Opublikowane przez Schulz w Historia.

Budowle
1. Nazwy ulic związanych z budowlami użyteczności publicznej i ich otoczeniem (bramy miejskie), cz. 3.

Młyńska (Mühlenstrasse) [Staromłyńska]

Najwcześniejszą informacją o tej ulicy jest wzmianka dotycząca średniowiecznej bramy miejskiej, o czym dowiadujemy się ze źródeł zawartych w Pommersches Urkundenbuch, cyt.: „do murów miejskich zwanych Bramą Młyńską” (usque ad valvam que vocatur molendor, 1268). Jej wygląd poznaliśmy z XVI-wiecznych przekazów. Widoczna na nich brama miejska, typu szczytowego, posiadała dobudowane z czasem przedbramie, składające się z szyi, przerzuconej nad fosą i zakończonej jednokondygnacyjnym barbakanem (1563), zbudowanym na rzucie półkola na wale ziemnym i zaopatrzonym w okrągłe strzelnice. Szyję stanowił mur, niższy od muru miejskiego, zagłębiony w fosie miejskiej. Za barbakanem nad kolejną fosą usytuowany był most i droga, prowadzająca przez bramę przednią na pola miejskie i dalej do pobliskich wsi Niemierzyn, Grabowo i Drzetowo.


Brama Młyńska
(wg Stettin, Stettin 1925, s. 15 [w:] Encyklopedia Szczecina, t. I, s. 119)




Zburzoną w latach 1726-1727 Bramę Młyńską zastąpiła brama, powstała w latach 1725 – 1728 u wylotu obecnej ulicy Mariackiej, o której król Fryderyk Wilhelm I w dniu 25.09.1725 powiedział: „Brama Młyńska ma nazywać się Bramą Anklamską („Das Mühlenthor soll Anklamer Thor heißen“). Ostatecznie w 1806 roku otrzymała nazwę Bramy Królewskiej (Königstor).
C. Fredrich (1926, 67) podaje, że fundamenty przedbramia Bramy Młyńskiej zostały odkryte od strony obecnej ulicy Małopolskiej (Augustastrasse), gdy pod koniec XIX wieku wybudowano tam ciąg kamienic czynszowych. Jeszcze pod koniec lat 20-tych XX wieku o miejscu położenia Bramy Młyńskiej świadczył istniejący tu zadrzewiony plac po dawnym ogrodzie Generalnej Komendantury, założonym w roku 1815.


Brama Młyńska i jej najbliższa okolica w połowie XVI w.
[wg:] Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu, G. Braun/F. Hogenberg, 1594 (fragment).
[1. – Mühlenstrasse, 2. – Zespół bramny Bramy Młyńskiej (A – brama główna, B – szyja, C – barbakan, D – brama przednia), 3. – Budynek Domu Ubogich, 4. – Zabudowania młyna miejskiego, 5. – Fosa miejska, 6. – Zabudowa rolnicza przed Bramą Młyńską, 7. – Wały miejskie]




Przed Bramą Młyńską, pomiędzy głównym zespołem bramnym a przedbramiem, od najdawniejszych czasów położone były zabudowania rolnicze (ackerhoue, 1589), określane jako „[położone] przed Bramą Młyńską” (buten dem mölendore).
Omawiając widok Szczecina i okolicy od zachodu Kote/Rollosa z roku 1625,
E. Gwiazdowska (Widoki Szczecina…, 2001, 90) wymienia położoną od strony kościoła św. Piotra i Pawła, pomiędzy bramą a ogrodami książęcymi, nieznaną wg niej kaplicę. Opierając się na ustaleniach C. Fredricha (1926, 41, 82) uważam, że jest to budynek określony przez niego „Domem Ubogich” (elendshus, 1497), a także nazwą „Betania”. Po przeciwnej stronie, między zewnętrzną a wewnętrzną Bramą Młyńską, Fredrich sytuuje budynek szpitala dla chorych na dżumę (Pesthaus). O tym ostatnim nadmienia, (Baugeschichte…, 1929, 83), że gdy w latach 1725-26 wybudowano za kościołem
św. Piotra i Pawła lazaret dla potrzeb wojska, zburzono stary lazaret, usytuowany pomiędzy oboma bramami Młyńskimi, po ich lewej stronie.
L.W. Brüggemann (Ausführliche Beschreibung…, 1779, 126), wspomina o trzech domach, tzw. Klinghäuser, posadowionych przy bramach miejskich. W domach tych mieszkali wartownicy, pobierający opłaty za otwarcie bramy chcącym wejść do miasta
w czasie od zachodu słońca do 10 rano. Opłaty te szły na rzecz Kasy Ubogich (powstałej w 1535 roku). Pod koniec XVIII w. mieściły się w nich mieszkania dla pisarzy bramnych. Klingerhaus usytuowany przy Bramie Młyńskiej (nr 831), stał w zabudowaniach pomiędzy bramą główną a przedbramiem. Został rozebrany w 1834 roku.
Wszystkie wymienione wyżej zabudowania, jeszcze na początku XVIII wieku, określano ogólną nazwą „Pod Bramą Młyńską” (Unterm Mühlenthor, 1711).


Północny kraniec ulicy Luisenstraße w latach trzydziestych XX w. W tle widok dawnego ogrodu Generalnej Komendantury (zanim 16 IX 1934 r. położono kamień węgielny pod Städtische Sparkasse zu Stettin)




Nazwa „ulicy Młyńskiej” pojawia się już na początku XIV wieku (platea molarum, 1305). Najstarsza księga miejska wymienia ją wielokrotnie: platea molendini (1312, 1323), platea molendinorum (1324) i molenstrate (1397). H. Lemcke (1881, 24) oraz Fredrich (1926, 46) wiążą jej nazwę z młynami usytuowanymi wzdłuż strumienia Osówka (Klingende Beke, co można przetłumaczyć jako „Szemrzący Potok”), do których wiodła droga spod Bramy Młyńskiej. Istnieje jednak wersja, powtarzana w większości opracowań, według której nazwa ulicy pochodzi od istniejących przy niej młynów kieratowych. Autorzy tej wersji mieli na myśli średniowieczny młyn poruszany siłą konną, będący własnością księcia, tzw. koński młyn (Rossmühle), usytuowany na terenie działki nr 9 (Mühlenstrasse Nr. 9 [141/734]). Jak pisze Fredrich (1929, 89), przebudowany w 1725 roku, budynek młyna otrzymał nowy dach i szczyt, pierwotne gotyckie łuki zamurowano, a nowe otwory okienne przebito pomiędzy pozostającymi na dawnym miejscu drzwiami wejściowymi.


Budynek przy Mühlen- [Luisenstrasse Nr. 9] i jego wygląd po kolejnych przebudowach:
1. Średniowieczny budynek młyna kieratowego, stan sprzed 1725 r., 2. Budynek młyna kieratowego po przebudowie
w roku 1725., 3. Budynek mieszkalny radcy wojenno-skarbowego Zimmermanna (zwany „das Stettinische Amtshaus”, 1741 r.), 4. Składnica hurtowa szkła i porcelany Paula Schlegela, założona w roku 1834; tu widok z 1907 r.
(Źródło: [1] [2] Fredrich, 1929, 89, ryc. 13; [3] Białecki 1995, 304, ryc. 323; [4] Galeria sedina.pl)




Fasada budynku otrzymała wystrój zgodny ze duchem epoki (pozostały z niego fragmenty muru na ścianie szczytowej położonego obok budynku byłego hotelu „Preussenhof” (1784, Mühlenstrasse 10/12 [b.n./733-731]), natomiast urządzenie wnętrza młyna pozostało bez zmian. W roku 1741 określany był nazwą „szczecińskiego domu urzędowego” (das Stettinische Amtshaus). Był wówczas własnością radcy wojenno-skarbowego Zimmermanna. Na wspomnianej wyżej działce nr 10 usytuowana była kolejna średniowieczna budowla, książęcy browar, który zawalił się w roku 1609,
a następnie został przebudowany w czasach szwedzkich na królewską mennicę. Mennica zrujnowana w czasie oblężenia przez wojska rosyjskie w 1714, została uznana w 1720 r. za grożącą zawaleniem. Została rozebrana po zawaleniu się ściany szczytowej
w listopadzie 1721 roku, a na jej miejscu już w 1726 wybudowano budynek mieszkalny. Położony na pobliskim Targu Końskim, na tzw. starym dziedzińcu miejskim (Ratsmühlenhof, Rossmarkt Nr. 6–7 [b.n./718b-718]) kolejny młyn kieratowy, wybudowany został dopiero w II poł. XVII wieku. Osobiście opowiadam się za wersją, według której nazwa tej ulicy wiąże się z dawnymi młynami wodnymi z dorzecza strumienia Osówki. Skądinąd wiemy, że młyny kieratowe w Szczecinie na początku XIV wieku położone były przy nieistniejącej obecnie ulicy Schuhstrasse, określanej wówczas mianem „ulicy młyna końskiego” (platea molae equinae, 1306, o czym szerzej pisałem w odcinku nr 9).


Położenie Mühlenstrasse na początku XVIII w.
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
[A – fosa miejska, B – zespół bramny Bramy Młyńskiej, C – barbakan, D – Kleine Wollweberstrasse,
E – In Saltzgass, F – Mühlenstrasse, G – Kleine Domstrasse, H – Rossmarkt, I – Grosse Wollweberstrasse,
R – Mühlenstrasse Nr. 9/młyn kieratowy]




Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, do obszaru ulicy Mühlenstrass należały parcele od nr 131 [1/742] do 155 [745/26], oraz budynki przy murach miejskich, nr 156 [Luisenstrasse 744-743–Königsplatz 825/3], nr 157 [Königsplatz 824/4] i nr 158 [Königsplatz 823/5]. W wyniku intensywnego bombardowania artylerii wojsk oblegających Szczecin w roku 1714, plan z 1721 r. wykazuje na niej liczne puste, nienumerowane place. Były to parcele między nr 141 a 142 (tu powstał w 1784 r. „Preusenhof” [733-731]), oraz narożna parcela przy ulicy Kleine Wolweberstrasse (późniejszy dom Velthusena-Wolkenhauera (Mühlenstrass Nr. 13 [730]), a po przeciwnej stronie plac między nr 152 a 153 [749/22], oraz plac między nr 153 a 154 [747/24] i nr 156 (późniejszy budynek Landeshaus-u [Luisenstrasse 744-743–Königsplatz 825/3].


Położenie Bramy Młyńskiej i jej otoczenia na współczesnym planie miasta
(Interaktywna mapa miasta Szczecin, fragment)
[1. – Zespół bramny średniowiecznej Bramy Młyńskiej (A – brama główna, B – szyja, C – barbakan, D – brama przednia), 2. – Brama Królewska, 3. – Fosa miejska, 4. – Wał miejski]




W roku 1806 ulica Młyńska otrzymała miano „Luisenstrasse”, na cześć królowej pruskiej Luizy, której wizytę szczególnie zapamiętali mieszkańcy Szczecina, natomiast po roku 1945 nadano jej nazwę ulicy Janisławy. W 1956 roku ulica powraca do starego średniowiecznego miana, tym razem pod nazwą ulicy Staromłyńskiej.

Korzystałem z:
1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
2. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
3. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: 4. Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911 (reprint, Weltbild Verlag, 1993)
5. Encyklopedia Szczecina, pod red. T. Białeckiego, Szczecin 1999–2003.
6. Białecki T., Szczecin na starych widokach (XVI – XX wiek). Stettin auf alten Abbildungen (16. – 20. Jahrhundert), Szczecin 1995.
7. Gwiazdowska E., Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikongraphische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001.
8. Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I [w:] BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
9. Seyda B., Z przeszłości służby zdrowia i szpitali Szczecina [w:] Szczecin, pismo poświęcone sprawom regionu zachodniopomorskiego, zeszyt 1–2 (4–5), Szczecin 1958.
10. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.

© Jan [Schulz] Iwańczuk