Opublikowane przez Schulz w Historia.

Budowle

1. Nazwy ulic związanych z budowlami użyteczności publicznej i ich otoczeniem (bramy miejskie), cz. 1

Nazwy czterech kolejnych ulic: Heiligegeiststrasse, Am Passoweschen Thore, Mühlenstrasse i Frauenstrasse, wiążą się z usytuowanymi u ich wylotu bramami miejskimi i ich otoczeniem. Są to Brama Świętego Ducha (Heilige Geisttor), Brama Passawska (Passauer Tor), Brama Młyńska (Mühlentor) i Brama Panieńska (Frauentor). Ale nie tylko. We wczesnym średniowieczu ulice te stanowiły wyloty ciągów komunikacyjnych z poszczególnych osiedli przedlokacyjnego Szczecina. Co prawda nazwa ulicy Świętego Ducha pojawia się i utrwala na dobre dopiero w XVIII wieku, ale jej miano wiąże się również z położonym przy drodze wiodącej w kierunku osiedla podmiejskiego Oberwiek [Górny Wik] szpitalem Świętego Ducha (1295). Położony na terenie osiedla kolonistów chłopskich wylot drogi prowadzącej na pola miejskie dał początek ulicy określanej mianem „Przy Bramie Passawskiej”, nawiązującej do niezbyt zrozumiałej już dzisiaj nazwy Bramy Paschardii (1307), czyli późniejszej Bramy Passawskiej. Natomiast wiodąca z osiedla kolonistów chłopskich w kierunku tzw. Nowego Rynku (forum novum, 1306, 1312, obecnie zwany Placem Orła Białego), stara droga wiejska (platea colonorum, 1306), prowadziła w kierunku usytuowanych wzdłuż strumienia Osówka młynów wodnych. Stąd istniejąca już wtedy nazwa bramy i ulicy Młyńskiej (molendor, 1268, platea molarum, 1305). Z kolei usytuowana na skraju osiedla słowiańskiego droga prowadząca w kierunku najstarszego portu, po wybudowaniu u jej wylotu klasztoru żeńskiego cysterek (1243), z czasem uzyskała nazwę ulicy Panieńskiej (platea dominarum, 1309).


Świętego Ducha (Heiligegeiststrasse) [Świętego Ducha]


Die St. Johannis-Kirche und Heiligegeiststrasse
(wg litografii Gustawa Franka, Stettin und Umgebung, um 1860 [w:] M. Wehrmann, Geschichte…, okładka wewnętrzna)




Najstarsze zapisy dotyczące najbliższej okolicy obecnej ulicy Świętego Ducha pojawiają się na początku XIV wieku i związane są ze szpitalem pod wezwaniem Świętego Ducha i prowadzącą doń Bramą Świętego Ducha. Analiza przekazów źródłowych pozwala jednak przypuszczać, że szpital wraz z kaplicą musiał już istnieć w drugiej połowie XIII wieku (1295). Friedeborn podaje nawet rok 1237 jako datę fundacji tego obiektu. Położony był po lewej stronie drogi prowadzącej w kierunku Górnego Wiku, pomiędzy obecną ulicą Dworcową, ulicą Świętego Ducha, nieistniejącą ulicą Henryka Brodatego [Schneckentorstrasse] i Nabrzeżem Wieleckim. Jak podaje B. Seyda (1958, 75), według spisu z roku 1596 [rejestr szosowy] w skład tzw. Dziedzińca Świętego Ducha (Heilige Geist – Hof) wchodziły następujące zabudowania gospodarcze: dom mieszkalny przed bramą miejską i ponad 20 bud na podwórzu i nad rzeką, w tym piekarnia, kuchnia, stajnia, 4 budy pod jednym dachem, 2 budy przy piekarni, 7 bud przy kościele Świętego Ducha, 2 budy na dziedzińcu kościelnym, 5 bud przy kuchni i stajni budynku mieszkalnego, 2 budy na podwórzu przy rzece i tamże 7 bud w szeregu wzdłuż nabrzeża.


Zucht- und Spinnhaus




Do szpitala należał również zakupiony przez miasto w roku 1567 budynek przytułku dla ubogich, tzw „Pinsenhaus” (Pinsii domus ante portum S. Spiritus, 1624 [Heiligegeist strass 823]), zburzony w roku 1724 (na jego miejscu powstał w latach 1724-26 Dom Poprawy i Przędzalnia („Zucht- und Spinnhaus”, Rosengarten Nr 45 [823-821/331/46*]), oraz buda tzw. „Bettelvogtei”, siedziba wójta ubogich (Bettelvogt), in. zwana „piwnicą ubogich“ (Armenkeller, Am Heiligegeisttor Nr 5 [am Rödenberg 824/230/Am Heiligegeisttor 5*]).
Na „Widoku Szczecina z lotu ptaka od zachodu” Brauna-Hogenberga z roku 1594 zabudowania szpitala określone są niezbyt zrozumiałą nazwą „Zigescheun”, a na planie z rozmieszczenia wojsk elektora brandenburskiego, oblegających Szczecin od południa w roku 1677, obiekt ten określony jest mianem cegielni miejskiej (Städtische Ziegel Scheune). W czasie tego oblężenia cegielnia została zniszczona.


Położenie bramy i szpitala Świętego Ducha
[wg:] Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu, G. Braun/F. Hogenberg, 1594 (fragment)
[1. – zabudowania szpitala Świętego Ducha, 2. – Pinsenhaus, 3. – Bettelvogtei, 6. – Fosa miejska, 7. jeden ze stawów (Teich),
8. – droga do Górnego Wiku, 10. – wyjście z barbakanu Bramy Świętego Ducha]




Położenie zabudowań cegielni miejskiej w 1677 r.
(wg E. Völker, Stettin. Daten und Bilder zur Stadtgeschichte, Leer 1986 [w:] Encyklopedia Szczecina, t. I, s. 343, fragment)
[1. – zabudowania cegielni, wcześniej szpitala Świętego Ducha, 2. – Bastion Schnecken-Bastion, 3. – Dzieło Grosses Bollwerk (Passauer-Bastion), 4. – Rawelin Grüne Schanze, 5. – Fosa miejska, 6. – staw (Teich), 7 – staw (Teich),. 8. – dawna droga do Górnego Wiku, 9. – mury miejskie, 10. – wyjście z barbakanu Bramy Świętego Ducha]




Jak już wspomnieliśmy, na początku XIV wieku pojawiają się najstarsze zapisy związane z bramą miejską oraz jej najbliższą okolicą, tu cyt.: „przy Bramie Świętego Ducha” (ante valvam Sancti Spiritus, 1306), oraz „miejsce około fos miejskich przy Bramie Świętego Ducha” (ortum circa fossam civitatis ante valvam Sancti Spiritus, 1325). W okresie wczesnohistorycznym nowo lokowanego miasta brama wznosiła się w węższej części nieistniejącej obecnie ulicy Królewskiej (Königsstrasse) pomiędzy nieistniejącymi budynkami Królewskiej 1/3 i Kaletniczej 8), o jej wyglądzie nie mamy żadnych informacji; na planach miasta sprzed 1945 r. wyraźnie widać, jak doskonale była osłonięta od strony ówczesnego miasta przez zachowane ukierunkowanie przyległych, wyjątkowo wąskich ulic; odstęp budynków przy ulicy Kaletniczej (Beutlerstrasse Nr 10/12) i ulicy Wielkiej Odrzańskiej (Grosse Oderstrasse Nr 33) w roku 1818 nie wynosił ośmiu metrów, także ulica Mostu Długiego (Langebrückestrasse) była wówczas węższa. Położenie tej bramy pośrednio potwierdza też nazwa kwartału miejskiego, na skraju, którego była usytuowana, Kwartał Świętego Ducha (Heilige-Geist-Viertel). Taką lokalizację bramy potwierdza wzmianka o trzech budynkach, (heredites [Erben] ante lub apud valvam S. Spiritus, 1306 – 1315), jaka występuje w najstarszej księdze miejskiej, gdzie podano, iż jeden z nich był w posiadaniu pewnego młynarza. Jeszcze w XV w. teren pomiędzy ulicami Splittstrasse i Mönchenbrückstrasse określany był mianem „Przy Młynie” (by der molen, 1460). Po włączeniu tego terenu do obszaru miasta, około 1318 r. brama została przeniesiona bardziej na południe i postawiona mniej więcej w połowie obecnej ulicy Świętego Ducha, pomiędzy istniejącymi do roku 1945 budynkami nr 5-7 i 8. Stopniowo pojawiły się przed nią fosy miejskie (1325) i usytuowany po jej prawej stronie młyn wodny (1350, 1351). Po ukończeniu w roku 1467 budowy barbakanu, zespół bramny składał się z bramy głównej typu szczytowego, szyi nad fosą oraz barbakanu, zwanego rondlem, który podobnie jak barbakan Bramy Młyńskiej, założono na rzucie półkola. Barbakan został rozebrany w roku 1724, a materiały uzyskane z rozbiórki wykorzystano m.in. przy budowie Domu Poprawy.


Brama i szpital Świętego Ducha. Na tle barbakanu widoczna okrągła baszta z XV wieku
(wg Stettin, Stettin 1925, s. 15 [w:] Encyklopedia Szczecina, t. I, s. 119)




Jak wynika z planu Grundriss der Stadt Stettin innerhalb den Festungswerken und deren neuen Bezirks Eintheilung, Carl Mare, Berlin 1811, i najstarszej zachowanej księgi adresowej (Adreßbuch, 1833), brama główna (Am Heiligegeisttor 219) została wyburzona przed rokiem 1833.
W kilku poprzednich odcinkach (nrnr 14, 23 i 30), przy omówieniu terenu przyległego do kościoła św. Jana, oraz nieistniejących obecnie ulic Królewskiej (Königsstrasse) i Pomostu Mniszego (Mönchenbrücke), wspomniano o dotyczącym tego obszaru zbiorczej nazwie „Obok Braci” lub „Przy Braciach”, także „Obok Szarych Braci” (apud frates, 1308, iuxta fratres, 1325, iuxta fratres minores, 1326), związanej z osiedleniem się tu zakonu Franciszkanów, sprowadzonych do Szczecina około roku 1240. Z czasem miano to przechodzi na ulicę przyległą bezpośrednio do kościoła św. Jana, czyli obecną ulicę Św. Ducha, tu cyt.: „ulica “ (platea fratrum minorum, 1345), „przy mnichach“ (bi den monneken, 1402), „na tyłach [zabudowań] mnichów (hinter den Mönchen, 1559). Raz jeden, około roku 1460, ulicę Świętego Ducha nazwano „[ulicą] przy cmentarzu” (up dem kerkhove, 1460), nawiązując do cmentarza położonego na dziedzińcu kościoła św. Jana. Jednak w dalszym ciągu spotykamy wcześniejsze i temu podobne określenia, związane z klasztorem i kościołem zgromadzenia Franciszkanów, zwanych wówczas szarymi mnichami, w odróżnieniu od osiadłego na ulicy Mniszej (Mönchenstrasse) zgromadzenia Karmelitów, tzw. białych mnichów. Stąd też, cyt.: „[ulica] przy szarych mnichach, obok kościoła szarych braci” (bi den grawen mönneken, jegen der grawen broder kerke, 1480), czy „[ulica] przed klasztorem szarych mnichów” (vor dem grauen münch kloster, 1586). nieco później pojawia się dla niej określenie „przy Dziedzińcu Mnichów” (bi dem monneken kerkhove, ok. 1600), i w dalszym ciągu „[ulica] przed szarymi mnichami” (vor den grauen Mönchen, 1623), także „kościół klasztorny św. Jana przed szarymi mnichami” (St. Johannis Klosterkirche vor den grauen München, 1659), czy „[ulica] przy kościele św. Jana” (bey St. Johannis Kirche, lata 1681 – 1721). Nazwa ulicy w obecnej formie pojawia się stosunkowo późno, dopiero na początku XVIII stulecia, i to jako „ulica Świętego Ducha lub Szarych Mnichów” (in der heiligen Geiststrasse oder Grauen München, 1709). Należy tu jednak podkreślić, że nazwa tej ulicy w powiązaniu z mianem Bramy Świętego Ducha wymieniana była już dużo wcześniej, czego przykładem jest tu wspomniany wyżej zapis odnoszący się do starej bramy św. Ducha (ante valvam Sancti Spiritus, 1306), jak również kolejne wzmianki w dokumentach z późniejszych lat, cyt.: „naprzeciw klasztoru szarych [braci] obok bramy św. Ducha” (gegen dem grauen Kloster by des hilligen geistes dor, 1540), także „za-” lub „przed bramą św. Ducha” (für-, vor des heiligen geistes dor, 1588), czy „za [klasztorem] szarych mnichów przy bramie św. Ducha“ (für den grawen münchen am heiligen geistthor, 1591). Oprócz tych, napotykamy także nazwę związana z pobliską ulicą Podgórną, cyt.: „w kierunku klasztoru mnichów przy Psiej Górce” (gegen den Münchenkloster am Röddenberge, 1597).


Położenie ulicy Świętego Ducha
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
[uu – Schulzenstrasse, ww – Heiligegeiststrasse, nr 823 – Pinsenhaus]




Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, do obszaru ulicy Heiligegeiststrasse należała przylegająca do kościoła św. Jana (przypisana do zabudowań klasztoru) budynek nr 815 [Johannis-Kloster 207-208/13-12(?)], następnie położony naprzeciw kościoła nr 816 [Schulzenstrasse 336/22], nr 817-820 [335-332/1*-3*/1-4] i nr 821-823 [Rosengarten 45[331/46*].


Kustodie




Spis nie uwzględnia narożnego budynku nr 824 [230/4*5*/44] i pozostałych zabudowań przyległych do Bramy Świętego Ducha (w tym budynku więzienia, Kustodie [217/10*/9] i dziedzińca nadzoru mostowego, Brückenkieper Hof [218/9*]. Ten ostatni był miejscem składowania materiału mostowego i był pod opieką urzędnika miejskiego określanego mianem „Kieper” (Kieper, strażnik, dozorca, także urzędnik miejski [wg:] R. Herrmann – Winter, Kleines Plattdeutsches Wörterbuch, Hinstorff Rostock 1985, s. 145).


Heiligegeiststrasse i jej najbliższa okolica w 1811 r.
(Fragment planu: Grundriss der Stadt Stettin innerhalb den Festungswerken und deren neuen Bezirks Eintheilung, Carl Mare, Berlin 1811)




Heiligegeiststrasse i jej najbliższa okolica w 1903 r.
(Fragment planu: Neuer Plan von Stettin, Hermann Saran, Stettin 1903)




Około poł. XIX wieku pojawia się przedłużenie ulicy Świętego Ducha w kierunku południowym, nazwane mianem „Przed Bramą Świętego Ducha” (Am Heiligen Geist – Tor (1843), i ciągnące się pomiędzy zabudową wojskową w kierunku Bramy Ślimaka (Schnecken – Tor, rejon poczty głównej). Zabudowa ta powstała na podmokłym terenie, w miejscu po dawnym szpitalu św. Ducha. Rysunek z roku 1876, wykonany przez Feliksa Tredera, ukazuje wylot tej ulicy na wysokości Bastionu Ślimaczy (Schneckenbastion, 1630). Z lewej strony widać wał ziemny fortyfikacji i przejście bramne, zwane Bramą Ślimaczą (Schneckenthor), prowadzące w kierunku Górnego Wiku. Brama otrzymała nazwę od położonego obok bastionu, wzniesionego w czasach szwedzkich, i nazwanego tak od spiralnego kształtu drogi zaopatrzeniowej, tzw. ślimacznicy, umożliwiającej wjazd wozom ładownym na wysoko umieszczoną działobitnię bastionu. Jej pierwotny wygląd nie jest nam znany, ale szczęśliwie została utrwalona na widoku Tredera na krótko przed jej zburzeniem. Ustawiona bezpośrednio pod wałem bastionu, brama składała się z arkadowego przejścia dla pieszych i przejazdu z dwoma filarami bez ozdób, oraz budynku odwachu.


Brama Ślimacza od strony Górnego Wiku
(F. Treder, Am Schneckentor, 1876 [w:] E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina…, s. 352, ryc. 82)




Z jej prawej strony widnieje budynek lazaretu wojskowego [Am Heiligegeisttor 223], rozebranego w roku 1896. W głębi widoczny jest budynek pełniący funkcję magazynu garnizonowego nr 1 [Am Heiligegeisttor 224]. Po zniesieniu fortyfikacji w roku 1873, z istniejącego tu zespołu obiektów wojskowych rozebrano wspomniane wyżej budynki lazaretu garnizonowego, magazynów prowiantowych, oraz piekarni garnizonowej. Splantowano wały Bastionu Ślimaczego, a przebieg uliczki „Przed Bramą Świętego Ducha” skorygowano. Wiodąc obok „Koszar Bramy Ślimaczej” (Schneckentorkaserne, [Am Heiligegeisttor 226-227]), z czasem jako ulica „Am Heiligegeisttor” połączyła ulicę Świętego Ducha z nowopowstałą ulicą Grüne Schanze [Dworcowa]. Wcześniej, w roku 1863, po usunięciu w roku 1862 zabudowań starego klasztoru św. Jana (Johanniskloster), w południowej części terenu przyklasztornego powstaje ulica Klasztorna (Klosterstrasse, 1863). To tu w latach 1869-72 pod nr 1 istniała Ratschule (Ministerialschule). W latach 1945 – 1955 zachowano nazwę ulicy Klasztornej; po roku 1955 roku znacznie okrojona wskutek budowy trasy nadodrzańskiej, została przemianowana na ulicę Franciszkańską; w latach 80. XX w. odtworzono na terenie dziedzińca kościelnego św. Jana zespół budynków przykościelnych, w którym, od strony wschodniej, w miejscu przebiegu uliczki , wprowadzono przejezdną bramę. W maju 2004 pod fundamentami budynku Klosterstrasse Nr 2 odkryto resztki średniowiecznej baszty, prawdopodobnie wzniesionej w tym miejscu w roku 1469, w okresie władztwa Warcisława X.


Grosse Schützenhaus




Natomiast na terenie powstałym po wyburzeniu zespołu obiektów wojskowych powstaje tzw. „Plac Strzelecki” (Schützen Platz, 1883, 1885, nawiązujący swą nazwą do średniowiecznego placu strzeleckiego Bractwa Kurkowego (Schoss Grabe, 1539). Jak to wynika z widoków miasta Szczecina, m.in. z rycin Brauna/Hogenberga (Schiss Grabe, 1592) i Kote/Rollosa (Schiess Grabe, 1625), znajdował się on poza murami miasta w pobliżu kościoła św. Jerzego i placu powroźników szczecińskich. Tam też mieścił się dom Bractwa Kurkowego, powstałego w czasie wojen z Brandenburgią. Po zmianach w organizacji kompanii strzeleckich z roku 1677, i po przeznaczeniu tego terenu pod rozbudowę fortyfikacji miejskich, średniowieczny plac i siedzibę bractwa zlikwidowano w 2. poł. XVII w. i przeniesiono na teren fosy w pobliżu Bramy Świętego Ducha, zwanej odtąd Ogrodem Strzeleckim (Schützengarten, 1721). Z czasem zajęcie to stało się rodzajem sportu i rozrywki, i magistrat przekazał bractwu strzeleckiemu teren usytuowany na Dolnym Wiku z przeznaczeniem na plac ćwiczeń strzeleckich, zwany odtąd Vogelstange (Vogelstangenberg, 1730 [Wzgórze Pala Kurkowego]). W XVIII wieku w mieście działały już dwie kompanie bractwa (kupiecka i rzemieślnicza), posiadające od roku 1735 nowy przywilej, a na terenie Ogrodu Strzeleckiego mały Dom Strzelecki (Kleine Schützenhaus [225]) i duży (Grosse Schützenhaus [229]) wraz z przyległym do niego ogrodem przy ulicy św. Ducha (Heiligegeiststrasse Nr 5). W roku 1735, z uwagi na rozbudowę terenów Fortu Leopold, plac ćwiczeń przesunięto bardziej na północ, na wzniesienie zajmowane obecnie przez budynek „Teatru Polskiego”, a wcześniej znane jako siedziba „Loży Trzech Cyrkli” (Logengarten, 1828).
Na terenie leżącego po lewej stronie ulicy Am Heiligegeisttor byłego „Placu Strzeleckiego” wytyczono ulicę, której w latach 30. XX w. nadano nazwę Schneckentorstrasse po 1945 r. była to ulica Henryka Brodatego, obecnie Podwale].


Położenie bramy Świętego Ducha i jej otoczenia na współczesnym planie miasta
(Interaktywna mapa miasta Szczecin, fragment)




W latach 1945 – 1947 nazwa ulicy Świętego Ducha utrzymała się, potem między rokiem 1948 i 1949 została nazwana ulicą Świętego Krzysztofa, a od roku 1950 do 1994 określano ją nazwą ulicy Pod Bramą. Po 1995 na całej jej długości wraca historyczna nazwa ulicy Świętego Ducha.

Korzystałem z:
1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
2. Die älteren Stettiner Strassennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
3. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: 4. Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911 (reprint, Weltbild Verlag, 1993)
5. Encyklopedia Szczecina, pod red. T. Białeckiego, Szczecin 1999-2003.
6. Białecki T., Szczecin na starych widokach (XVI – XX wiek). Stettin auf alten Abbildungen (16. – 20. Jahrhundert), Szczecin 1995.
7. Gwiazdowska E., Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku, Szczecin 2001.
8. Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I [w:] BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
9. Seyda B., Z przeszłości służby zdrowia i szpitali Szczecina [w:] Szczecin, pismo poświęcone sprawom regionu zachodniopomorskiego, zeszyt 1–2 (4–5), Szczecin 1958.
10. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.
11. Portal Miłośników Dawnego Szczecina sedina.pl – Galeria oraz inne materiały Instytutu Johann-Sebastian-Bachinstitut • Stettin.

© Jan [Schulz] Iwańczuk