Opublikowane przez Schulz w Historia.

Badanie nazw i ich usytuowanie utrudnione jest głównie przez to, iż pochodzenie ich wynika z tradycji ludowej i tak naprawdę nie wiadomo dokładnie, kiedy owe nazwy zaczęły być powszechnie używane. Każda najkrótsza nawet ulica posiadała swoją nazwę, niejednokrotnie jedna strona ulicy zupełnie inną od strony przeciwległej, czego przykładem jest tu nieistniejąca obecnie ulica Kaletnicza (Beutlerstrasse) [Niklota], której zachodnia część w różnych okresach czasu określana była nazwą ulicy (remsniderstrate, 1393), jednocześnie po jej stronie północnej utrzymywała się równolegle nazwa jednego lub drugiego rzemiosła, kaletników i rymarzy (budelmakerstrate / remsniderstrate, 1465); z kolei część wschodnia to początkowo ulica kiełbaśników (bi den garbredern, 1411), a następnie rzezaków (kuterstrate, (1521).

Bywało, iż każda ze stron ulicy należała do innego kwartału miasta (Schulzenstrasse – część zachodnia do Kwartału Passawskiego (Passauer-Viertel), część wschodnia do Kwartału Świętego Ducha (Heilige-Geist-Viertel), oraz Schuhstrasse – Kwartał Świętego Ducha (Heilige-Geist-Viertel i Chyżyn (Kessin), lub do innej parafii, czego przykładem jest ulica Hagenstrasse [Osiek], której północna strona należała do parafii św. Mikołaja, natomiast mieszkańcy strony południowej mieli wybór pomiędzy parafią św. Mikołaja a parafią św. Jakuba. Podobnie północna strona zachodniej części ulicy Mönchenstrasse [Grodzka], wzdłuż której we wczesnym średniowieczu prowadziło ogrodzenie–palisada, będącej częścią starej drogi łączącej dawne osiedle rzemieślników i chłopów kolonistów), częściowo należała do kwartału Passawskiego (Passauer – Viertel), a częściowo do kwartału Młyńskiego (Mühlen – Viertel); zazwyczaj granica poszczególnych kwartałów biegła środkiem ulicy. W najstarszych rejestrach szosowych, na marginesie kart, pod zapisaną hasłowo jedną nazwą, ukrytych zostało kilka nazw ulic, które bardzo dobrze znał tylko zapisujący je pisarz. Nazwy ulic na dobre utrwaliły się dopiero w XVII stuleciu, gdyż jeszcze w XV i XVI wieku, co wynika z zachowanych ksiąg miejskich, zmieniały się wielokrotnie, aczkolwiek nie tak często, jak właściciele budynków. Większe zmiany w nazewnictwie przyniosły w latach 30., a raczej w pierwszej połowie XVI w., prawne i ekonomiczne zmiany dotychczasowego ładu (reformacja), potem następuje pewien zastój.

Według H. Lemckego (Die älteren Stettiner Straßennamen, 1881, 17, przypis dolny) szyldy uliczne w Szczecinie oficjalnie wprowadzono od 1747 roku, w czasach panowania Fryderyka II Wielkiego. W tym czasie poszczególne budynki były numerowane w ogólnej kolejności, a nie z podziałem na daną ulicę czy uliczkę. Można to prześledzić na planie z 1721 roku, „Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI”, ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanym przez M. Wehrmanna [w:] Geschichte der Stadt Stettin, Stettin 1911, po s. 342. Numerację poszczególnych parceli rozpoczęto od ulicy Breitestrasse [Kard. Wyszyńskiego], począwszy od Bramy Nowej, a następnie wszystkie działki na północ od niej, schodząc stopniowo w dół, w kierunku rzeki Odry, dalej w kierunku południowym do Bramy Świętego Ducha, tu numeracja wracała wzdłuż ulicy Rosengarten [Podgórna] do narożnika z ulicą Kuhstrasse [nieistniejący odcinek Tkackiej]. Wszystkie parcele ponumerowano od 1 do 904. Dla budynków na tzw. Osiedlu Klasztornym (Klosterhof) [rejon nieistniejącej ulicy Wyszaka], oraz na Łasztowni, przyjęto osobną numerację (odpowiednio od 1 do 50 oraz od 1 do 177). Na początku XIX wieku zmieniono zasady numerowania według poszczególnych kwartałów miejskich, co szerzej przedstawiono w roczniku „sedina.pl magazyn” Nr 1, 2006, s. 34 i n. Pierwsze poważne zmiany w nazewnictwie ulic i ich numeracji przeprowadzono na przełomie 1856/1857 roku, w celu, jak podano w uzasadnieniu, wyeliminowania odrębnych nazw dla niewielkich odcinków, składających się na jedną ulicę. Kolejne zmiany w nazwach ulic Starego Miasta w celu ich ujednolicenia i uproszczenia Dyrekcja Policji w Szczecinie postanowiła wprowadzić w 1879 roku, po rozszerzeniu obszaru miasta w wyniku likwidacji umocnień twierdzy szczecińskiej.

Także ludowy źródłosłów przynosił nazwom kolejne przeinaczenia, a wiele nazw w trakcie tych przekształceń zupełnie zaginęło. W późniejszych przekazach pojawiły się nazwy wcześniejsze, jakie w powszechnym obiegu już nie istniały; stąd trudno jest ustalić, kiedy która ulica przybrała nową nazwę, jak również wciąż aktualne jest ustalenie czasu i charakteru tych zmian. I tu przychodzi nam z pomocą wspomniany wyżej plan z 1721 roku i załączony do niego spis ulic i uliczek wraz z wykazem właścicieli poszczególnych parceli. Dokładnie widać tu, że niektóre odcinki ulic posiadają odmienną numerację, są to wyraźne ślady po dawnych, nieużywanych już nazwach ulic. Z dokumentów źródłowych, pochodzących w większości z XIV i XV w. wynika, że były to następujące ulice: Kotlarska, Stara Kotlarska, Kowalska (Wielka Kowalska), Mała Kowalska (Ślusarska), Garncarska (Łataczy Garnków), Kaletnicza, Kiełbaśnicza, Konwisarska, Krawiecka, Kuśnierska, Bednarska (Miselnicza), Powroźnicza, Przekupniów, Rybacka, Rymarska, Rolnicza, Mała Rolnicza, Rzezaków, Rzeźnicza, Szewców Łataczy, Szewska, Wielka Tkacka, Mała Tkacka. Na początku XIX wieku doszła do nich, w rejonie Targu Końskiego, ulica Popielarzy.

Podobnie jak Hugo Lemcke (1881, 4), oraz Carl Fredrich (Die älteren Stettiner Strassennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung, 1926, 17), również ja wyróżniłem cztery główne typy nazw ulic, z których trzy zostały ściśle określone (rzemiosła i zawody, nazwy osobowe, budowle), natomiast do czwartej zaliczyłem nazwy różne, m.in. wyrażające właściwości fizyczne miejsca, na którym powstały, tj. pochodzące od określeń położenia topograficznego ulicy czy jej ogólnego wyglądu, a także nazwy niejasne, przekazane w nieprzetłumaczalnej formie, lub nie mieszczące się w pełni w żadnej z pozostałych trzech kategorii, o czym w kolejnych odcinkach. Jak już wspomnieliśmy wyżej, wszystkie te nazwy w źródłach zostały zapisane w języku łacińskim, a w późniejszym czasie w języku niemieckim. By w pełni wykazać przyczyny, dlaczego dany odcinek ulicy nosi taką a nie inną nazwę, podano ich polskie odpowiedniki. Oczywiście są wśród nas przeciwnicy tłumaczenia tych nazw. Ich sztandarową pozycją jest np. nazwa Kohlmarkt, będąca określeniem jednego z targów w ciągu obecnej ulicy Grodzkiej; obecnie we wszystkich opracowaniach występuje nazwa „Targ Węglowy”. Znawcy języka niemieckiego powiedzą, że to przecież „Rynek Kapuściany”, trudno zaprzeczyć, tak rzeczywiście podają popularne słowniki. Jednak jego najstarsza nazwa została zapisana jako forum carbonum, czyli „rynek węglowy”, w tamtym okresie oczywiście węgla drzewnego. Dodatkowo upewniają nas w tym licznie występujące w jego okolicy warsztaty kowali i pokrewnych zawodów, a także nazwy ulic, przy których ci rzemieślnicy zamieszkiwali. Jak się okazuje, nie są to nazwy przypadkowe, w każdej z nich zawarta jest historia dawnych mieszkańców tego miejsca, uprawianego przez nich zawodu, czy nawet pełnionej funkcji społecznej, i bez odpowiednika w języku polskim pozostała by dla nas tylko obco brzmiącym określeniem.

Wymienione w niniejszym opracowaniu łacińskie, środkowo (średnio) – dolnoniemieckie i niemieckie nazwy poszczególnych ulic podano według dostępnych źródeł. Tłumaczenie na język polski podano w oparciu o dostępne opracowania historyczne, a odpowiadające im nazwy współczesne ujęto w nawiasach kwadratowych. Oznaczenia roku ujęte w nawiasach okrągłych, np. (1403), każdorazowo oznaczają kolejne lata, w których nazwy te przede wszystkim spotykamy w dokumentach źródłowych i ich opracowaniach.

Korzystałem z:
1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
2. Die älteren Stettiner Strassennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
3. Encyklopedia Szczecina, Szczecin, Uniwersytet Szczeciński, Instytut Historii, Zakład Historii Pomorza Zachodniego, 1999, t. I, A-O, 2000, t. II, P-Ż, 2003, Suplement I, A-Ż.
4. Dzieje Szczecina, t. II, Wiek X – 1805, red. G. Labuda, Warszawa Poznań 1985.
5. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: 6. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego przez M. Wehrmanna [w:] Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.

© Schulz (Jan Wilhelm)