Opublikowane przez Schulz w Historia.

Budowle

1. Nazwy ulic związanych z budowlami użyteczności publicznej i ich otoczeniem, umożliwiające dojście do nabrzeża (cz. 1)

Z ulic, umożliwiających w średniowieczu dojście do nabrzeża pozostały do omówienia cztery, ulica Kłodna (Baumstrasse), ulica Mostu Długiego (Langebrückstrasse), ulica Portowa (Haveling Strasse) i Pomostu Mniszego (Mönchenbrückstrasse). Trzy z nich, oprócz ulicy Haveling Strasse, prowadziły do usytuowanych u ich wylotu pomostów, z których dwa z czasem stały się mostami.


Kłodna (Baumstrasse) [Kłodna]


Wylot ul. Kłodnej na nabrzeże Bollwerk w drugiej połowie XIX w.




Do końca XV wieku na całej długości określana była nazwą „ulicy rzeźników” (knakenhowerstrate, o czym szerzej pisałem w odcinku nr 7). Na początku XVI wieku w jej dolnej części pojawia się nazwa „ulicy kłodnej” (bomstrate, 1503), co miało związek z usytuowaną u jej wylotu w nurcie Odry kłodą (wymieniona w tym miejscu po raz pierwszy w roku 1311, umożliwiała statkom wpłynięcie do portu i wypłynięcie w morze dopiero po dopełnieniu obowiązków prawa składowego, wynikającego z przywilejów miasta Szczecina). Pozostała część ulicy do połowy XVI wieku określana była zarówno nazwą „ulicy [zamieszkałej przez] rzeźników” (in der knakenhowerstrate, 1540), i równolegle mianem „ulicy kłodnej” (bohmstrate, 1540). W tym samym czasie względy ekonomiczne spowodowały, że zamieszkujący ją rzeźnicy wraz z rzezakami przenieśli się do centrum dolnego miasta i już w roku 1559 cała ulica określana była jako (baumstrate, 1559).


Baumstrasse
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
[aa – Kleine Oderstrasse, bb – Petersielienstrasse, dd – Krautmarkt, F – Fischerstrasse, X – Frauenstrasse, Y – Baumstrasse]




W międzyczasie istniejący na jej przedłużeniu pomost rzezaków został przedłużony na drugi brzeg rzeki, o czym świadczy wzmianka z roku 1495 o pewnym „domu przed mostem Kłodnym” (hus vor der bombrugge, C. Fredrich, 1926, 70), w wyniku czego powstał most, początkowo służący pieszym i jeźdźcom (bombrugge, 1502), a także do przepędzania bydła do nowej rzeźni, przeniesionej na teren Łasztowni Stoczniowej w roku 1503, gdyż zabudowania starej, usytuowanej na palach przy lewym brzegu rzeki, zagrażały ruchowi statków. Oczywiście kłody nie zlikwidowano, umieszczona została w przepuście Mostu Kłodnego. Jej obsługą początkowo zajmował się tzw. zastawiacz kłody (bomer, bomsluter), którego miejscem zamieszkania był dom usytuowany przy wylocie ulicy Kłodnej, tuż przy furcie miejskiej (Baumstrass 553 – Baumstrasse 1004 – Baumstrasse 16). Następnie, gdy brzeg rzeki w drugiej połowie XVI wieku został umocniony przy pomocy grubych bali (Bollwerk, także Bollwerk), obsługą kłody zajęli się strażnicy (Kieper), dla których przed murami miejskimi postawiono budynek wartowni (początkowo b.n. – Am Bollwerk 1097 – Bollwerk 10). Jak prawie wszystkie ulice wychodzące na Nabrzeże Portowe, ulica Kłodna zamknięta była bramą – furtą miejską, zwaną Bramą Kłodną (bomdor, 1397, Bombrugge Dor, 1554), którą zburzono, wraz z pozostałymi bramami wodnymi, dopiero w roku 1827. Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, do obszaru ulicy Kłodnej (Y) należały parcele położone po jej północnej stronie, od nr 538 [989/30] do nr 553 [1004/16], oraz parcele położone po jej południowej stronie, od nr 554 [1007/15] do nr 566–567 [1024/6], i dalej od nr 568 [984/5] do nr 572 [988/1]. Parcela nr 567 i część nr 568 położone były w ciągu późniejszej ulicy Petersilienstrasse [Warzywna]. Do obszaru ulicy Kłodnej należały również parcele od nr 573 [Baumstrasse 1017–1016/12] do nr 578 [Nagelstrasse 1011–Kleine Oderstrasse 10], położone w ciągu późniejszej ulicy Kleine Oderstrasse [Mała Odrzańska]. Oczywiście numeracja działek należących do obszaru ulicy Kłodnej z roku 1721 wynikała z układu obszaru dawnej „ulicy knakenhowerstrate”, czyli „ulicy rzeźników” (por. odcinek nr 7).


Zmiany w numeracji Baumstrasse w latach 1721-1945
(m.in. wykorzystano tabelę zmian w numeracji z „sedina.pl magazyn” 2006, autor Bachinstitut Stettin)




W kwietniu 1782 pożar zniszczył budynki stojące na parcelach Baumstrasse 16-19 i Fischerstrasse 8-9. Odbudowa zniszczonych budowli, w tym budynku przy Baumstrasse 19, który został przedłużony aż do muru miejskiego, spowodowała na początku XIX wieku kolejne zmiany numeracji i i związane z tym wyłączenie z tego obszaru przyległych ulic.


Zmiany w numeracji Baumstrasse w latach 1814-1945
(m.in. wykorzystano tabelę zmian w numeracji z „sedina.pl magazyn” 2006, autor Bachinstitut Stettin)




Po 1945 ulica Kłodna otrzymała nazwę ulicy Pływackiej. Dolna jej część, po wytyczeniu trasy nadodrzańskiej, a następnie po wybudowaniu betonowych estakad Trasy Zamkowej, znikła z planów miasta, natomiast jej górna część została odtworzona po roku 2000 w trakcie odbudowy dolnego Starego Miasta pod starą nazwą ulicy Kłodnej.

Mostu Długiego (Langebrückstrasse) [Darguja, rejon Kard. Wyszyńskiego, nieistniejąca]


Wylot ulicy Mostu Długiego na nabrzeże Bollwerk w drugiej połowie XIX w.




Najstarsza nazwa tej ulicy wiąże się z istniejącym tu początkowo pomostem, zwanym Długim, który po przedłużeniu utworzył Most Długi (pons longus, 1283). Natomiast do czasu wybudowania Mostu Długiego istniała tu przeprawa przez Odrę i Międzyodrze w kierunku wschodnim, o czym wspomina dokument Barnima I, w którym książę przekazuje miastu przeprawę ze Szczecina do Dąbia, z zastrzeżeniem na każdorazowy wolny przejazd dla siebie, swojej rodziny i służby (regest nr 3 (b.d.) z 1245 r., K.O. Grotefend, Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856). Z zachowanych źródeł wynika, że w późniejszym czasie poniżej Mostu Długiego usytuowane było miejsce kotwiczenia statków (draker ort, 1508), związane z koniecznością wyładunku towarów (prawo składu). Z czasem droga prowadząca do przeprawy staje się ulicą określaną kolejno nazwami: „obok ” (iuxta longum pontem, 1305), „przy moście długim” (ante longum pontem, 1312), następnie „na ulicy ” (in platea pontis) lub „” (longi pontis, 1346), potem już „mostu długiego” (langebrugge, 1586), „przy moście długim (an der Langen Brücke, 1721), czy po prostu „Most Długi” (die Lange Brücke, 1722). Przed wjazdem na most ulica ta zamknięta była średniowieczną bramą, zwaną Furtą Mostu Długiego (Tor der Langen Brücke), którą dodatkowo chroniła półokrągła baszta, przy ktorej usytuowane były schody umożliwiające zejście na plac przy nabrzeżu, określany nazwą „Port” (haveninge, havinge, 1476, havelinge 1535). Po zburzeniu furty i baszty w roku 1738 i wybudowaniu nowej bramy Mostu Długiego, na nabrzeżu ustawiono odwach, a pomiędzy odwachem i miejscem po dawnej baszcie stanęło pięć kramów odprzedanych w roku 1748 rzeźnikowi, sukiennikowi, blacharzowi, szewcowi i sprzedawcy drobnej galanterii (C. Fredrich, 1929, 103).


Langebrückstrasse
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
[qq – an der Langen Brücke, nn – Im Hagen, mm – Grosse Oderstrass, tt – Haveling Strasse,
B – Baszta, L – Lange Brücke, M – Marientor, T – Tor der Lange Brücke]




Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do obszaru ulicy an der Langen Brücke należały parcele od nr 760-761 [Beutlerstrasse 86-87/Beutlerstrasse 12-11] do nr 768 [Langebrückstrasse 76/7].


Zmiany w numeracji Langebrückstrasse w latach 1721-1945
(m.in. wykorzystano tabelę zmian w numeracji z „sedina.pl magazyn” 2006, autor Bachinstitut Stettin)




Na początku XX w. most przebudowano z drewnianego na stalowy, jednocześnie przesunięto go w stronę nieistniejącej obecnie ulicy Mostowej (Splittstrasse). Do użytku oddano go 8.V.1903 r. pod nazwą Mostu Hanzy (Hanse – Brücke), pozostawiając nazwę ulicy Mostu Długiego. Po roku 1945 nadano jej nazwę ulicy Darguja, która przetrwała do 1957 r., do czasu zmian komunikacyjnych w tym rejonie, związanych z poszerzeniem i przedłużeniem dawnej ulicy Breitestrasse [Kard. Wyszyńskiego] do nowo odbudowanego Mostu Długiego.

Korzystałem z:
1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
2. Die älteren Stettiner Strassennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
3. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: 4. Fredrich C., Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins [w:] BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925.
5. Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I [w:] BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
6. Grotefend K. O., Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996.
7. Encyklopedia Szczecina, pod red. T. Białeckiego, t. I, Szczecin 1999.
8. Dzieje Szczecina, t. II, Wiek X – 1805, pod red. G. Labudy, Warszawa Poznań 1985.
9. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.

© Jan [Schulz] Iwańczuk