Opublikowane przez Schulz w Historia.

Zawody i status społeczny

1. Nazwy ulic związane z pozycją zajmowaną w społeczeństwie miasta

Woźna (Büttelstrasse) [Rybaki]

Jak już wcześniej wspominaliśmy obecna ulica Rybaki (Fischerstrasse, 1857), jeszcze na początku XIX wieku podzielona była na kilka odcinków. Jej zachodni odcinek określano w średniowieczu nazwą „ulicy woźnej” (platea praeconum, 1306), pod którą kryje się nazwa miejskiego urzędnika, zwanego woźnym sądowym, miejskim obwoływaczem lub urzędowym posłańcem (bode, bade), po łacinie zwanym praeco, tj. heroldem. W księgach miejskich pisanych w języku niemieckim odnajdujemy liczne nazwy tej ulicy, a mianowicie: badenstrate (1499), badenstrate (1515), także kleine bodelstrate (1. poł. XV w.), oraz równolegle vlokstrate (1420), vlockstrate (1437) olde vlockstrate (1437), vlockstrate (1438), olde flokstrate (1472), vlokstrate (1476), vlockstrate (1491), der olden vlokstrate (1496), potem do 1504 roku tylko flockstrate, i na koniec również tylko flukstrate (1512). Po głębszej analizie okazuje się, że wszystkie te nazwy określają nie jedną, a dwie, prostopadłe do siebie uliczki, z których jedna, biegnąca w ciągu obecnej ulicy Rybaki, określana była nazwą ulicy (olde vlockstrate, 1437) lub (grote flukstrate (1512), a druga, obecna ulica Warzywna, nazwą (kleine bodelstrate, 1. poł. XV w.). Miano tej drugiej wskazuje ponadto, że w jej nazwie zawarte jest nie tylko zwyczajowe określenie funkcji woźnego sądowego, ale również kata, siepacza (bodel).


Wylot Fischerstrasse (wcześniej Pflugstrasse) do Frauenstrasse




Niestety najwięcej kłopotu sprawiają nam występujące w pewnym okresie czasu różne odmiany nie zrozumiałej do tej pory kolejnej jej nazwy, tj. vlockstrate (także vlok-, vluck-, flok-, flock-, fluk-, oraz flucht-). Poszukując jej znaczenia, po przejrzeniu słownika środkowo-dolnoniemieckiego, skłaniałbym się do północno-niemieckiego określenia , tj. sieci rybackiej splecionej z drewna (wikliny?), wymienionej w brandenburskim regulaminie rybackim [Brandenburgische Fischerordnung], co może mieć związek z położonym niżej odcinkiem ulicy Fischerstrasse. Co nie znaczy, że może to być określenie sposobu zabudowy tej uliczki, tj. ułożenia budynków w jednej linii (flucht).


Położenie ulicy flockstrate (cc) i boedelstrate (kk)
[wg:] Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu, G. Braun/F. Hogenberg, 1594 (fragment)
[cc – flockstrate (właściwa ulica Woźna), kk – boedelstrate (ulica Katowska), dom – domek kata, Y – Baumstrasse,
K – Kaak (pręgierz)]




Zamieszczona tu tabela, sporządzona na podstawie zapisów z zachowanych dokumentów źródłowych oraz ksiąg szosowych, podanych przez H. Lemcke (1881, 7, przyp. dolny), pokazuje nam chronologicznie hipotetyczne usytuowanie poszczególnych nazw dla obu ulic. Zapisy te podajemy tu w kolejności występowania:
– „stara ulica [tu ]” (de olde vlockstrate, 1437),
– „niedaleko miejsca [zwanego] ulicą [tu ] przy rynku rybnym” (up vlockstraten orde an dem vischmarkede, 1438),
– „stara ulica [tu ]” (de olde flokstrate, 1472),
– „położony na ulicy rzeźników obok miejsca [zwanego] ulicą [tu ulica ]” (up der vlockstraten orde in der knakenhowerstrate gelegen, 1491),
– „ [tu ulica usytuowaną] na końcu [pobliskiego] ” (twerstrate tendest dem vischmarkede, 1495),
– „na niedaleko miejsca [zwanego] starą ulicą ” [tu ] (in der fruwenstrate up der olden vlokstraten orde, 1496),
– „niedaleko miejsca [zwanego] przy ” (up der badenstraten orde an dem vischmarkt, 1499),
– „naprzeciw niedaleko miejsca [zwanego] [tu ulica ] w kierunku ulicy będącej ” (tegen dem vischmarkt up der bodelstraten orde na der fruwenstrates warth, 1500),
– „koło nieopodal miejsca [zwanego] [tu ulica ]” (bi dem vischmarkede up dem orde der boedelstrate, 1504),
– „przy ulicy przy miejscu zwanym ulicą [zamieszkałą przez] kata” [tu ulica ]” (in der knakenhowerstrate an der bodelstraten orde (1511),
– „przy ulicy [tu ulica ]” (in der groten flukstrate, 1512),
– „niedaleko miejsca [zwanego] [tu ulica ] obok ” (up der boedelstraten orde by deme fischmarkede, 1539),
– „niedaleko obok miejsca [zwanego] ulicą ” [tu ] (up dem vischmarkede up der flockstraten orde, 1549).


Zmiany w nazwie ulicy Woźnej (Büttelstrasse) [Rybaki]




Z zachowanych rejestrów szosowych wynika, iż pod koniec XVI i na początku XVII wieku nazwa , pod którą występowała najczęściej krótsza z nich [obecna Warzywna], zanika i obie ulice łączą się ostatecznie pod nazwą (1586), czasami również . Następnie niewłaściwe tłumaczenie tej ostatniej nazwy z języka dolnoniemieckiego na górnoniemiecki powoduje powstanie niezbyt trafnej dla tego miejsca nazwy – Flugstrass, 1706, 1721, Pflugstrasse, 1811 (ulica Pługowa?). Wspomniany wyżej Lemcke (1881, 7) wiąże nazwę „flock” z określeniem posłańca, odczytującego na ulicach i rynkach miast urzędowe zalecenia (vlocker).
Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do ulicy Flugstrass należały parcele od nr 604 [983/17] do nr 606 [981/19] oraz 607 [980/1], natomiast kolejny, narożny o nr 608 [979/Krautmarkt 5] należał już do Rynku Warzywnego.


Zakres obszaru ulicy Woźnej (cc, kk)
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
[cc – „stara woźna“ (właściwa ulica Woźna), kk – ulica „mała woźna” (ulica Katowska), X – Frauenstrasse, Y – Baumstrasse,
bb – Lökenitzer Strasse, dd – Krautmarkt, K – Kaak (pręgierz), ee – Hakenstrasse, ff – Mittwochstrasse]




Położenie ulicy Woźnej (cc) i Katowskiej (kk)
(fragment planu: Plan rewitalizacji Podzamcza)
[cc – Woźna, kk – Katowska), X – Frauenstrasse, Y – Baumstrasse,
bb – Lökenitzer Strasse, dd – Krautmarkt, ee – Hakenstrasse, ff – Mittwochstrasse]




1. – „ulica katowska” (boedelstrate) [Warzywna]

O miejscu położenia uliczki Katowskiej upewnia nas wspomniany już wyżej zapis z początku XVI wieku o treści: „przy ulicy obok miejsca zwanego ulicą [zamieszkałą przez] kata” (in der knakenhowerstrate an der bodelstraten orde (1511). O uliczce tej wspominaliśmy także przy okazji omawiania zasięgu obszaru ulicy zamieszkałej przez rzeźników, określanej wcześniej nazwą „ [usytuowanej] na końcu [pobliskiego] Rynku Rybnego” (twerstrate tendest dem vischmarkede, 1495). Ustaliliśmy już, że mianem „bodel” w języku dolnoniemieckim określano również zawód kata, którego przedstawiciele, nie ciesząc się uznaniem, zamieszkiwali na obrzeżach średniowiecznych miast. Jak podaje H. Berghaus w swoim opisie Księstwa Pomorskiego i Rugii (Landbuch des Herzogthums Pommern und des Fürstenthums Rügen, 1865), w tomie o historii miasta Szczecina, przy ulicy Małej Woźnej, w jedynym wówczas budynku, jaki był tam położony, jeszcze w 1674 roku mieszkał samotnie kat, czyli egzekutor sądowy, natomiast pozostałe parcele należały do okolicznych ulic. Upewnia nas w tym fakt, że niedaleko stąd, na ówczesnym Rynku Rybnym, na który wychodziła ta ulica, ustawiony był pal, czyli pręgierz (kaak), przy którym siepacze (kaci) wykonywali swoje rzemiosło, a także dokument z 9 grudnia 1801 (Grotefend, 1996, 329), z którego wynika, że szczeciński magistrat przekazuje na własność budynek, określanym tu jako Frohnereigebäude przy ulicy Pietruszkowej (Petersielienstrasse), katowi o nazwisku Koppen. Jakiej okoliczności zawdzięcza późniejszą nazwę ulicy Pietruszkowej, wymienioną w katastrze z przełomu lat 1722/1723, nie udało się dokładnie ustalić, ale na początku XIX w. przez krótki okres czasu zwana była również pod nazwą ulicy „Scharfrichterstrasse” (Katowska, 1801). Ponieważ położona była w pobliżu Rynku Warzywnego, a obie nazwy, zarówno ulicy jak i placu, pojawiają się w tym samym czasie (1721), można przyjąć, że sprzedawano tu pietruszkę, uznając ją za uliczkę sprzedawców warzyw, ale tu w Szczecinie przeczy temu ciasnota tej ulicy, należącej do najwęższych w całym mieście. Nie można także poważnie traktować przypuszczenia Berghausa, iż ulica uzyskała swą nazwę od kwitnąco prowadzonej uprawy pietruszki w ogrodzie jedynego na tej ulicy budynku. Być może, jak podaje to Fredrich (1926, 8), w nazwie tej kryje się zastępcze słowo na określenie „źle prowadzących się kobiet”, co tu w Szczecinie nie było przypadkiem, o czym świadczą słowa znanej w tym czasie w naszym mieście kołysanki, w której pada pytanie o miejsce zamieszkania niejakiego Petera Kruse:

Zuziu, kochana Zuziu, Suse, liebe Suse,
Gdzież mieszka Peter Kruse? Wo wohnt denn Peter Kruse?
Przy ulicy Pietruszkowej, In der Petersilien strass’,
Gdzie stoją piękne laleczki, Wo die schönen Pupen stehn,
Gdzie wielu ludzi chodzi, Wo die vielen Leute gehn,
Gdzie stoją obnażone kołyski, Wo die blanken Wiegen stehn,
Tam moje dziecko musi chodzić spać. Soll mein Kind drin schlafen gehen.
Zuziu, kochana Zuziu, Suse, liebe Suse,
Tam mieszka Peter Kruse. Da wohnt Peter Kruse.

Obecnie planowany jest powrót tej uliczki na odbudowywane dolne Stare Miasto, ale już pod nazwą ulicy Warzywnej.

Korzystałem z:
1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
2. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
3. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: 4. Encyklopedia Szczecina, pod red. T. Białeckiego, suplement, Szczecin 2003.
5. Grotefend K. O., Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996.
6. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów towarzystwa historycznego – Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.

© Schulz (Jan Wilhelm)