Opublikowane przez Bartosz & kgirl w Historia.

„98 lat. Świętujcie z nami”. Baner z napisem tej treści wisi dumnie nad wejściem do kina Pionier, najstarszego kina świata nieprzerwanie działającego w tym samym miejscu. Choć i na plakacie i w księdze rekordów Guinnessa za datę pierwszego seansu podaje się 26 IX 1909 r. filmy w tym miejscu wyświetlane były już wcześniej. Czy wszyscy zdają sobie sprawę, że właśnie umyka okazja do świętowania stulecia kina. A może minęła już jakiś czas temu?

Historia kina „Pionier” sięga roku 1907, kiedy Otto Blauert uruchomił kinematograf na parterze kamienicy* przy ówczesnej Falkenwalder Str. 138**. Dokładna data otwarcia kina nie jest znana, jednak wiadomo, że miało to miejsce przed późną jesienią. Blauert dość szybko odsprzedał lokal Albertowi Pitzkemu. Liczący około 25 lat Pitzke, którego kino otrzymało nazwę „Welt-Theater”, mieszkał wówczas przy Gr. Wollweberstr. 17***, i dopiero z czasem przeprowadził się na Falkenwalder Str.

Ze względu na częste przypadki eksplozji kinematografów, sprawująca nadzór budowlany policja budowlana jeszcze w pierwszej dekadzie XX w. wprowadziła szereg przepisów mających poprawić bezpieczeństwo widzów. Sale i urządzenia kinowe były poddawane stałym, niezapowiedzianym kontrolom, które odbywały się co kilka miesięcy. W przypadku „Welt-Theater” pierwsza z takich rewizji, która została odnotowana w aktach, miała miejsce 22 V 1909 r. W jej wyniku stwierdzono szereg zaniedbań, które właściciel był zobowiązany usunąć w możliwie najkrótszym okresie. Pitzke wykorzystał tę okazję do powiększenia kina, na co 2 VII 1909 r. otrzymał zgodę, wydaną przez Baupolizei. Po zakończeniu prac 8 X tego roku widownia liczyła 185 miejsc. W 1913 r. ich liczbę powiększono o 10 kolejnych.

14 II 1910 r. Pitzke przejął od stolarza Ernsta Schulzego kierowane dotychczas przez Ernsta Haesekiego kino „Helios”. Powstałe przed sześcioma miesiącami kino znajdowało się – podobnie jak „Welt-Theater” – przy Falkenwalder Str.**** Już między styczniem a wrześniem 1911 r. przeszło na własność Wilhelma Fahrentholza.

W sierpniu 1914 r., po wybuchu Wielkiej Wojny, Albert Pitzke został powołany pod broń i wysłany na front. Po ośmiu miesiącach walk został śmiertelnie ranny od wybuchu granatu.

Po utracie męża Hedwig Pitzke (z domu Krieg) musiała osobiście pokierować kinami „Welt” i „Elite”. Na początku 1928 r. uruchomiła „Capitol-Lichtspiele” przy Große Wollweberstr. 17. Odtąd przez trzy lata była właścicielką trzech kin z łącznie 800 miejscami, które występowały pod oficjalną nazwą „Vereinigte Lichtspiele Capitol – Elite – Welt”.

7 IX 1927 r. o godzinie 21:47 zaalarmowana została straż pożarna w związku z niewielkim pożarem w kabinie projekcyjnej kina „Welt”. Ustalono, że jego przyczyną był zapłon zerwanej taśmy filmowej. Szczęśliwie straty nie były duże – naprawa szkód i wymiana zniszczonego sprzętu trwała niespełna dwa tygodnie. 6 IV 1928 r. w kamienicy przy Falkenwalder Str. 138 wybuchł kolejny niegroźny pożar, tym razem na wyższych kondygnacjach budynku. Przeprowadzona w jego następstwie rewizja objęła także kino. Stwierdzono nieprawidłowości w kabinie projekcyjnej, które polecono usunąć. Hedwig Pitzke zdecydowała, że przy okazji przebuduje i powiększy wspomniane pomieszczenie, a także gruntownie odnowi i zmodernizuje kino. Rozpoczęte dopiero w maju 1929 r. prace zostały ostatecznie zakończone w sierpniu, przy czym nie obyło się bez urzędowych ponagleń i gróźb wymierzenia kar finansowych.

Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych wpływy ze sprzedaży biletów nie były zadowalające, do czego przyczyniał się panujący kryzys gospodarczy. Sytuacja ta wymusiła rezygnację z planowanej na jesień 1932 r. przebudowy wejścia do kina „Welt”.

Wojnę przetrwało tylko kino „Welt”; „Capitol” legł w gruzach w wyniku nocnego nalotu z 5 na 6 I 1944 r. Wojenne losy Hedwig Pitzke, której dom został również zbombardowany, pozostają na razie nieznane.

* * *

Już w czerwcu 1945 r. powstał w polskim Szczecinie Urząd Pełnomocnika Rządu ds. Kinofikacji. Powołano także Okręgowy Zarząd Kin w Szczecinie. Ukinowienie Szczecina rozpoczęto od „Polonii” i „Bałtyku”, które wyświetlały filmy już latem tegoż roku. Pierwszy seans w salach kina przy al. Wojska Polskiego 2 , które wówczas nosiło nazwę „Odra”¸ odbył się 26 XII 1945 r. Na ekranie wyświetlono „Iwana Groźnego” w reż. S. Eisensteina. Film opowiadający o życiu cara cieszył się sporą popularnością. Uhonorowany Nagrodą Stalinowską I stopnia przyciągał tłumy a prasa donosiła o sukcesach frekwencyjnych: Przed „Odrą” ogonek na 700 metrów. Przed kasą już się biją.

W grudniu 1950 r. kino zostało przemianowane na „Pionier”. Ze względu na małą ilość miejsc nastawione było wówczas na filmy przeznaczone głównie dla młodzieży szkolnej. W relacji ze Szczecina dziennikarz czasopisma „Film” określił je wręcz jako kino nie z prawdziwego zdarzenia tylko kilkoma pomieszczeniami sklepowymi lub mieszkaniami, w których usunięto ściany. Od 1959 r. małe kino musiało zmierzyć się z dużym rywalem. Tuż obok powstało nowoczesne jak na owe czasy kino panoramiczne „Kosmos”. Dwadzieścia pięć lat po pierwszym seansie na ekranie „Pioniera” królowały „Jak rozpętałem II wojnę światową” oraz bułgarski „Testament Inków”. Na początku lat 90. w „Pionierze” można było zobaczyć głównie filmy, które zeszły już z ekranu m.in. sąsiedniego „Kosmosu”. Hitem były na przykład „Akademia Policyjna IV” czy „Tańczący z wilkami”. Wśród takiego repertuaru nastawionego przede wszystkim na młodzież, ginęły ambitniejsze pozycje jak choćby „Przesłuchanie”.

Po wojnie aż do 1995 r. kino przy al. Wojska Polskiego było własnością państwa. Z początkiem XXI w. kino przeszło gruntowny remont dostosowujący je do nowoczesnych standardów. Prócz wyposażenia w nowy sprzęt, redukcji miejsc do około osiemdziesięciu, po raz kolejny zmieniono nazwę, tym razem na „Pionier 1909” nawiązując, jak do tej pory błędnie myślano, do daty powstania kina. W sierpniu 2005 r. z Londynu nadeszła wiadomość, że kino zostało wpisane do Księgi Rekordów Guinnessa, jako najdłużej nieprzerwanie działające w tym samym miejscu kino świata. Kolejnym wyrazem uznania było przyjęcie „Pioniera 1909” do prestiżowej sieci kin europejskich.

Dzisiaj w kinie „Pionier” obejrzeć można filmy z ambitnego repertuaru kina artystycznego w dwóch salach. Większej tradycyjnej oraz mniejszej, tzw. Kiniarni, gdzie film można obejrzeć przy filiżance kawy. Kino to na stałe wpisało się w krajobraz miasta Szczecina i jest rozpoznawalne jako jeden z jego symboli. „Pionier” jest szczególny i po tylu latach udało mu się nie zatracić cudownego klimatu, bowiem:

Najlepsze te małe kina,
gdzie wszystko się zapomina.

(Fragment wiersza K. I. Gałczyńskiego „Małe kina”)

Bartosz Morylewski & Karolina Andrzejewska

Przypisy:
* Projekt neorenesansowej kamienicy został sporządzony przez jej pierwszego właściciela, mistrza murarskiego Gustava Trosta, do którego należały również dwie sąsiednie parcele (ob. ul. Krzywoustego 1 i al. Wojska Polskiego 4). Prace budowlane, prowadzone na podstawie pozwolenia budowlanego z 1 IV 1878 r., zakończono 23 I 1879 r., a odbiór końcowy miał miejsce 11 II 1879 r. W 1901 r. dodano charakterystyczną, zachowaną do dzisiaj kopułę, podobnie postąpiono w przypadku bliźniaczej kamienicy przy Hohenzollernstr. 1.
** Numeracja Falkenwalder Str. dwukrotnie uległa zmianie w latach 30. XX w. (138 → 212 → 2); obecnie jest to al. Wojska Polskiego 2.
*** Obecnie ul. Tkacka; budynek nie przetrwał wojny.
**** Narożna kamienica przy Falkenwalder Str. 25 (obecnie al. Wojska Polskiego 51), która mieściła kino „Helios”, uległa zniszczeniu podczas wojny.

Bibliografia:
Archiwum Państwowe w Szczecinie, Akta Nadzoru Budowlanego.
„General Anzeiger für Stettin und die Provinz Pommern”, „Stettiner Abendpost“, „Kurier Szczeciński”, „Głos Szczeciński” (za odpowiednie lata).
Kosman J., „Quo Vadis”, „Żyd Süss”, „Świniarka i pastuch”. W szczecińskim starym kinie 1910-1952, Szczecin 2002.
Zdanowski W., Reportaż szczeciński, „Film” 1956, nr 7, s.3.