Parowców (Neue Dampfschiffbollwerk), Nabrzeże Przy Pomoście Mniszym (An der Mönchenbrücke), zwane niekiedy Nabrzeżem Ziemniaczanym (Kartoffelbollwerk), oraz Nowe Nabrzeże (Neues Bollwerk) i Nabrzeże Niskie (Niedriges Bollwerk), późniejsze Nabrzeże Schwedt (Schwedter Ufer).


Widok nabrzeża Bollwerk od wschodu, XVII w. (Gesamntansicht von Stettin aus dem Seglerhaus, H. Kote, 1617 lub 1659 [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin, 1911, s. 218, ze zbiorów Woj. AP w Szczecinie, fot. J. Matuszewski, zasoby własne, fragment)

Nabrzeże Portowe (Bollwerk) [Nabrzeże Wieleckie]

Nabrzeże Bollwerk było przez kilka wieków głównym nabrzeżem średniowiecznego Szczecina i przede wszystkim służyło miastu jako port handlowy. Użyte tu określenie „Bollwerk” (a w języku środkowo-dolnoniemieckim „bolwerk”) oznaczało nie tylko brzeg rzeki jako taki, ale również każde jego drewniane umocnienie z grubych bali, wał ochronny, a nawet groblę. Z czasem pierwotne znaczenie tego określenia tak skutecznie znikło ze świadomości językowej, że zaczęto tak mówić również o kamiennych nabrzeżach. Na całej długości muru miejskiego ciągnącego się wzdłuż brzegów rzeki Odry usytuowane były tzw. bramy wodne (furty), a u wylotu ulic przechodzących przez te bramy, położone były wysunięte w kierunku rzeki pomosty ładunkowe, przerzucone ponad bagnistym brzegiem Odry. Do czasu budowy trwałego nabrzeża z zacumowanych na rzece statków przemieszczano nimi towary do spichlerzy wybudowanych wzdłuż murów miejskich, a przygotowane do wysyłki przenoszono na statki.
C. Fredrich (1926, 70 i n.) wymienia nazwy siedmiu bram: Kłodnej, Rybackiej, Mącznej, Byczej [Cebulowej], Mariackiej, Mostu Długiego i Pomostu Mniszego. Wspomina także o dwóch furtach bez nazwy, jednej w przedłużeniu ulicy Opłotki (Hackgasse), i drugiej prowadzącej do najstarszego portu miasta (Havening), co widoczne jest także na rycinie Brauna/Hogenberga z roku 1588. Liczba pomostów ładunkowych była mniejsza; wg Fredricha są to pomosty: Koronny (w rejonie osady klasztornej), Rzezaków, Rybny, Środowy, Kurzej Stopki, Kleryków, Długi i Mniszy. Pomosty, zbudowane z drewna, z czasem, po umocnieniu nabrzeża, uległy skróceniu, a dwa z nich, Rzeźniczy i Długi, przeistoczyły się w most Kłodny oraz Długi, osiągając drugi brzeg rzeki. W 2. połowie XVIII wieku znaczenie pomostów zaczęło zanikać. To właśnie pomosty ładunkowe nadały nazwy prowadzących doń ulicom, co wynika z wpisów w księgach miejskich i innych dokumentach, w rodzaju „ulica […] prowadziła w kierunku tego lub owego pomostu”, o czym wspominaliśmy przy omówieniu tych ulic w poprzednich odcinkach. Natomiast bramy w części nosiły inne nazwy, wchodząc jednocześnie w miejski system obronny. Podczas pruskiej rozbudowy fortyfikacji furty ostały się. Zostały rozebrane dopiero w 1827 roku.
Brama Kłodna, wspomniana w dokumentach jako bomdor (1397), bomdore (1511), Bombruggen Dore (1554), umożliwiała przejście z ulicy „rzeźników” (Knochenhauerstrasse) do pomostu „rzezaków” (Küterbrücke), wymienionego w najstarszej księdze miejskiej jako pons fartorum (1310); furta ta wspomniana jest w zapisie o „kamiennym budynku [wzniesionym] obok [usytuowanej] w murze miejskim bramy Kłodnej” (casus lapideas super valvam bomdor, 1397). Natomiast pomost służył m. in. rzeźnikom (knochenhauer) do przeprawy bydła na pastwiska usytuowane na pobliskiej wyspie Grodzkiej, zwanej wówczas Łąką Rzeźników (Knocherhauerwiese), a także rzezakom (kuter) do przeładunku mięsa z położonej nieopodal rzeźni (kuterhus, 1405). Dokładne usytuowanie furty Kłodnej możemy ustalić, porównując na planach sprzed 1945 roku ustawienie stojących naprzeciwko siebie, nie istniejących obecnie budynków przy wylocie Kłodnej na nabrzeże (Baumstrasse 15 [19] i Bollwerk 9).

Położenie Bramy Kłodnej na współczesnym planie sprzed 1945 r., na zdjęciu obok widoczne jest zagięcie fasady budynku Baumstrasse Nr. 19 w miejscu, gdzie stała południowa ściana Bramy Kłodnej. Od strony szczytowej budynku widoczny „najmniejszy dom Szczecina” (Bollwerk Nr. 10)

Brama Rybacka (Fischertor) umożliwiała przejście z ulicy Rybaki do pomostu zwanego Pomostem Rybnym (pons piscium, 1309, pons piscatorum, 1309). Pomiędzy wysuniętą przed murami obronnymi bramą Rybacką a kolejną bramą, Bramą Mączną, wznosił się długi spichlerz, przylegający bezpośrednio do muru miejskiego (Nieder–Sellhaus, Bollwerk 12-14).

Budenhaus, dawny dolny dom handlowy (Unterste Sellhaus) usytuowany pomiędzy ulicą Rybaki a Środową. Stan po ponownej odbudowie po wyburzeniach z roku 1828. Budynek przedłużono w kierunku południowym ponad ulicą Mittwochstraße (widoczne przejście bramne, stanowiące wylot ulicy), wykorzystując plac po dawnym spichlerzu Mącznym (późniejszy budynek Mitwochstrasse Nr. 17). Zdjęcie z 1863 r.

Brama Mączna (Mehlthor, 1681), to brama miejska wznosząca się na końcu ulicy Środowej (Mittwochstrasse), o której mówiło się, że prowadziła do Pomostu Środowego (middewekenes pons, 1306). Nazwa furty związana jest z położonym od jej południowej strony dawnym budynkiem wagi miejskiej, służącej do ważenia wyrobów z miedzi (copperwage, 1509 – narożny budynek Mittwochstrasse Nr. 17 i kolejny, Bollwerk Nr. 15). Budynek ten zwano później „domem miedziowym” (dat copperhus, 1545). Odbudowany na nowo w 1563 roku określany został nazwą „starego pomieszczenia do [składowania] miedzi” (alte Kupferraum), także „[budynkiem] wagi do ważenia miedzi [będącej własnością] Rady Miejskiej” (Rates Kupferwage), 1563), był długi na 75 stóp i szeroki na 32. Posiadał dwa, położone jeden nad drugim strychy. W roku 1681 zwany był już [składem] mąki i miedzi (Mehl- i Kupferhaus), a w szwedzkim katastrze z roku 1706 wspomniany został jako „spichlerz do przechowywania mąki, zwany dawniej pomieszczeniem do przechowywania wyrobów miedzianych (ein abgeteiltes Mehlhaus, das übrige wird Kupferraum genannt, 1706).
Kolejna furta, określana nazwą Bollentor (Bullenthor), co można tłumaczyć jako Brama Bycza, w niektórych opracowaniach polskich historyków nazywana jest Bramą Cebulową. Według Fredricha uzyskała nazwę od rodziny o nazwisku Bolle lub Bulle, podobnie zresztą jak odcinek obecnej ulicy Koński Kierat, zwany niegdyś ulicą Byczą (Bollenstrasse). Prowadziła do Pomostu Kurzej Stopki (Hünerbeinbrücke), wspomnianego w dokumentach źródłowych już w 1307 roku jako pons Honesben lub Honesbenesbrugge, (1307, 1325).

Budynek Bollwerk 19, z prawej strony widoczny wylot ulicy Hünerbeinstrasse oraz resztki Bramy Bullenthor. Z lewej strony budynku wąski wylot ulicy Hack-Strasse; zdjęcie z 1897 r.

Wysunięta nieco przed mury miejskie Brama Mariacka (Marientor) zamykała ulicę Osiek (Hagenstrasse) i umożliwiała dojście do pomostu zwanego Pomostem Kleryków (pons clericorum, 1311, pons cleria, 1313, papenbrugghe, 1350, 1476, 1501, 1535). Obie nazwy związane są z klerykami z kościoła Mariackiego, którzy posiadali udziały w przeładunkach dokonywanych na tym pomoście, usytuowanym na granicy pomiędzy parafiami kościołów św. Mikołaja i św. Jakuba.

Widok nabrzeża Bollwerk z roku 1865, w centrum zdjęcia widoczne dwa spichlerze Bollwerk Nr. 26, 27

Ulica Mostu Długiego (Langebrückstrasse) zamknięta była średniowieczną bramą, zwaną Furtą Mostu Długiego (Tor der Langen Brücke), Powiązana z umocnieniami miejskimi, wysunięta była przed mury i chroniona przez półokrągłą basztę usytuowaną w murze miejskim oraz odchodzący od niej w kierunku północnym mur przedni łączący się z również wysuniętą Bramą Mariacką. Mur ten, jak to widać na planie z 1721 roku, stanowił przejście, tzw. międzymurze (Zwinger), na którym mieściły się budy i podwórza, i był jednocześnie tylnią ścianą dla stojących na niżej położonym nabrzeżu, zwanym tu Nabrzeżem Garnkowym (Topfbollwerk), dwóch składów, tzw. „składów górnych” (die oberste Sellhäuser). Na nabrzeże te prowadziły schody umieszczone między mostem a bramą. We wspomnianej baszcie w XVIII wieku mieszkała akuszerka. Od strony południowej umocnień mostu pod wspomnianą basztą znajdowały się schody umożliwiające zejście do dawnego portu osadników niemieckich tzw. „haveninge” (1476, 1535). W latach 1730/31 na rozkaz króla Fryderyka Wilhelma I przebudowano Most Długi, który dodatkowo w 1736 roku poszerzono, a bramę, uznaną za wąską i grożącą zawaleniem, jak również basztę zburzono w 1738 roku. W tym samym roku powstała nowa, barokowa Brama Mostu Długiego, powtórnie przebudowana w 1802 r.
Furta Mnisza (Mönchenbrücke Tor) umożliwiała mnichom z pobliskiego klasztoru Franciszkanów przedostanie się z ulicy Pomostu Mniszego (Mönchenbrückestrasse) na będący ich własnością Mnisi Pomost (broder brugge, 1405, Monneken Brugge, 1534), Mönchenbrücke, 1559). Furtę osłaniała stojąca w murze obronnym baszta zwana Okrągłą Wieżą.
Jak podaje C. Fredrich (1925, 345), Szczecinianie, budując w latach 1550 – 1571 nabrzeże przed murami miejskimi, wielkim nakładem kosztów poszerzyli zasięg dotychczas istniejącego brzegu na szerokość 30 łokci (18,9 m) w głąb rzeki. W dokumencie z 1560 r, wspomniano, iż Odra po obu stronach była znacznie zamulona [to samo można zanotować w kronikach z początku XXI wieku], i przy domach przekupni (Hakenhäuser), usytuowanych na całej długości w kierunku Mostu Długiego, wbito w rzekę mnóstwo pali, co umożliwiło utwardzenie szlamu pod budowę nabrzeża. Dotychczasowe pomosty znacznie skrócono i wypuszczono w rzekę bezpośrednio z nabrzeża, które z czasem stopniowo poszerzono. Ponieważ nabrzeże służyło miastu jako ówczesny port handlowy, wybudowano przy nim, w kolejności od północy w kierunku południowym, liczne budynki i urządzenia techniczne związane z tą działalnością:

– wartownia (Wachthaus) przy ulicy Kłodnej, tzw. najmniejszy dom Szczecina, będący siedzibą nastawiacza kłody, stojący tu do czasu zburzenia jeszcze w roku 1925 (Bollwerk Nr 10 [1097]). Po 1828 r. miasto przeznaczyło domek na posterunek policji i jako pogotowie ratunkowe dla nieszczęśliwych ofiar wody, podobnie jak zabudowania przy moście Długim [w latach 1833-1846, Langebrückstraße 80-81];

– tzw. Dziedziniec Strażników Mostowych (Brücken–Kiper–Hof), usytuowany pod murem miejskim pomiędzy ulicami Kłodną i Rybaki, na którym strażnicy składowali materiał mostowy oraz posiadali swoją siedzibę (Bollwerk Nr. 11 [1096]). Jak odnotował to C. Fredrich, mur miejski w tym miejscu posiadał urządzenie obronne, tzw. półbasztę, tj. basztę otwartą (Wiekhaus);

– dolny dom handlowy (Unterste Sellhaus lub Nieder–Sellhaus, pomiędzy ulicą Rybaki a Środową, początkowo używany do składowania zboża, a następnie śledzi i innych ryb, oraz soli. Spichlerz ten wspomniany został w kwietniu 1782 roku, przy okazji pożaru, który zniszczył budynki stojące przy Baumstrasse Nr. 16-19 i Fischerstrasse Nr. 8-9. Zburzony w roku 1828 został zastąpiony wzniesionym przez miasto budynkiem handlowym, nawiązującym swą nazwą do starego domu sprzedaży (Budenhaus). Kolejny raz przebudowany w 1892 roku (Bollwerk Nr. 12-14 [1095-1094], Städtische Budenhaus);

Bollwerk, usytuowanie średniowiecznych domów handlowych na współczesnym planie sprzed 1945 r. (fragment planu: Plan rewitalizacji Podzamcza)

– wspomniany już wyżej budynek składowy wyrobów z miedzi, będący własnością miasta, w którym mieściła się również waga służąca do ważenia tych wyrobów (copperhus 1545, Kupferraum, copperwage, 1509, Rates Kupferwage). Odbudowany na nowo w roku 1563 w późniejszym czasie służył również do przechowywania mąki (Mehl- und Kupferhaus, 1681, Mehlhaus, 1706). Na miejscu tego składu powstał w późniejszym czasie budynek Bollwerk Nr. 15 [1064];

– górny- (Ober-) lub średni dom handlowy (Middelste–Sellhaus) przy wylocie ulicy Kurza Stopka, był to kolejny skład śledzi (prawdopodobnie Bollwerk Nr. 19 [Am Bullenthor 934]);

– budynek celny pomiędzy pomostem Kurzej Stopki a pomostem Kleryków (wspomniany ok. 1570);

– budy przekupniów oraz domy kramarzy (Haken–Buden, 1560), oraz kolejne spichlerze (Bollwerk Nr. 26, 27 [Grosse Oderstrass 694, 695]), pomiędzy ulicami Kurza Stopka i Osiek;

– kolejny skład mąki (Mehlhaus), usytuowany u wylotu ulicy Osiek, przy pomoście Kleryków;

– inne trwałe i ruchome budowle, jak budynek wagi miejskiej o arkadowych ścianach (wspomniany ok. 1570), stoiska, kramy, stoły i stragany pomiędzy ulicami Osiek i Mostu Długiego;

– główny dom handlowy (Oberste Sellhaus), oparty o przedmurze (Zwinger), używany także do składowania śledzi (Am Bollwerk b.n. [pocz. XIX w.-Langebrückstrasse 79 (a, b ?]).

Jak podaje B. Wachowiak (1955, 33-34, tamże przyp. 101), najstarsze dokumenty źródłowe wspominają położone w tym miejscu domy jako służące przede wszystkim do składowania śledzi i soli; tu cyt.: „dom kupiecki zwany domem handlowym” (domus mercatoria qua dicitur sellhus, 1325), „dom rady [miejskiej] zwany domem handlowym” (domus consulum quae selhus dicitur, 1344), „dom handlowy wraz z dwoma innymi nad Odrą” (selhus ***** duabus casis probe Oderam, 1345). Środkowo-dolnoniemieckie określenie „sellen” oznacza tu wszelką sprzedaż, szczególnie detaliczną. Z zachowanych źródeł wynika, że poniżej Mostu Długiego usytuowane było miejsce do kotwiczenia statków (draker ort, 1508), wynikające z konieczności wyładunku towarów (prawo składu). Nabrzeże Portowe stanowiąc zamknięty teren portowy dysponujący urządzeniami technicznymi oraz odpowiednimi składami, usytuowane między kłodą mostu Kłodnego a przepustem mostu Długiego, zabezpieczało to prawo w pełni aż do początku XVIII wieku. Pierwszą próbę zmiany tego stanu rzeczy odnotowujemy w 2. poł. XVIII w., kiedy nastąpiło pierwsze rozszerzenie w kierunku północnym (Kielstätte, 1762). Jednak zasadnicze zmiany nastąpiły dopiero w ciągu XIX w. i na początku XX w. Zaczęto wówczas stopniowo rozbudowywać nabrzeże zarówno w kierunku północnym jak i południowym, a poszczególnym odcinkom nadano nowe nazwy. Stan ten przerwały bombardowania alianckie i przebudowa po 1945 roku, powodująca odwrócenie się miasta tyłem do rzeki, przez co Nabrzeże stopniowo traci swój tradycyjny, handlowy charakter. Przede wszystkim przyczyniło się do tego wybudowanie wzdłuż niego trasy nadodrzańskiej pod koniec lat czterdziestych XX wieku. Przez kolejne lata, tj. w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych wykorzystywane było jeszcze jako składowisko i miejsce przeładunku rudy żelaza, ale potem, do czasu wybudowania tzw. Trasy Zamkowej i jej rozjazdów w latach 80. i 90. XX wieku, już tylko jako miejsce postojowe dla barek żeglugi śródlądowej. Obecnie, na początku XXI stulecia, słyszy się głosy, by miasto wróciło nad rzekę, i to po obu stronach (w roku 2007 miasto przejęło na prawym brzegu Odry odcinek nabrzeża na północ od miejsca zwanego w średniowieczu Łasztownią Stoczniową).
Po 1945 roku Nabrzeże Portowe otrzymało kolejne nazwy ulicy Vasco da Gamy, Bulwaru Piastów Pomorskich, Bulwaru Nadodrzańskiego, Bulwarem Piastowskiego; na koniec górny odcinek tzw. „Arterii Nadodrzańskiej”, wybudowany w latach 1947 – 1949, nazwano Bulwarem Wieleckim, a jego przedłużenie ulicą Jana z Kolna (dawny Dolny Wik).
Jak wspomniano powyżej, pierwszym rozszerzeniem portu na odcinku od ulicy Kłodnej do ulicy Junkrów było Nabrzeże Drzewne (Holzbollwerk), które przejęło nazwę od istniejącego tam miejskiego składu drewna (Stadtholzhof), określanego także jako „Kielstätte” (1762), tj. plac, miejsce, na którym zakładano stępki okrętowe oraz powstawały kadłuby statków i łodzi, rodzaj stoczni. Na nabrzeżu tym sprzedawano także drewno opałowe na potrzeby ludności. Po 1945 roku nabrzeże to stało się przedłużeniem Nabrzeża Wieleckiego, zwanym w latach późniejszych, na niektórych planach miasta, Nabrzeżem Pasażerskim. W latach osiemdziesiątych XX wieku zostało zabudowane rozjazdami Trasy Zamkowej.

Widok na nabrzeże określane ogólną nazwą Nabrzeża Parowców (Dampfschiffbollwerk) z 1897 r. [1894]

Kolejnym przedłużeniem nabrzeża w kierunku północnym było nabrzeże określane nazwą Nabrzeża Parowców (Dampfschiffsbollwerk), obejmujące odcinek nabrzeża wybudowany w latach 1843 – 1850, sięgający do tzw. dolnej kłody (Unterbaum), przegrody z bali drzewnych wbitych w dno rzeki jeszcze w czasach budowy fortyfikacji szwedzkich, odnowionej w tym miejscu w roku 1738. Jego przedłużenie, zwane Nowym Nabrzeżem Parowców (Neue Dampfschiffsbollwerk), położone dalej na północ od wspomnianej dolnej kłody do miejsca usytuowanego na wysokości północnego skraju koszar, zwanych „Koszarami Bramy Panieńskiej” (Frauentorkaserne), ukończono około 1857 roku. Po roku 1945 oba te odcinki określano w części nazwą Nabrzeża Wieleckiego, a w części, jak wspomniano powyżej, Nabrzeża Pasażerskiego. W ciągu obecnej ulicy Jana z Kolna, usytuowanej pod tarasami Wałów Chrobrego (Hakenterrasse), nabrzeże to określano nazwą Bulwaru Chrobrego, na niektórych współczesnych planach miasta nazywane jest Nabrzeżem Kapitańskim.
Odcinek nabrzeża Odry, położony na południe od Mostu Długiego, uważany jest za najstarszą przystań osadników niemieckich. Przystań ta, cyt.: „[położona była] w miejscu [zwanym] portem, przy zagłębieniu [wypełnionym wodą]” (by der hauelingen Orde by deme putte, 1554). Obok przystani położony był plac określany nazwą „Port” (havening, haveninge, 1476), in der havelinge, 1535), up der Haveling, 1554), An der Haveling, 1811), na który wychodziła wąska ulica Portowa (haveningstrate). Jak podaje Fredrich (1929, 103), przy wspomnianej już półokrągłej baszcie broniącej Furty Mostu Długiego usytuowane były schody umożliwiające zejście na nabrzeże. Po zburzeniu furty i baszty i wybudowaniu nowej bramy Mostu Długiego, w roku 1738 ustawiono przy nabrzeżu odwach, a pomiędzy odwachem i miejscem po dawnej baszcie stanęło pięć kramów odprzedanych w roku 1748 rzeźnikowi, sukiennikowi, blacharzowi, szewcowi i sprzedawcy drobnej galanterii. Po zasypaniu terenu zatoczki portowej został utworzony plac, nazwany „An der Haveling” (1858), który z czasem został podciągnięty pod ciąg Nabrzeża Portowego (Bollwerk).
Dalej na południe, czyli od miejsca zwanego „Havening”, na odcinku od wylotu nie istniejącej obecnie ulicy Pomostu Mniszego [Bednarska] (Mönchenbrückstrasse) do wylotu nie istniejącej ulicy Ogrodu Strzeleckiego [Podwale] (Schützengartenstrasse), położone było nabrzeże Przy Pomoście Mniszym („An der Mönchenbrücke[bollwerk]”, 1842). Przylegało ono do parceli należących do zabudowań dawnego klasztoru św. Jana i sięgało do fortyfikacji okalających miasto od południa.

Fragment „Nabrzeża Przy Pomoście Mniszym”. Z lewej strony widoczny ukośny wylot ulicy Mönchenbrückstrasse wynikający z położenia Bramy Mniszej. Na wysuniętym w stronę rzeki lewym narożniku tej ulicy (Mönchenbrückstrasse Nr. 4), usytuowana była baszta obronna (Okrągła Wieża). Zdjęcie z 1892 r.

Wygląd tego nabrzeża znamy z widoków miasta Scheurecka (z ok. 1790) i Lütkego z 1839 r.; obydwa widoki podkreślają tradycyjne przeznaczenie tego nabrzeża jako miejsca pracy szczecińskich praczek na przełomie XVIII i XIX wieku. Inna nazwa tego nabrzeża, pochodząca z połowy XIX w., to Nabrzeże Ziemniaczane (Kartoffelbollwerk), związana najprawdopodobniej z miejscem przeładunku ziemniaków dla potrzeb miasta.

Widok Mostu Długiego w stronę Łasztowni, na pierwszym planie praczki na nabrzeżu „Przy Pomoście Mniszym”, ok. 1790.
(Ansicht der langen Brücke über dem Fluss bei Stettin gegen die Seite der Lastari [sic!], F.A. Scheureck,
[w:] E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina…, s. 216, ryc. 40)

Widok na Nabrzeże „Przy Pomoście Mniszym” pomiędzy budynkiem lazaretu a mostem Długim
(Blick auf Bollwerk zwischen Johanniskirche und Lange Brücke, L.E. Lütke, 1839, ze zbiorów Woj. AP w Szczecinie, fot. J. Matuszewski, zasoby własne, fragment)

W roku 1856 powstał kolejny odcinek nabrzeża, zwany Nowym Nabrzeżem (Neues Bollwerk), usytuowany wzdłuż budynku Lazaretu wybudowanego dla potrzeb wojska ok. 1794 roku. Fragment tego nabrzeża znamy z rysunku Tredera z roku 1876. Po 1945 r. jest to południowy odcinek Bulwaru Piastowskiego, powstały w latach 1947–1949 po wytyczeniu trasy nadodrzańskiej.

Widok Bramy Ślimaczej od strony Górnego Wiku, z prawej strony fragment nabrzeża zwanego „Nowym Nabrzeżem”.
(F. Treder, Am Schneckentor, 1876 [w:] E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina…, s. 352, ryc. 82)

Po uzyskaniu zgody władz wojskowych, dla potrzeb obsługi powstałego w roku 1843 dworca linii szczecińsko – berlińskiej, wybudowano kolejne nabrzeże wraz z bocznicą kolejową, usytuowane wzdłuż powstałej w 1883 roku ulicy Nadbrzeżnej (Uferstrasse). Nabrzeże początkowo nosiło nazwę Niedriges Bollwerk (zob. Stadtplan von 1898, herausgegeben nach 1910, Szczecin do 1900 – Plany miasta). Takiej nazwy używano jeszcze w roku 1903 (vide plany miasta: „Neuer Plan von Stettin [1903, Galeria sedina.pl] i „Stettin und Umgebung, Mai 1903” [Brockhaus, Konversations-Lexikon.14. Aufl.]) Jeszcze w roku 1906 na planach występuje nazwa Uferstrasse (Galeria, Szczecin 1900-1945 – Plany miasta – Stettin 1906). Z nabrzeża tego odpływały statki w kierunku miasta Schwedt, stąd jego kolejna nazwa Nabrzeże Schwedt (Schwedter Ufer, Galeria, Szczecin 1900-1945 – Plany miasta – Stettin 1919). W pewnym okresie czasu istniał tu targ warzywny.

Widok na targ warzywny na nabrzeżu Schwedter Ufer (wcześniej Niedriges Bollwerk)

Jak wynika z planu miasta z 1721 roku budynki usytuowane w ciągu nabrzeża, a właściwie wzdłuż muru miejskiego, nie posiadały własnej numeracji. Należy tu dodać, że w umieszczonym na planie spisie w ogóle nie umieszczono nazwy Bollwerk. Okazuje się, że stojące tam zabudowania przypisane były do ulic wychodzących na nabrzeże, a położone pomiędzy ulicą Hünerbeinstrasse a Hagenstrasse nosiły numerację przypisaną do ulicy Grosse Oderstrasse. Na początku XIX wieku, a potem między rokiem 1857 a początkiem XX wieku, numerację zmieniono jeszcze kilka razy. Ostatni raz w latach dwudziestych XX wieku. Zmiany dla poszczególnych odcinków nabrzeża, z czasem połączonych w jeden ciąg zwany nabrzeżem Bollwerk, ujęto w załączonej tabeli (Tab. 1 i 2).

Zmiany w numeracji obszaru nabrzeża Bollwerk (Nabrzeże Wieleckie): Tab. 1, Tab. 2.

Korzystałem z:
Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
Die älteren Stettiner Strassennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: Fredrich C., Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins [w:] BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925.
Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I [w:] BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
Grotefend K. O., Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996.
Encyklopedia Szczecina, red. T. Białecki, t. 1, Szczecin 1999.
Wachowiak B., Port średniowiecznego Szczecina, Gdańsk 1955.
Gwiazdowska E., Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikongraphische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001.
Dzieje Szczecina, t. II, Wiek X – 1805, red. G. Labuda, Warszawa Poznań 1985.
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.
Johann-Sebastian-Bachinstitut Stettin, Zmiany w numeracji i zabudowie na terenie Starego Miasta i Łasztowni w latach 1856-1945, „sedina.pl magazyn. Rocznik Miłośników Dawnego Szczecina” 2006.

© Jan [Schulz] Iwańczuk