Opublikowane przez Schulz w Historia.

Nazwy rodowe

1. Nazwy ulic pochodzące od nazw osobowych, jakich używali członkowie osiadłych przy nich rodzin

Bycza/Bullego (Bullenstrasse) [Koński Kierat]

Jeszcze na początku XVI wieku wschodni odcinek obecnej ulicy Koński Kierat (Rossmarktstrasse), położony pomiędzy obecną ulicą Farną (Grosse-) i Mariacką (Kleine Domstrasse), uważany był za obszar „ulicy ” (luttke domstrate, 1509). Źródłowo nazwa tej ulicy wywodzi się prawdopodobnie od nazwiska osiadłej tu na początku XV wieku rodziny Bulle lub Bolle.

C. Fredrich (1926, 32) na podstawie dostępnych materiałów wymienił niejakiego Detleva Bolle (1346), Andreasa Bulle (1426), Hansa Bulle (1496, 1501), Laurentza Bulle (1504), jak również wspomnianego już, przy omówieniu ulicy zapisu, nieznanego z imienia spadkobiercy rodziny Bullesche, cyt.: „do tego [dochodzi] dziedzictwo po rodzinie Bulle przy ulicy ” (up deme erfe der Bulleschen in der cannengheterstrate, 1418).


Położenie Bollenstrasse
[wg:] Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu, G. Braun/F. Hogenberg, 1594 (fragment)
[U – Bullen Strass]


Położenie Bullen Strass
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
[G – bey Marienkirch, H – Rosmarckt, L – Kleine Duhmstrass, M – Marienkirche, N – Grosse Duhmstrass, T – Pelzerstrass]




Według Fredricha (1926, 32) nazwa ulicy Bollenstrasse nie wywodzi się od jednoznacznie brzmiącej nazwy zwierzęcia jako takiego, lecz jest skrótem dłuższej formy sposobu wyrażenia się o osobie noszącej to miano i jej przymiotach, czego przykładem może być nazwisko Krusebolle (1310), wiążące się z przydomkiem „Kędzierzawy Byk”, a także nieprzetłumaczalne nazwisko Ziboll lub Dibolle (1346); w podobny sposób z nazwiska Hildebrandt powstało wygodniejsze miano Brandt. Przy ulicy Kurza Stopka mieszkał w 1709 roku Matthias Janholtz „o przezwisku Buhaj” (der Bulle genomet, 1709). Po raz pierwszy określenie związane z tą ulicą i zamieszkałą tu rodziną Bulle wymieniono w dokumentach źródłowych z 1486 roku (im Bullental, 1486), co wg B. Kozińskiej (ES I, 469) oznaczało „Dolinę Bullego”, tu jednak oznacza umiejscowienie czegoś lub kogoś przy ulicy „Byczej”, gdzie nazwisko rodziny zamieszkującej przy tej ulicy wykazano jako rzeczownik odprzymiotnikowy utworzony przez dodanie środkowo-dolno-niemieckiego przyrostka „-tal” (jako przykład można tu podać lokowany w 1253 roku, obok kościoła św. Jakuba, klasztor zakonu eremitów-wilhelmitów, określany nazwą „Wilhelmstal”). Kolejne zapisy z końca XV i 1. poł. XVI w. wymieniają, położony przy ówczesnej ulicy Małej Tumskiej (lutteke domstrate), tzw. Dwór Bullego (bullenhof , 1492, 1498, 1500, 1555). Jak uważa cytowany już tu C. Fredrich; związek tego dworu ze wschodnią częścią obecnej ulicy Koński Kierat potwierdza zapis o sprzedaży działki, cyt.: „[wraz z budynkiem] zwanym Dworem Bullego przy ulicy ” (hus genometh de bullenhof in der lutteken domstrate, 1498), a także inny o „[zabudowaniach] przy ulicy obok Dworu Bullego” (in der lutteken domstrate bi dem bullenhau, 1500).


Wylot Bollenstrasse od strony Grosse Domstrasse




Używana dotąd nazwa lutteke domstrate zanika ostatecznie w 1587 roku i pojawia się zapis określający ją jako „ulica Bycza” (Bullen Strass, 1587, 1625). W pewnych okresach czasu dotyczyła także całej obecnej ulicy Koński Kierat (Bollen Strasse, 1847). Ta ostatnia nazwa obowiązywała do 1856 roku, Z podobnym określeniem spotykamy się w Hanowerze, gdzie kilka pokoleń rodziny Bulle pozostawiło ślad w nazwie swojej ulicy. Według informacji historyka dr Otto Tschircha (1928, II, 178) w Brandenburgu nad Hawelą określenie „Bullenhof” oznaczało stajnię miejskich byków. W XVIII stuleciu istniały tam, utrzymywane przez Kamerę Wojenno – Skarbową, jedna na Nowym Mieście i jedna na Starym Mieście. O lokalizacji stajen dla byków w Szczecinie nie mamy potwierdzenia, ewentualnie można by ich się spodziewać na terenie dolnego miasta, na tzw. Dziedzińcu Miejskim (Stadthof), czy przy nieistniejącej dzisiaj ulicy Szczelinowej (Splittstrasse).


Położenie Bollenstrasse na planie z 1847 roku




Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, do ulicy Bullen Strass należały parcele od nr 486 [Grosse Domstrasse 789/3] do nr 492 [Rossmarktstrasse 785/10] oraz parcele Kleine Domstrasse nr 247 [Bollenstrasse 681/ Rossmarktstrasse 5] i Grosse Domstrasse nr 284 [Bollenstrasse 680/ Rossmarktstrasse 6].
Przez pewien okres czasu, w latach czterdziestych XIX wieku nazwa Bollenstrasse obejmowała także odcinek późniejszej ulicy Rossmarktstrasse pomiędzy Targiem Końskim (Rossmarkt) a ulicą Małą Tumską (Kleine Domstrasse). Były to parcele od nr 12 [764] do nr 18 [758/178] oraz od nr 1-2 [696-695/186-185] do nr 3-4 [694-693/184-183].

Zwierciadlana (Spiegel – Gass) [Plac Świętego Jakuba]

Na zapleczu nieistniejących obecnie budynków, położonych wzdłuż placu św. Jakuba (Mönchenstrasse 20 – 21, Kohlmarkt 1 – 6), przebiegała uliczka określana w księgach szosowych jako spegelgatze (1501), gdyż początkowo uliczki określano mianem , natomiast jeżeli była wąska lub bardzo wąska, to odpowiednio dodawano słowo lub (twegt). Można było się do niej dostać wąskim przejściem publicznym, prowadzącym przez budynek Targ Węglowy 2 (Kohlmarkt Nr. 2), zachowanym jeszcze w XIX wieku.


Położenie uliczki Spiegel -Gass
[wg:] Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu, G. Braun/F. Hogenberg, 1594 (fragment)
[s – spegelgatze, p – przejścia bramne prowadzące do uliczki spegelgatze]


Położenie ulicy Spiegel -Gass
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
[I – Mönchenstrasse, J – kościół św. Jakuba, K – Papenstrasse, M – Kohlmarkt, Z – Zeughaus, s – spegelgatze, p – przejścia bramne prowadzące do uliczki spegelgatze]


Położenie uliczki Spiegel–Gass na planie z 1847 roku
[A – kościół św. Jakuba, I – Mönchenstrasse, Z – Zeughaus, p – przejścia
bramne prowadzące do uliczki spegelgatze]




W źródłach z XVI w. znajdujemy sporo zapisów dotyczących zarówno tego przejścia jak i samej uliczki, tu cyt.: „na ulicy [tu poprzedniczka ulicy Kleine Domstrasse], do miejsca skąd przechodzi się z uliczki w kierunku pobliskiej kaplicy Mariackiej” (in der grapengeterstrate, up dem orde so men geit ut der spegelgatze na unser leunen frowen [ naszej kochanej panienki” tj. „kaplicy Mariackiej] negest, 1501), „na ulicy w miejscu położonym naprzeciw przejścia obok budy Hansa Loitza” (an der schuttelerstrate up dem orde tegen der spegelgatzen nehist Hans Loitzen boden belegen, 1509), „uliczka przy kościele św. Jakuba” (Spiegelgasse by S. Jacobs Kirche, 1586).


Widok zaplecza budynków położonych pomiędzy Targiem Węglowym a Placem Kościoła św. Jakuba




Do budynków znajdujących się przy tej uliczce [na planach z połowy XIX wieku oznaczonych numeracją od 440 do 446], można było dostać się zarówno przejściem pod przeporą od strony ulicy Sołtysiej, usytuowanym pomiędzy budynkami Targ Węglowy 6 i 7, jak również, tak samo wąskim, położonym od strony obecnej ulicy Staromiejskiej. W rejestrach szosowych nazwa tej uliczki po raz ostatni występuje w 1593 roku, ale w innych źródłach wymieniana jest jeszcze na początku XVII w., tu cyt.: „kaplica [tu kaplica Mariacka przy kościele św. Jakuba] położona pomiędzy drzwiami [prowadzącymi w kierunku] uliczki Zwierciadlanej i Ścieżki [tu przejścia bramnego do ulicy Sołtysiej], można tam wyjść w kierunku paki [aresztu w budynku zbrojowni] (Eine Kappele belegen zwischen den Türen nach der Spiegelgasse und der Stiege, da man nach der Kastenkammer steiget, 1622). Wspomniana tu zbrojownia usytuowana była wówczas po drugiej stronie obecnej ulicy Grodzkiej (Mönchenstrasse Nr. 23).
Rodzina o tym nazwisku w Szczecinie była od dawna zasiedziała, w 1346 roku niejaki Thiderich Speculator otrzymał na własność dom przy kościele św. Jakuba i osiedlił się tu wraz z rodziną. Być może był łaziebnym w łaźni, będącej własnością kościoła św. Jakuba, położoną przy ulicy Księżej, o której wspominają, iż była to „łaźnia zwana <łaźnią księżą>” stupa dicta papenstove (1351). W podobny sposób uzyskała swoja nazwę uliczka „Spiegelgasse” w Wiedniu, położona niedaleko Katedry św. Stefana. W połowie XIV wieku wymieniona jest „łaźnia zwierciadlana na narożniku” (stupa speculi in angulare, 1344), czyli „łaźnia zwana <łaźnią zwierciadlaną>[będąca własnością rodziny Spiegel]” (stupa dicta Spegelstove, 1345). Z innych źródeł dowiadujemy się o o „łaźni zwierciadlanej, [położonej] przed Mostem Długim” (bi den spigelstaue vor der langen brugge, 1431).
Co prawda H. Lemcke (1881, 19) podaje w wątpliwość pochodzenie tej nazwy od konkretnej osoby, mimo to zaliczył ulicę do kategorii nazw pochodzących od nazw rodowych. Według mnie jej etymologia jest jednak bardziej złożona, niekoniecznie wiąże się ona bezpośrednio ze słowem „der Spiegel” (łac. Speculator – zwierciadło), lecz prawdopodobnie pochodzi od starodolnoniemieckiego wyrażenia spegel – „tyłek”, czyli chodziło tu o podkreślenie miejsca położenia tej uliczki w sposób skrajnie dosłowny, tj. na tyłach budynków położonych przy targowiskach ulicy Mniszej i Targu Węglowego. Podobny źródłosłów ma nazwisko znanego z legend Tilla Eulenspiegla (dolnoniem. Dyl Ulenspegel [Dyl Sowizdrzał]).

Korzystałem z:
1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
2. Die älteren Stettiner Strassennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
3. Encyklopedia Szczecina, pod red. T. Białeckiego, t. I, Szczecin 1999.
4. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: 5. Tschirch O., Geschichte der Chur- und Hauptstadt Brandenburg a. d. Havel. Festschrift zur Tausendjahrfeier der Stadt 1928/29, Bd. 1. und 2., Brandenburg (Havel) 1928.
6. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.

© Schulz (Jan Wilhelm)