Opublikowane przez Schulz w Historia.

Zawody i status społeczny

2. Nazwy ulic związane z rzemieślnikami zajmujących się wyrobem i naprawą naczyń glinianych (1).

Ulica Garncarska (Aschweberstrasse) [nie istnieje, górna część Hünerbeinstrasse – Ulica Kurza Stopka]

Ulica Garncarska (w pewnym okresie czasu określana nazwą ulicy Łataczy Garnków), położona była na terenie Dolnego Starego Miasta i była częścią późniejszej ulicy Hünerbeinstrasse [Kurza Stopka]. Odcinek ten po 1945 roku nie został odtworzony, w poprzek parceli przylegających do ulicy Panieńskiej postawiono w 1970 roku hotel o nazwie „Arkona”.


Pomimo, iż w nazwie tej ulicy zawarte jest określenie popiołu (Asch), będące podstawowym znaczeniem wykazanych w źródłach odmian tej nazwy, wszystkie próby interpretacji, tak pod względem językowym jak historycznym czy gospodarczym, nie są jednoznaczne i niczego nowego nie wniosły. Żadna z nich w zapisie łacińskim nie występuje, poza tym każdorazowo nie ma pewności, czy należy tu myśleć o wyrażeniu związanym z popiołem, czy rodzajem naczynia, ja założyłem, że jej niemiecka nazwa określa nam rzemieślnika wytwarzającego garnki gliniane.


Ulica Garncarska/Łataczy Garnków (i i).
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
[X – Frauenstrasse, ♂ Nikolaikirche, ee – Hakenstrasse]




Położenie ulicy Garncarskiej/Łataczy Garnków.
(Fragment planu: Plan rewitalizacji Podzamcza)



1. Garncarska (Aschweberstrasse) [nie istnieje, fragment Hünerbeinstrasse – Kurza Stopka]

Jak podają dokumenty źródłowe, przylegający do ulicy Panieńskiej górny odcinek ulicy Hünerbeinstrasse [Kurza Stopka], od połowy XV w. do 1856 roku określany był niezbyt zrozumiałą i często ulegającą zmianie nazwą, tj.: asobenstrate (1430), aschonenstrate (1435), aschauenstrate (1450, 1470, 1495, 1496), aschauerstrate (1538), aschebuterstrate (1539), aschaberstrate, także aschauendstrate (1586), aschauelstrate (1587), aschabelstrate (1596), aschabendstrate (1598), aschenabendstrate (1601), Ascheberg Strass (1721), Aschauerstrasse (1742), Aschäberstrasse (1747), Aschegerber (1806), Aschweberstrasse (1811, 1842). W księgach miejskich prowadzonych w języku łacińskim nazwa ta nie występuje, ale wg Carla Fredricha (1926, 58), z jednego z zapisów z 1496 roku wynika, iż wylot tej ulicy usytuowany jest na Targu Maślankowym (hottenmarkede, 1427). Skądinąd wiemy, że Targ Maślankowy był najstarszą, znaną nam nazwą obecnego Targu Rybnego. To pozwala nam na usytuowanie tej ulicy na terenie Dolnego Starego Miasta. Fredrich (1926, 32) wywodzi jej miano od nazwy osobowej, z poglądem tym zgadza się również B. Kozińska (por. hasło „Kurza Stopka” [w:] Encyklopedia Szczecina, t. I, s. 522); w księgach miejskich Szczecina wspomniani są mieszczanie o nazwisku Aschenbarner (1420), Aschenberner (1421), także Aschenmakher (1536). Natomiast Hugo Lemcke (1881, 6) wiąże tą nazwę z określeniem typu „stary piec do wypalania garnków” (Aschofen), jakie występuje np. w dokumencie biskupa Hermana z Kamienia Pomorskiego (antiqua fornex cineram, 1278). Nie pasuje to jednak do miana naszej ulicy, gdyż w źródłach musiałby być zapis w rodzaju: „[strate] by dem aschoven”, czyli „[ulica] przy piecu do wypalania garnków”.
Odpowiedź na to, czy w tak sformułowanym zapisie jest mowa o naczyniu grobowym, urnie, czy jakimkolwiek naczyniu glinianym, czy też miano na myśli popiół (Asch) jako taki, nie jest tak jednoznaczna. Według Karla E. H. Krausego, historyka i dyrektora gimnazjum w Rostocku, w okolicach Bremy mianem <äscher> określano szuflę do przesypywania popiołu drzewnego, czy wręcz szpadel. Brak jednak potwierdzenia, co do ewentualnego placu składowego popiołu w tym miejscu, mimo, ż popiół drzewny w tych czasach był przedmiotem handlu nie tylko w Szczecinie, również w Strzałowie, gdzie w 1290 roku sprzedawano popiół w beczkach zwanych , a także w Gdańsku. Jednak to nie popiół jako taki, był źródłem nazwy omawianej tu ulicy, mimo, że późniejsze nazwy w dalszym ciągu nawiązują do popiołu, jak ta z początku XVIII wieku – (Ascheberg Strass, 1721), czy, jak u C. Fredricha (1926, 52), do osoby związanej z handlem popiołem, na co wskazywałaby nazwa „Aschegerberstrasse”, jaka raz jeden pojawiła się dla tej ulicy w 1806 roku.


Wylot ulicy Hünerbeinstraße do ulicy Panieńskiej




Jeszcze do niedawna w środkowych Niemczech słowem „ascher” określano wszelkiego rodzaju naczynia, garnki, miski do codziennego użytku; z kolei na podpłomyki, wypiekane na ogniu (Topfkuchen, Napfkuchen), mówiło się „placek z garnka” lub „placek z miski pieczony na ogniu” (Blumenasch”, „Aschkuchen”), zaś w pijackiej gwarze słowem „beascht” określało się kogoś, kto zajrzał za głęboko w kielich (w tamtych czasach był to garniec gliniany służący do picia piwa lub wina). Powyższe argumenty, oraz fakt nadania tej uliczki w księdze wieczystej z 1. połowy XVI w. nazwy (aschebuterstrate, 1539), wyjaśniają nam pośrednio powód nadania jej na początku XIX w. nazwy producentów naczyń glinianych, tj. „Aschweberstrasse” (1811, 1842). Występująca w niej część składowa prawdopodobnie spełnia taką samą rolę, jak dodatek w słowie „Wollweber”, gdzie określa czynność tworzenia tkanin wełnianych. Określenie „Aschweber” odpowiadałoby więc sugerowanej tu wyżej nazwie „ulica Garncarska”.

2. Ulica Łataczy Garnków (aschebuterstrate) [nie istnieje, fragment Hünerbeinstrasse – Kurza Stopka]

Jak pisze C. Fredrich (1926, 18), w jednej z ksiąg wieczystych w 1539 roku raz jeden wymieniono ulicę związaną z rzemieślnikami trudniącymi się naprawą naczyń, tj. garnków glinianych, cyt.: „cztery nowe budy [położone] przy ulicy <łataczy garnków> pomiędzy domem majstra kowalskiego Mateusza a budą [usytuowaną] niedaleko jednej i drugiej niższej [należących do] kościoła św. Mikołaja” (vier nige buden in der aschebuterstrate tuschen mester Mathias des schmedes huse und bude up einer und der anderen siden der kercke Sunte Nicolaus huse, 1539). Z innego zapisu w tej samej księdze wieczystej dowiadujemy się, że właścicielem owych „czterech bud” był David Brunschwick, cyt.: „budynek [położony] naprzeciw Targu Warzywnego za kościołem św. Mikołaja koło miejsca przy budach Davida Brunschwicka“ (ein hus gegen dem Cruthmarkede hinter Sunte Nicolaus kerke up dem orde achter an David Brunschwicks boden, 1540). Wspomniany tu Targ Warzywny (Cruthmarkede), to oczywiście obecny Targ Rybny, który tą nazwę nosi od 1721 roku. Według Hugo Lemckego (1881, 5) informacja ta potwierdzona jest przez wcześniejszy zapis w najstarszej matrykule kościelnej [rejestr kościelny] z 1538 roku, gdzie zapisano, że „[…] wszystkie 9 domów należących do kościoła św. Mikołaja położone były w bezpośredniej bliskości ulicy <łataczy garnków> (aschebuterstrate) lub na ulicy [Wielkiej] Odrzańskiej (aderstrate)”, natomiast Carl Fredrich w swojej pracy o kościele św. Mikołaja (Die ehemalige Nikolaikirche in Stettin, BSt NF Bd. XXIV/XXV, Stettin 1922, s. 96), wyjaśnia, że jeden ze wspomnianych powyżej budynków kościelnych, tj. nieistniejący obecnie budynek przy Nowym Rynku nr 9 (Neuer Markt Nr. 9), sięgał na wskroś do ulicy Aschweberstrasse, jednocześnie od 1532 roku działkę przy ulicy Panieńskiej (Frauenstrasse 32) zajmował budynek Wagi Miejskiej, ledwie starczyło miejsca dla 7 budynków określanych mianem bud. Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, do ulicy <Aschaberstrass> (na innych odbitkach tego planu określanej nazwą „Ascheberg S.”), należały trzy parcele (nr 684 [Panieńska 926, 32], 685 [Nowy Rynek 957, 9] i 686 [Targ Rybny 960, 8]), natomiast pozostałe do ulicy Panieńskiej (nr 522 [926, 32], 523 [924, 33], oraz do Targu Rybnego (nr 661 [962, 7], 662 [960, 8]. Z kolei z analizy planu współczesnego (do 1945) wynika, że działka 685 odpowiada parceli Nowy Rynek 9 [957]. Te ustalenia, a także podobne przekształcenia nazwy dolnej części ulicy Szewców Łataczy [Kuśnierskiej] (olderbuterestrate, oldbuterstrate, 1432, oldeböterstrate, 1504), potwierdzają nam, iż nazwa <aschebuterstrate> nie jest przekręconą formą nazwy nieistniejącej Aschgeberstrasse [ulicy Bogdanki], położonej na Górnym Starym Mieście, jak twierdzili to niektórzy współcześni H. Lemckemu znawcy tematu (Ernst Förstemann i Erwin Volkmann), lecz jest równoznaczna z określeniem „łatacz garnków” („Topfflicker”, „Topfbinder”) i wiąże się z jej późniejszą nazwą „ulicy producentów garnków” (Aschweberstrasse). Między działkami nr 523 [924, 33] a 661 [962, 7] można było przejść do tzw. „dolnych straganów” (bi dem neddesten scharren, 1350), nazwanych tak w odróżnieniu od tzw. górnych straganów (baveste scharren) przy tzw. Śmierdzącym Targu (fulemarkt, 1534) w ciągu ulicy Mönchenstrasse [Grodzka].

Korzystałem z:

1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
2. Die älteren Stettiner Strassennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
3. Fredrich C., Die ehemalige Nikolaikirche zu Stettin, BSt NF Bd. XXIV/XXV,
Stettin 1922.
4. Dzieje Szczecina, t. II, Wiek X – 1805, red. G. Labuda, Warszawa – Poznań 1985.
5. Encyklopedia Szczecina, Szczecin 1999, t. I, A-O.
6. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: 7. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.
8. Wachowiak B., Port średniowiecznego Szczecina, Szczecin 1955.
9. Grotefend K. O., Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996.
10. Portal Miłośników Dawnego Szczecina sedina.pl – galeria.

© Schulz (Jan Wilhelm)