Opublikowane przez Schulz w Historia.

Zawody i status społeczny

1. Nazwy ulic związane z rzemieślnikami zajmującymi się obróbką metali (2).

Kotlarska (Grapengiesserstrasse) [Mariacka, Sołtysia]

Odlewnicy kociołków (gropengeter) należeli do grupy rzemieślników, producentów naczyń mosiężnych. Ich głównym wytworem pracy były naczynia zwane „grapen” (grope, grape), tj. trójnożne kociołki. Stąd ulice, przy których zamieszkiwali, w języku dolno–środkowoniemieckim określano nazwą – gropengeterstrate, czyli „ulice odlewników naczyń mosiężnych”. Jak wynika ze starej receptury wspomnianej w dokumentach cechowych miasta Lubeki, w tzw. zwojach cechowych, opublikowanych [w:] Die älteren Lübeckischen Zunftrollen, herausg. von C. Wehrmann, Lübeck 1864, s. 225 i n., by otrzymać blachę do wyrobu naczyń: „[należy] do przygotowanej roztopionej miedzi dodać połowę [tzw.] [tu podana ilość jednostki masy] czystej cyny [tu galmanu] bez [dodatku] ołowiu” ([…] to scheppunde wekes koppers de helfte gropenspise uhte IIII lisspund tenn ane bl, 1361); dodawanie ołowiu było wówczas wyraźnie zabronione, co wynika z układu podpisanego w roku 1361 między radami miasta Lubeki, Wismaru, Rostocku, Greifswaldu i Szczecina. Z uzyskanej blachy miedzianej lub mosiężnej wyrabiali naczynia kuchenne, np.: duże kotły, małe kociołki, brytfanny, rynienki, patelnie, rondle, kubki, oraz wspomniane wyżej „grapen”, trójnożne kociołki, niewymagające trójnożnej podstawy, służące w średniowiecznym gospodarstwie domowym do gotowania.


Hugo Lemcke (Die älteren Stettiner Straßennamen, 1881, 9) lokuje szczecińską ulicę Grapengiesserstrasse wyłącznie w ciągu obecnej ulicy Sołtysiej. Jednak z zapisów w dokumentach źródłowych wynika, że ich warsztaty usytuowane były również w głębi działek przyległych zarówno do południowej części obecnej ulicy Mariackiej, jak i górnej części ulicy Sołtysiej. Na początku XVI wieku następuje powolna wyprzedaż parceli z zachodniej strony (olde grapegeterstrate) [Mariacka]. Jednocześnie rozpada się cech kowali i odchodzą odlewnicy, którzy po roku 1500 stopniowo przemieszczają się na tyły kościoła św. Jakuba, w rejon ulicy smedestrate [Sołtysia], skąd wypierają zamieszkałych tam kowali. Widać wyraźnie, że działalność gospodarcza odlewników miała ważniejsze znaczenie dla lokalnej społeczności, niż hałaśliwe rzemiosło kowalskie, gdyż w połowie XVI wieku w dokumentach źródłowych określana jest już jako (grapengeterstrate, 1535).

1. Stara Kotlarska (olde grapegeterstrate) [Mariacka]

Początkowo określana nazwą „ulicy zamieszkałej przez odlewników kociołków” (platea ollifusorum, 1311, 1351, gropengeterstrate, 1401, 1434, 1465, grapengeterstrate, 1493, 1520). Jej położenie w Kwartale Młyńskim określają nam zapisy w rejestrze szosowym (1465), a także wcześniejsza wzmianka z początku XV wieku o treści: „[…] na naprzeciw Dziedzińca Szewskiego…” (in der gropengeterstrate jegen den schohauveouer, 1434). Wymieniony tu Dziedziniec Szewski (schohauv) usytuowany był na jednej z działek przy obecnej ulicy Mariackiej (Kleine Domstrasse Nr. 16), po raz pierwszy wspomniany w 1410 roku jako własność Domu Kupieckiego (wanthuse, 1409) przy Targu Końskim (Rossmarkt). Po tej samej stronie tej ulicy znajdował się również Dziedziniec Kramarski (Kramerhof, Kleine Domstrasse Nr. 13), o którym wspomina wzmianka z końca XV w.: „na niedaleko Dziedzińca Kramarskiego” (in der grapengeterstrate jegen dem kramerhaue, 1493).



Ulica Stara Kotlarska, późniejsza Kleine Domstrasse (L). Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment).
[U – Bullenstrasse, ß – Zeughaus, I – Mönchenstrasse]




Położenie ulicy Starej Kotlarskiej [Mariacka] na współczesnym planie.
(Fragment planu: Szczecin 2003)




Południowa część Kleine Domstrasse pod koniec XIX w.



O położeniu „starej” ulicy Kotlarskiej upewnia nas także inna wzmianka związana z tzw. „nową piwnicą”, czyli Główną Piwnicą Miejską, która mieściła się w narożnym budynku przy obecnej ulicy Koński Kierat 12 (Rossmarktstrasse Nr. 12): „narożny budynek naprzeciw nowej piwnicy miejskiej [położony] przy ulicy pomiędzy domem Jerzego Lyndekena, a domem narad Rady Miejskiej [domem zebrań gildy kupieckiej]” (dat orthus jegen den nigen Statkellere in der grapengeterstrate zwischenern Juergen Lyndeken und des rades hus, 1520). Tu mowa o tzw. Domu Sukienników gildii krojczych sukna, który z czasem stał się domem zebrań rady miejskiej, natomiast wspomniany tu narożny budynek stał na działce Kleine Domstrasse Nr. 11, przylegając do nr 12 (Kleine Domstrasse Nr. 12), będącego własnością wspomnianego Jerzego Lyndekena. Z powyższego wynika, iż pod nazwą kryje się obecna ulica Mariacka (Kleine Domstrasse) na odcinku od obecnej ulicy Końskiego Kieratu do ulicy Grodzkiej (Mönchenstrasse), z czasem określana ulicą (olde grapegeterstrate, 1522), dla odróżnienia od późniejszej ulicy Kotlarskiej (Grapengiesserstrasse), wzmiankowanej na początku XVI wieku w ciągu obecnej ulicy Sołtysiej, po tym jak odlewnicy wyparli z niej kowali. To przemieszczenie powoduje, iż nazwa „grapengeterstrate” i „olde grapegeterstrate” dla obecnej ulicy Mariackiej ostatecznie zanika w 1. poł. XVI wieku. W tym samym czasie pojawia się tu nazwa ulicy Małej Tumskiej (Kleine Domstrasse), związana z jej północną kontynuacją, co powoduje, że stała się dłuższa od równoległej do niej ulicy Wielkiej Tumskiej (Grosse Domstrasse).
Z analizy planu z 1721 roku, do należały parcele położone przy ulicy Kleine Duhmstrass od nr 240 [686/17] do nr 246 [692/11], oraz po przeciwnej stronie tej ulicy od nr 253 [685/18] do nr 247 [781/24].

2. Kotlarska (Grapengiesserstrasse) [Sołtysia]

Jak już wspomniano, odlewnicy, przemieszczając się ok. 1500 roku z obecnej ulicy Mariackiej na teren obecnej ulicy Sołtysiej, stopniowo wyparli z niej tzw. kowali właściwych. Stąd też od 1530 roku pojawia się tu nowa nazwa „ulica odlewników kociołków” (grapegeterstrate, 1535), która utrzymuje się do 1856 roku. Według Otto Blümckego (Die Handwerkzünfte im mittelalterlichen Stettin [w:] BSt AF Bd. XXXIV, 1884, 88, 108) proces ten trwał dość długo, co najmniej do 1599 r., zanim nazwa utrwaliła się na dobre. Potwierdzają to również zapisy o położeniu wikarówki kościoła św. Jakuba, która w 1535 roku określana jest jako położona przy , ale jeszcze w 1540, jak ustalił to C. Fredrich (1926, 24), ta sama wikarówka wykazywana jest jako położona przy .



Ulica Kotlarska, późniejsza Grapengiesserstrasse (O). Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment).
[R – Schuhstrasse, M – Kohlmarkt]




Położenie ulicy Kotlarskiej [Sołtysia].
(fragment planu: Plan rewitalizacji Podzamcza)




Schulzenstrasse




Zachodnia strona tej ulicy, od strony kościoła oznaczana była później jako „okolica [położona od strony] dzwonów kościelnych [św. Jakuba]” (Klockside, 1586). Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do ulicy Kotlarskiej należały parcele od nr 313 [158/46] do nr 327 [171/32], usytuowane po wschodniej stronie ulicy, oraz od nr 328 [415/14] do nr 343 [428/1], położone po przeciwnej stronie.

© Schulz (Jan Wilhelm)