Opublikowane przez Schulz w Historia.

Budowle

1. Nazwy ulic związanych z budowlami użyteczności publicznej i ich otoczeniem

Ulice przymurne

W ciągu średniowiecznych murów miejskich Szczecina, obok 4 bram miejskich, wyróżniamy także tzw. furty wodne umożliwiające dostęp do rzeki, oraz ok. 40 baszt (zamkniętych – okrągłych, kwadratowych i sześciokątnych, oraz otwartych, czyli czatowni. Dostęp do murów umożliwiały wąskie uliczki, usytuowane od strony miasta równolegle do ich przebiegu. W dokumentach źródłowych zachowały się nazwy przejść położonych tylko od strony północnej, tj. od zamku do obecnego wylotu ulicy Tkackiej oraz od strony południowej wzdłuż obecnej ulicy Dworcowej. Na widokach miasta Brauna/Hogenberga i Kotego/Rolossa od zachodu, na zapleczu budynków usytuowanych wzdłuż obecnej ulicy Tkackiej, do murów miejskich przylegają znajdujące się tam ogrody. Dopiero na początku XVIII w. wytyczono tu kilka prostopadłych do ulicy przejść na niezabudowanych parcelach, zapewniających na wypadek pożaru dojście do budynków w kwartale przylegającym do powstałego po zburzeniu muru Placu Parad. Nie mamy również potwierdzenia o podobnych przejściach na odcinku od Bramy Panieńskiej do Bramy Kłodnej oraz wzdłuż nabrzeża Odry.


Ciąg przejść od strony północnej w zasadzie występuje pod wspólną nazwą „ Przy Murze” (bi der muren), ale dla rozróżnienia poszczególnych odcinków w dokumentach źródłowych dodawano do nich zapis związany z ich otoczeniem. Natomiast od strony południowej zachowały się wzmianki o przejściu zwanym Im Gange.

Przy Murze Miejskim (bei der Stadt Maure) [Korsarzy]

Wąskie przejście położone wzdłuż murów miejskich na wysokości zamku i kościoła św. Ottona i dalej w kierunku ulicy Grosse Domstrasse [Farna], początkowo określano nazwą „po stronie murów [przyległych do kościoła] Świętego Ottona” (penes murum apud S. Ottonem, 1374), w odróżnieniu od kolejnego odcinka po drugiej stronie ulicy Wielkiej Tumskiej, położonego na wysokości kościoła Mariackiego i zwanego „po stronie murów przy [kościele] Najświętszej Marii Panny” (apud beatam virginem penes murum, 1383). Z czasem przejście to określano nazwą „przy murach pomiędzy [kościołem] św. Ottona a kościołem naszej Pani [tj. Mariackim]” (bi der muren tüschen S. Otten und unser vrowem kerken, 1401) lub „[przejściem] przy murach”(bi der muren, 1586), a na krótko przed zburzeniem murów miejskich „Przy Murze Miejskim”(bei der Stadt Maure, 1709). Po likwidacji średniowiecznych umocnień i zasypaniu fos miejskich powstała ulica określana była mianem „Przy Fosie” (am Graben, 1777), i zaliczana do pobliskiej ulicy Rycerskiej (Ritterstrasse, 1792) lub Farnej (Grosse Tumstrasse, 1792). Powstałe od jej północnej strony wolne działki [od nr 1180b/5 do nr 1178/8], sprzedane w czerwcu 1794 roku pod zabudowę, określano w zachowanych dokumentach, jako działki położone przy ulicy Grosse Ritterstrasse (1996, Reg. 453 – 455, 322 i n.), by odróżnić je od zabudowań pobliskiej ulicy Kleine Ritterstrasse.


Tyły zabudowań położonych przy fosie zamkowej w 1829 r.,
fragment obrazu Augusta Ludwiga Mosta „Schloß Stettin von der Mitternachtsseite”.




W pierwszej połowie XIX wieku, do ulicy Grosse Ritterstrasse zaliczano również zabudowania wzniesiono częściowo na resztkach muru miejskiego od północnej strony skarpy zamkowej i wchodzące w skład zabudowy zamkowej (Hinterm Schloß 832, 833, 834, 835, 836). Wg ksiąg adresowych z tego okresu, Große Ritterstraße Nr. 832 to mieszkanie kustosza zamku, Große Ritterstraße Nr. 835 było oznaczone jako „Königliche Gebäude“, z kolei Große Ritterstraße Nr. 836 było oznaczone jako „Münzhof”. Budynki te zburzono na początku lat pięćdziesiątych XIX wieku (podaję za Johann-Sebastain-Bachinstitut • Stettin, Forum sedina.pl). Wspomniana tu mennica książęca (Münzhof), wymieniona przy wzmiance o dziedzińcu przy kościele św. Ottona, cyt.: „dziedziniec przy [kościele] św. Ottona [w miejscu] gdzie była mennica [książęca]” (hof by Sunte Otten to der munte werd, 1397), położona była na narożnej działce przy ulicy Małej Rycerskiej (Kleine Ritterstrasse 481 [811/1]).


Zasięg północnej uliczki przymurnej „bi der muren”
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
[a – „przy murze miejskim“, b – „od strony murów“, c – Prinzipalien, d – „przymurna“. f – fosy miejskie, B – Mühlentor,
C – Grosse Wollweberstrass, E – Im Saltzgas, F – Mühlenstrass, G – bey Marienkirch, M – St. Marien – Kirche,
N – Grosse Duhmstrass,S – Schloss, x – Dziedziniec Biskupi (Nr. 4)]




Od strony murów (penes murum) [Plac Żołnierza, rejon „Domków Profesorskich”]



Widok Domków Profesorskich od wschodu




Kolejny odcinek uliczki przymurnej usytuowany pomiędzy obecną ulicą Farną a ulicą Mariacką we wczesnym średniowieczu określano nazwą, cyt.: „przy Błogoslawionej Dziewicy [kościele Najświętszej Marii Panny] od strony murów” (apud beatam virginem penes murum, 1383). Wzdłuż tej uliczki ciągnęły się zabudowania tzw. Fundacji Mariackiej (Pedagogium Książęce [Fürstliche Pedagogium, 1543], późniejsze Gimnazjum Karolińskim [Regium Gymnasium Carolinum, 1667], oraz Gimnazjum Akademickie [Gimnasium Academicum, 1716]). Zabudowania te przylegały do cmentarza przykościelnego i wewnętrznego dziedzińca Pedagogium, Dziedzińca Studenckiego (Studentenhof, 1563). Wjazd na ten dziedziniec usytuowany był od strony uliczki przymurnej pomiędzy narożnym budynkiem Ekonomii i stojącym wzdłuż muru tzw. Wąskim Budynkiem, który stał na miejscu dawnych mieszkań kanoników. W kierunku obecnej ulicy Farnej stały kolejne budynki, w tym siedziba rektora, kapelana uczelni, organisty i kustosza. Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zabudowania te zwrócone frontem na południe należały do obszaru ulicy Grosse Domstrasse (parcela nr 286 [Königsplatz 186/12], oraz od nr 287 do nr 289 [Königsplatz 817/11 do nr 822/6]. Wszystkie zostały uszkodzone w czasie wojny siedmioletniej i po zburzeniu murów obronnych po przebudowaniu w latach 30. XVIII w. stanowiły południową pierzeję Białego Placu Parad jako domy profesorów Gimnazjum.

Za Murami (hinter der Muren) [rejon Placu Żołnierza Polskiego]

Odcinek uliczki przymurnej położony pomiędzy obecną ulicą Mariacką a Staromłyńską, czyli „[usytuowany] od strony murów koło Bramy Młyńskiej” (penes murum iuxta valvam molarum, 1382), najczęściej określany był dwoma nazwami, które dzieliły go na dwie wyodrębnione uliczki, jedną o nazwie Prinzipalien (1540), położoną na wysokości Dziedzińca Biskupiego (bischopes hove, 1586), oraz drugą, o nazwie bi der muren (1540), usytuowaną pomiędzy dziedzińcem biskupim a Bramą Młyńską. Obydwa na krótko przed zburzeniem murów miejskich określane były ogólną nazwą „Za Murami” (hinter der Muren, 1709). Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, stojące tu budynki, zniszczone podczas oblężenia w1713 roku, należały do obszaru ulicy Mühlenstrass wymieniono tylko nr 156 [Königsplatz 825/3], 157 [Königsplatz 824/4] i 158 [Königsplatz 823/5] oraz narożny b.n. [Kleine Domstrasse 714/1].

· Pryncypialna (Prinzipalien) [rejon Placu Żołnierza Polskiego]
Odcinek ten, usytuowany przy narożniku obecnej ulicy Mariackiej i Placu Żołnierza Polskiego, przylegał do parceli Königsplatz Nr. 4, na której wg C. Fredricha (1926, 47) położony był Dziedziniec Biskupi (bischopes hove, 1586), do czasów reformacji należący do biskupa kamieńskiego. Jak zapisano w księgach miejskich stał tu, cyt.: „dom przy murach położony z tyłu [uliczki] ” (ein hus by der Muren achter der Prinzipalien belegen, 1540). Zamieszkały w nim przedstawiciel biskupa kamieńskiego (Principalis) był równocześnie jednym z kanoników pobliskiej kolegiaty Najświętszej Marii Panny (bischedom, bischedum /śr.-dol. niem./ – katedra, kolegiata biskupia). Jak twierdzi Fredrich (1926, 47) budynek ten w części był własnością kościoła Mariackiego, a w części kościoła św. Jakuba.


Narożnik Kleine Domstrasse (Nr. 1) – Königsplatz (Nr. 5-3)




· Przymurna (bi der muren) [rejon Placu Żołnierza Polskiego]
Drugi odcinek uliczki „Za Murami”, usytuowany pomiędzy obecną ulicą Mariacką a Staromłyńską przebiegał, jak wynika to z zapisu z konca XVI w., cyt.: „przy murach na tyłach Dziedzińca Biskupiego w kierunku Bramy Młyńskiej” (bi der mure achter des bischopes hove bi dem mölendore, 1586).

Słona Uliczka (In Saltzgass) [rejon Placu Żołnierza Polskiego]

Nazwa kolejnego odcinka uliczki przymurnej, usytuowanego pomiędzy obecną ulicą Staromłyńską a Tkacką, wiąże się z nazwą jednej z położonych przy niej bud. Początkowo w tym miejscu spotykamy się z niezbyt dla nas zrozumiałym zapisem o treści, cyt.: „przy beczce soli” (bi dem soltvate, 1418, 1497, bi dem solthvath, 1544). Sprawę wyjaśniają dopiero kolejne zapisy o treści, tu cyt.: „buda położona na tyłach łaźni [usytuowanej] na końcu ulicy tkaczy i przy ” (bode achter dem badstauen belegen tendest der wulwewerstrate unde bi dem solvate, 1497), „obok Bramy Młyńskiej pomiędzy łaźnią [niejakiego] Mathiasa Belitza a [zabudowaniami nieznanego z nazwiska] siodlarza” (bi dem mölender bi dem solthvath twischen Mathias Belitzen staue und Sadelberg, 1544). Informację o łaźni publicznej w tym miejscu odnotowano już w 1415 roku, cyt.: „[…] przed Bramą Młyńską na tyłach łaźni” (vor dem molen dore achter dem stoben, 1415). Zanim jednak usytuowana przy tym przejściu łaźnia przejęła miano „Pod beczką soli”, czego dowodem jest wzmianka z połowy XVI wieku o treści, cyt: „obok Bramy Młyńskiej na tyłach łaźni, którą określano nazwą <[pod] beczką soli>” (bi dem mölendor achter dem batsstaven dath solthfat genanth, 1553), wcześniej nazwą „solthvath” określano prawdopodobnie jeden z domków opartych o pobliskie mury miejskie. Nie była to jednak przybudówka do pobliskiej Baszty Koronnej, jak początkowo sądził C. Fredrich (1924, 288), gdyż ta była położona za daleko. O zabudowaniach określanych mianem „solfätchen” wspomina także Friedrich Techen w swojej publikacji o nazwach ulic Wismaru (1901, 72), który pisze m.in. „[…] pierwotnie nazywał się tak budyneczek dobudowany do starych bud od południowej strony rynku, na którym istotnie tkwiła na wysokim murze pochyłego dachu beczka na sól, jakich wiele spotyka się w izbach kuchennych”.


Budynek Generalkommando wybudowany na miejscu zabudowy uliczki Saltzgass




Z nazwą „Słona Uliczka” (In Saltzgass, 1721) spotykamy się w tym miejscu jeszcze w XVIII wieku. Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do uliczki tej należały parcele od nr 127 do nr 130 [Königsplatz 826/2] i nr 131 [Luisenstrasse 742/Königsplatz 2].

W Przejściu (Im Gange) [rejon ulicy Dworcowej]

O przejściu wzdłuż południowego muru dowiadujemy się ze wzmianki z 1658 roku o dwóch budach (armen boden, (1658) położonych w pobliżu Bramy Passawskiej. Wspomnianą wyżej notatkę z 1658 roku potwierdza także spis katastralny z 1659 i 1722 roku, w którym położone nieopodal Bramy Passawskiej cztery półbudy, także określone mianem „Biednych Bud” (armen boden, 1659, 1722), ujęto pod wspólnym nagłówkiem „Im Gange” tj. .


Usytuowanie uliczki przymurnej „Im Gange”
[wg:] Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu, G. Braun/F. Hogenberg, 1594 (fragment)
[B – Brama Passawska, G – „W przejściu”]




Wg C. Fredricha (1926, 53) przejście to biegło od ulicy Szerokiej [Kard. Wyszyńskiego] (Breitestrasse) ciągiem ówczesnej ulicy Rolniczej w kierunku Bramy Passawskiej, a następnie wzdłuż południowego odcinka murów miejskich w kierunku Dworu Opata, gdzie wąskim przejściem w ciągu obecnej ulicy Rybackiej (Magazinstrasse), zwanym „Wolność” (Freiheit), docierało do ulicy Różany Ogród (Rosengarten).

Korzystałem z:
1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
2. Die älteren Stettiner Strassennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
3. Encyklopedia Szczecina, pod red. T. Białeckiego, t. I, Szczecin 1999.
4. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: 5. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz., Bd. II, BSt. NF Bd. XXIII, Stettin 1920.
6. C. Fredrich, Stettin nach der Belagerung durch den Großen Kurfürsten, BSt. Bd. XXVI, Stettin 1924.
7. M. Słomiński, R. Makała, M. Paszkowska, Szczecin barokowy. Architektura lat 1630 – 1780, Szczecin 1998.
8. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.

© Schulz (Jan Wilhelm)