Opublikowane przez Schulz w Historia.

Budowle

1. Nazwy ulic związanych z budowlami użyteczności publicznej i ich otoczeniem, umożliwiające dojście do nabrzeża (cz. 2)

Z wymienionych w poprzednim odcinku ulic pozostały nam do omówienia ulica Haveling Strasse i ulica Mönchenbrückstrasse. Jeszcze w XIV w. teren, na którym obie występują, należał do obszaru określanego zbiorczym mianem „Obok Braci” (apud frates, 1308), lub „Przy Braciach” (iuxta fratres, 1325), także „Obok Szarych Braci” (iuxta fratres minores, 1326), związanym z osiedleniem się tu zakonu Franciszkanów, sprowadzonych do Szczecina w roku 1240. Z czasem, po wchłonięciu tego terenu przez rozszerzające się w kierunku południowym miasto, pojawia się tu nazwa „Przy Młynie” (by der Molen, C. Fredrich, 1926, 46).


Położenie ulic wychodzących na nabrzeże na południe od Mostu Długiego pod koniec XVI w.
[wg:] Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu, G. Braun/F. Hogenberg, 1594 (fragment)
[mm – Grosse Oderstrasse, pp – Beutlerstrasse, qq – Langebrückstrasse, rr – Königsstrasse, ss – Mönchenbrückstrasse, t t – Haveling Strasse, tt – Splittstrasse, H – Haveling [Tor], HG – Heilige Geist Tor, L – Tor der Langen Brücke, M – Mönchenbrücktor]

Położenie ulic Langebrückstrasse, Haveling Strasse i obszaru ulicy Mönchenbrückstrasse]
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
[mm – Grosse Oderstrasse, pp – Beutlerstrasse, qq – Langebrückstrasse, rr – Königsstrasse, ss – Mönchenbrückstrasse, t t – Haveling Strasse, tt – Splittstrasse, uu – Schulzenstrasse, ww – Heiligegeiststrasse, P – Reifschlägerstrasse]




Miała ona związek z młynem wspomnianym w najdawniejszej księdze miejskiej (1305 – 1315) przy okazji wzmianki o najstarszej bramie św. Ducha (pierwszej bramie św. Ducha), usytuowanej w ciągu późniejszej ulicy Königsstrasse. Jego koła prawdopodobnie poruszane były wodami strumienia, płynącego tu niegdyś z wyżyny w dół ulicą Splittstrasse, który z czasem wysechł wskutek zabudowy górnego miasta. Taką lokalizację strumienia potwierdza też Bolesław Wolny w opracowanej przez siebie mapce „Szczecin pradziejowy. Topografia Starego Miasta ok. 700 r.” (Encyklopedia Szczecina, Suplement 1, s. 250, il. 141). Nazwa by der Molen pomiędzy ulicami Splittstrasse, Königsstrasse, Mönchenbrückstrasse a rzeką pojawia się jeszcze w XV w., w czym dodatkowo utwierdza nas informacja z 1465 roku (C. Fredrich, 1926, 46).


Wylot Mönchenbrückstrasse, Haveling Strasse i Langebrückstrasse na nabrzeże Bollwerk pod koniec XIX w.




Portowa (Haveling Strasse) [Mostowa, nieistniejąca]


Wylot Haveling Strasse na plac An der Haveling (tu wylot Splittstrasse w latach 1857-1864)




Dolny odcinek nieistniejącej obecnie ulicy Mostowej (Splittstrasse) w pierwszej połowie XIX wieku określany był mianem „ulicy Portowej” (Haveling Strasse, 1811). Nawiązywała do położonego pomiędzy Mostem Długim a wylotem dawnej ulicy Pomostu Mniszego (Mönchenbrückstrasse) zakola Odry, stanowiącego przed lokacją miasta najstarszy port kolonistów niemieckich (Havening, haveninge, 1476). Stąd też prowadząca doń uliczka, podobnie jak pozostałe ulice zamknięta furtą [Wehrmann (1911, 218) nazywa ją Haveling], z czasem została określona mianem „[prowadzącej] do portu” (in der havelinge, 1535, up der Haveling, 1554), a także „przy miejscu [zwanym] portem, [tj.] zagłębieniu wypełnionym wodą” (by der hauelingen Orde by deme putte, 1554). Jak podaje C. Fredrich (1926, 43), raz jeden, w jednej z ksiąg z roku 1550, tzw. „Verlassung”, pojawia się jako ulica „ranickstrate”, uważa to jednak za pomyłkę pisarską (Königstrasse?).


Zmiany w numeracji Haveling Strasse należącej do obszaru Splittstrasse w latach 1721-1945
(m.in. wykorzystano tabelę zmian w numeracji z „sedina.pl magazyn” 2006, autor Bachinstitut Stettin)




Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, ulica ta wchodziła do obszaru ulicy Spliettstrass i należały do niej parcele od nr 795 [110] do nr 796 [111], oraz od nr 797 [112/2] do nr 799 [115/1]. Nazwę „ulica Haveling” usunięto z planów miasta w roku 1856 i na całej jej długości wprowadzono nazwę „Splittstrasse”. W tym samym czasie zasypano także teren zatoczki portowej i utworzono plac pod nazwą „Przy Porcie” (An der Haveling, 1858), z czasem podciągnięty pod ciąg nabrzeża Bollwerk. Na początku XX wieku, po wyburzeniu po obu stronach części kamieniczek oraz przeniesieniu tu w latach 1900 – 1903 wylotu Mostu Długiego, ulicę poszerzono, a jej środkiem poprowadzono linię tramwajową łączącą lewobrzeżną część miasta z Łasztownią.

Pomostu Mniszego (Mönchenbrückstrasse) [Bednarska, nieistniejąca]



Widok ulicy Pomostu Mniszego w kierunku zachodnim



Ostatnia z omawianych tu ulic, to nieistniejąca obecnie ulica Mönchenbrückstrasse, umożliwiająca dojście do pomostu ładunkowego określanego w średniowieczu początkowo nazwą „pomostu braci” (broder brugge, 1405), a z czasem Pomostu Mniszego (monneken brugge, 1534, münchenbrücke, 1559), należącego do mnichów franciszkanów z położonego nieopodal klasztoru przy kościele św. Jana. Do pomostu można było dostać się przez „furtę Mnichów” (Mönnekendore), także „Pomostu Mniszego” (Mönkenbrück Tor, Mönchenbrücktor), wybitą w ochraniającym klasztor murze miejskim i aż do czasów Fryderyka Wielkiego osłanianą przez basztę, zwaną Okrągłą Wieżą (der runde Turm). Według matrykuły szwedzkiej (kataster szwedzki z lat 1692 – 1698), przy ulicy noszącej miano „[prowadzącej] w kierunku Pomostu Mniszego” (nach der Mönchenbrücke (1681), a także „Pomost Mniszy” (Mönche Brücke, 1698), usytuowanych było początkowo dziewięć budynków, potem sześć. Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, do obszaru ulicy Pomostu Mniszego (an der Münchenbrücke, 1721) należały parcele od nr 781-782 [188/7/6] do nr 790 [204-205/15-14/1].


Budynki kościelne przy kościele św. Jana, tu dom kaznodziei i zakrystia (E. Teschendorff, 1862, Die Johanniskirche mit dem ehemaligen Prediger- und Küsterhaus, ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie)
[wg:] Białecki T., Szczecin na starych widokach (XVI – XX wiek), Szczecin 1995




Ze spisu z roku 1721 wynika, że do obszaru ulicy Mönchenbrückstrasse należały również budynki należące do klasztoru franciszkanów (nr 786, Zum St. Joh. Closter), niewymienione w spisie krużganki klasztorne, oraz budynki kościelne (Kirchenhäuser), należące do kościoła św. Jana: plebania (nr 787, Pfarrhaus), dom kaznodziei (nr 789-790, Predigerhaus), i niewymieniona w spisie zakrystia (Küsterhaus). Ich widok na krótko przed zburzeniem utrwalił Emil Teschendorff (1833-1894). W latach [1811] 1814-1862 [1866] zabudowania te występują pod nazwą Johannis-Kloster, już z nową numeracją (odpowiednio 206, 203, 197-199, 204, 205). Po wyburzeniu krużganków i budynków klasztornych, po roku1862 powstaje tu nowa ulica z nową zabudową, początkowo w latach 1863-1880 z numeracją ulicy Königsstrasse, a od roku 1881 już pod nazwą Neue Königsstrasse.


Zmiany w numeracji zabudowy Johannis-Kloster w latach 1721-1945
(m.in. wykorzystano tabelę zmian w numeracji z „sedina.pl magazyn” 2006, autor Bachinstitut Stettin)

Zmiany w numeracji obszaru ulicy Mönchenbrückstrasse w latach 1721-1945
(m.in. wykorzystano tabelę zmian w numeracji z „sedina.pl magazyn” 2006, autor Bachinstitut Stettin)




Jak podaje C. Fredrich (1929, 100; tamże ryc. 23), pomiędzy południowym skrzydłem krużganka klasztornego a murem miejskim i posadowioną w nim okrągłą basztą, zwaną Wittkopp [Biała Główka], położony był tzw. „stary dom sierot” (alte Waisenhaus), wybudowany w roku 1684. W katastrze z roku 1706 został on opisany jako „Kinderheim”. W roku 1730 pastor Schinmeyer z kościoła św. Jana wygospodarował w nim, mimo oporu innych właścicieli szkół, pomieszczenie na szkołę dla biednych. Zbudowany na bagnistym podłożu budynek z czasem zaczął osiadać i zanim go ostatecznie rozebrano, utrzymywał się tylko dzięki połączeniu z krużgankiem.



Wylot Neue Königsstrasse oraz Mönchenbrückstrasse w 1892 r. [wg:] 50 Jahre Stettiner Strassenbahn, s. 32




Część nabrzeża, leżąca na południe od tej ulicy, w 1. poł XIX w. nazywana była Nabrzeżem Przy Pomoście Mniszym (an der Mönchenbrückebollwerk, 1842), a także Nabrzeżem Ziemniaczanym (Kartofellbollwerk). Po roku 1945 otrzymała nazwę ulicy Bednarskiej i została zlikwidowana w trakcie budowy arterii nadodrzańskiej.

Korzystałem z:
1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
2. Die älteren Stettiner Strassennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
3. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: 4. Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911 (reprint, Weltbild Verlag, 1993)
5. Encyklopedia Szczecina, pod red. T. Białeckiego, t. I i Suplement, Szczecin 1999-2003.
6. Białecki T., Szczecin na starych widokach (XVI – XX wiek). Stettin auf alten Abbildungen (16. – 20. Jahrhundert), Szczecin 1995.
7. Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I [w:] BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
8. 50 Jahre Stettiner Straßenbahn (sedina.pl)
9. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.

© Jan [Schulz] Iwańczuk