Opublikowane przez Schulz w Historia.

Zawody i status społeczny

7. Nazwy ulic związane z zawodami mającymi związek z położeniem miasta nad rzeką i drobnym handlem

Ulica Rybacka (Fischerstrass) [Rybaki]

Nazwa dla obecnej ulicy Rybaki, pojawiła się po 1857 r. w ramach akcji porządkowania nazw ulic. Do tego czasu, tak jak wiele innych ulic słowiańskiego podgrodzia, podzielona była na kilka odcinków, z których każdy posiadał odrębne, właściwe dla siebie miano. Górny odcinek pomiędzy obecną ulicą Panieńską a Warzywną, a w pewnym okresie czasu łącznie z nią, określany był nazwą ulicy (Woźna), kolejny środkowy odcinek, usytuowany pomiędzy Rynkiem Warzywnym a ulicą Małą Odrzańską określany był nazwą (Stara Głębia), a nieistniejący obecnie odcinek pomiędzy ulicą Małą Odrzańską a nabrzeżem Odry nazywano ulicą Rybacką (Fischerstrasse).


Ulica Rybacka (Z)
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment).
[O – Oder, B – Bollwerk, pr – pomost Rybny, F – Furta Rybacka,
aa – Kleine Oderstrasse, bb – Lökenitzer Strasse,
Y – Baumstrasse]


Położenie ulicy Rybackiej (Z)
(fragment planu: Plan rewitalizacji Podzamcza)
[O – Oder, B – Bollwerk, Y – Baumstrasse,
aa – Kleine Oderstrasse, bb – Lökenitzer Strasse]




Nazwa właściwej ulicy Rybackiej wyjaśnia się sama, można ją spotkać w różnorodnej formie w całych Niemczech, u nas mogła powstać tylko w pobliżu Odry. Po raz pierwszy wymieniona została w źródłach na początku XIV wieku jako platea piscium (1307). Kolejne jej odnotowane nazwy to visgerstrate (1431), vischerstrate (1536, 1540), Fischerstrass (1721) i Fischerstrasse (1811). Podobnie jak przy pozostałych ulicach wylotowych, prowadzących do rzeki, posiadała przebitą w murze miejskim furtę, zwaną Bramą Rybacką (Fischertor). Dokumenty źródłowe z początku XV w. podają, że z nabrzeża (Bollwerk) „zatem dojdziemy w kierunku studni [na rynku] (in der visgerstrate alze me geit to dem borne, 1431).
Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do ulicy Rybackiej należały parcele od nr 579 [1032/11] do nr 588 [1044/3].
Zanim szczecinianie wybudowali w latach 1550 – 1571 nabrzeże przed murami miejskimi oraz wszelkiego typu składy, zwane domami handlowymi (Sellhaus), do przeładunku towarów służyły im usytuowane przed furtami pomosty ładunkowe. Położony u wylotu ulicy Rybackiej pomost nosił nazwę Pomostu Rybnego (pons piscium, 1309, pons piscatorum, 1309). Z przycumowanych do pomostu Rybnego łodzi i statków szczecińscy rybacy wyładowywali ryby łowione na lokalnych wodach i przywożonych z położonych u wybrzeży Skanii faktorii handlowo-rybackich. Stąd poprzez furtę miejską przemieszczali je na plac targowy szeroką w tym miejscu ulicą (tylko dwie, ulica Środowa i Rybacka, rozszerzały się przed rynkiem w kierunku rzeki). Targ ten, z uwagi na główne zajęcie mieszkańców słowiańskiego podgrodzia zwany Rynkiem Rybnym (forum piscium, 1306), stanowił centrum Kwartału Chyżyńskiego (Kessin). Stara hanzeatycka sentencja z tego okresu nie bez przyczyny głosiła, że „Szczecin dom rybny, Lubeka dom kupiecki, Kolonia dom winny, Gdańsk dom zbożowy” (Stettin ein Fischhaus, Lübeck ein Kaufhaus, Köln ein Weinhaus, Danzig ein Kornhaus).


Wylot Fischerstrasse na nabrzeże Bollwerk




Wybudowanie w latach osiemdziesiątych XX w. zjazdu z tzw. Trasy Zamkowej spowodowało definitywne zniknięcie tego odcinka ulicy z planów nowo odbudowywanego dolnego Starego Miasta, szczęśliwie górna część, która oficjalnie nosi nazwę ulicy Rybaki, zachowała się i przewidziana jest rekonstrukcja jej zabudowy.

Ulica Powroźnicza (Reifschlägerstrasse) [Księcia Mściwoja II]

Początkowo była to jedna z dróg usytuowanych w ciągu jednego z najważniejszych szlaków komunikacyjnych, tzw. drogi przecławskiej (1237), wiążącej przedlokacyjny Szczecin z bliższym i dalszym zachodnim zapleczem miasta. Nazwa „ulicy [zamieszkałej przez] powroźników (reepslegerstrate, 1559), pojawia się dla niej dość późno, na pewno po 1534 roku, zastępując dotychczasową nazwę (kannengeterstrate, 1404).


Ulica Powroźników (P)
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment).
[Q – Heumarkt, R – Schuhstrasse, pp – Beutlerstrasse,
B – B- Breitestrasse, tt – Spliettstrasse,]


Położenie ulicy Powroźników (P)
(fragment planu: Plan rewitalizacji Podzamcza)
[Q – Heumarkt, R – Schuhstrasse, pp – Beutlerstrasse,
B – B- Breitestrasse, tt – Spliettstrasse]




Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do ulicy Powroźników należały parcele od nr 344 [123/22] do nr 366 [Schulzenstrasse 172-Reifschlägerstraße 122/ Schulzenstrasse 31-30].
Dolnoniemieckie miano „reepsleger”, a właściwie „Reepschläger”, wywodzi od średniowiecznego określenia zawodu powroźnika (reper, reeper, reiper), splatającego liny, powrozy (rep, reep, reip). Co prawda podobne wyrażenie było używane na określenie jednostki miary długości płótna lnianego i innych wyrobów sukiennych, a także jako miary powierzchni pól uprawnych, objętości (np. ściętego drewna – holt reep), jednak przede wszystkim używane było w gwarze marynarskiej, jako miano wszelkiego rodzaju olinowania okrętowego. Rzemieślnicy określani mianem „reper” (reeper) reprezentowali zawód powroźników mieszkających w nadmorskich miastach portowych. Wyrabiali wielkie smołowane liny okrętowe. Natomiast ich koledzy po fachu, pochodzący z nadrzecznych miast portowych, nazywani byli „selemeker” i wyrabiali małe, niesmołowane liny. Z czasem oba zawody łączą się. Miejscem pracy powroźników był (Reper oder seler platz, 1625), na którym na tzw. torach powroźniczych (reperbane), tj. wąskich, długości ok. 20 m ścieżkach, skręcano za pomocą kołowrotu liny i powrozy różnej grubości, zwisające na specjalnych podpórkach. W większości miast tory te położone były obok siebie, często przemieniały się później w miejskie ulice, przybierając następnie nazwę „Reiperbahn” lub „Reeperbahn”, czego przykładem jest słynna ulica w Hamburgu (Reeperbahn). Podobne tory istniały również w Gdańsku na przedmieściu zwanym Długie Ogrody (Langgarten, 1378), przy grobli prowadzącej w kierunku Żuław. Jak przedstawiono to na widokach naszego miasta z przełomu XVI/XVII wieku (B&H, K&R), w Szczecinie tory powroźnicze położone były w okolicy Bramy Passawskiej, na tzw. „wzgórzu powroźników” (de reperberg, 1502), na terenie późniejszego Nowego Miasta. Świadczą o tym zapisy, cyt.: „zabudowania [będące własnością] powroźników z dwoma [urządzeniami do skręcania lin] [położone przy] drodze do bramy [miejskiej]” (reperbode mit twen bauen uppe den torweg, 1497), „budy powroźników na tyłach kościoła św. Jerzego” (reperbode achter S. Jurgen, 1506). Teren ten został zniwelowany podczas rozbudowy fortyfikacji pruskich w latach 1720 – 1740).


Reifschlägerstraße




Po 1945 roku ulica Powroźnicza przybiera miano ulicy Księcia Mściwoja II. Po usunięciu skutków bombardowań, a także przedłużeniu ulicy Szerokiej w kierunku Mostu Długiego i rozpoczęciu pod koniec lat pięćdziesiątych zabudowy Starego Miasta, ulica Ks. Mściwoja zostaje przesunięta na całej długości nieco na zachód, biegnąc po fundamentach wcześniej usytuowanych tu budynków. Wchodząc prostopadle w przedłużenie poszerzonej ulicy Kard. Wyszyńskiego, kończy swój bieg na wysokości nieistniejącej obecnie ulicy Kaletniczej.

Ulica Przekupniów (Hakenstrasse) [Środowa]

Górna część obecnej ulicy Środowej (Mittwochstrasse), na odcinku od ulicy Panieńskiej do Rynku Warzywnego już w pierwszej połowie XIV wieku określana była nazwą „ulicy przekupniów” (platea penesticorum, 1345, iuxta penesticos, 1351), hakenstrate, 1410, 1532).
Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do ulicy Przekupniów należały parcele od nr 620 [970/Mittwochstrasse 1] do nr 624-625 [966-965/ Mittwochstrasse 5-6].
Nazwa tej ulicy związana jest z liczną grupą ulicznych przekupniów (hake, haker, hoke, hoker), tj. straganiarzy, zajmujących się drobną sprzedażą detaliczną artykułów spożywczych, także tranu, dziegciu (smoły), mydła, w późniejszym czasie także świecami itp. W Lubece rozróżniano przekupniów o następujących specjalnościach: „botterhaken”, czyli handlujących masłem, „kesehaken”, czyli handlujących serem, „spekhaken”, czyli handlujących słoniną, oraz „smersepehaken”, czyli handlujących szarym mydłem.


Wylot Mittwochstrasse od strony Frauenstrasse




„[…] Żaden z nich nie mógł [prowadzić] odręcznej sprzedaży solonej ryby ani mięsa ani pieczeni z dziczyzny ani śledzi i ani temu podobnych rzeczy” (keyn habe sal wedder visch noch flesch, noch wiltbrede, noch heringk vorkopen noch keyner hande desser dinge). Pozostały drobny handel był domeną właścicieli straganów, tj. kramarzy (kramere), po łacinie (institores). W hierarchii społecznej kramarze stali nieco wyżej od przekupniów, jednak w Szczecinie nie nadali żadnej z ulic trwałej nazwy, chociaż za określenie nazwy ulicy mogłyby uchodzić następujące zapisy w dokumentach źródłowych, cyt.: „obok budynków kramarzy” (apud casas institorum, 1325), „na działkach kramarzy” (in crambodis, 1345, ad crambodas, 1346). Stragany te położone były na ówczesnym Rynku Rybnym [Rynek Warzywny] (versus forum piscium, 1351) i przy ulicy [Wielkiej] Odrzańskiej (casae institorum versus plateam Odere, 1351). Budynek ich stowarzyszenia (kumpanienhus, 1428) mieścił się przy ulicy Przekupniów. W późniejszym czasie spotykamy również inne siedziby tego bractwa, jedną przy ulicy Starej Kotlarskiej (Kleine Domstrasse Nr. 13 [690/244), gdzie wspomniany jest „budynek wewnątrz siedziby kramarzy” (hus bin kraemhave, 1451), którą określono również nazwą „Dziedzińca Kramarskiego” (kramerhaue, 1493). Druga siedziba mieściła się przy ulicy Kuśnierskiej, faktycznie wymieniona jako „buda kramarska” (kramer bude, 1497, 1523).


Ulica Przekupniów (ee)
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment).
[dd – Krautmarkt, cc – Pflugstrasse, ll – Aschweberstrasse,
X – Frauenstrasse, fm – Fischmarkt]


Położenie ulicy Przekupniów (ee)
(fragment planu: Plan rewitalizacji Podzamcza)
[dd – Krautmarkt, cc – Pflugstrasse,
ll – Aschweberstrasse, X – Frauenstrasse,
fm – Fischmarkt]




Cech przekupniów znika z listy zawodów w 1514 roku, a określenie „kramarz” wkrótce ustępuje wytworniejszej nazwie „kupiec”, zachowując się jednocześnie jako nazwa własna w niektórych wyrażeniach słownych i zwrotach potocznych. Również występujące w źródłach łacińskie określenia typu „dom kupiecki zwany składem handlowym” (domus mercatoria que dicitur sellehus, 1325), czy „budynek zebrań zwany składem handlowym” (domus consulum que selhus dicitur, 1344), dotyczą zapewne siedzib drobnego handlu, gdyż słowo „sell” w określeniu „sellhus” oznacza sprzedaż („sellen”), zwłaszcza detaliczną (en detail – w drobnym handlu). Tzw. wielkim kupcom, czyli hurtownikom, członkom gildii kupieckiej, za siedzibę służył Dom Żeglarza (zeghlerhus, 1405), położony przy ulicy Szewskiej (Schuhstrasse 18 [863/386]), który w owych czasach pełnił rolę późniejszej Giełdy, usytuowanej obok, w budynku na rogu ulicy Szewskiej i Panieńskiej, naprzeciw Ratusza (po 1945 roku ruiny giełdy zostały rozebrane, a na jej miejscu wybudowano budynek mieszkalny z tzw. „wielkiej płyty”). Nazwa ulicy Przekupniów dotrwała do 1856 roku, później w ramach porządkowania nazw ulic została wchłonięta przez ulicę Środową (Mittwochstrasse).

Korzystałem z:

1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
2. Die älteren Stettiner Strassennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
3. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: 4. Encyklopedia Szczecina, pod red. T. Białeckiego, t. I, II, suplement, Szczecin 1999, 2000, 2003.
5. Blümcke O., Die Handwerkzünfte im mittelalterlichen Stettin [w:] BSt AF Bd. XXXIV, Stettin 1884.
6. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.

© Schulz (Jan Wilhelm)