Najstarsze nazwy ulic i inne nazwy miejscowe dawnego Szczecina (1)

Od wieków utrwaliła się tradycja nazywania i oznaczania domów, ulic, placów. Najwcześniej pojawiały się nazwy ulic łączących pobliskie miejscowości, później poszczególne ulice określano nazwą powstałą od charakterystycznego budynku bądź usytuowanego przy niej obiektu. Niektóre nazwy informowały o położeniu miasta, o cechach geograficznych, geologicznych czy botanicznych. W miastach średniowiecznych nazewnictwo związane było przede wszystkim ze zgrupowaniem przy danej ulicy określonych warsztatów rzemieślniczych.

Początkowo szczecińskie ulice, place i bramy miejskie nie miały oficjalnych, urzędowych nazw, z czasem w księdze miejskiej usytuowanie poszczególnych zabudowań określano nazwiskiem sąsiada, mieszkającego naprzeciw lub obok, lub jego zajęcia, zapisywano np.: „[położony] pomiędzy domem Konrada zwanego Coufroann, aż do narożnego domu Henryka zwanego Schonenwerder” (inter domum Conradi dicti Coufroann usque ad domum angularem Hinrici dicti de Schonenwerder, 1268); „[położony] w pobliżu [domu] wdowy Biticow, koło [domu] Arnolda Divitem” (apud viduam Biticow, apud Arnoldum Divitem, 1307); „[położony] naprzeciw [domu] Johannisa de Monte ” (ex opposito Johannis de Monte); „[położony] po przeciwnej [stronie domu] Honesbeyna, naprzeciw [domu] Biticowa” (ex opposito Honesbeyn, ex adverso Biticow, 1306); „[położony] naprzeciw [domu] Thiderii Travend” (in opposito Thiderii Travend, 1352); „[położony] na tyłach [domu] Splintervelda” (retro Splinterveld, 1310). Później już cała ulica określana była od nazwiska mieszkającego przy niej znakomitego obywatela, np. ulica Kurza Stopka (platea Honesbeen), ulica [zamieszkała przez] Nagla (Nagelstrate) i innych.

Z czasem pojawiają się nazwy zwyczajowe, głównie wywodzące się od zajęcia mieszkańców. Wynikało to z tego, iż na początku XIV w. podział pracy był już tak daleko posunięty, że pojawiało się coraz więcej grup zawodowych, których członkowie, zrzeszeni w osobnych cechach osiedlali się na jednej i tej samej ulicy, budując wzdłuż nich swoje domy, zgodnie zresztą ze zwyczajem obowiązującym przy wstępowaniu do cechu rzemieślniczego. Nazwy ulic w obu częściach miasta, górnym i dolnym, zawierają w sobie zasadnicze różnice. W obrębie starego, dolnego miasta nawiązują do najstarszych umocnień, np. Osiek (in indagine, 1306), do położenia nad rzeką, np. ulica Odrzańska (platea Oderae, 1306), do handlu np. ulica (platea penesticorum, 1345), oraz rzemiosła np. ulica (platea carnificum, 1306), ulica (platea fartorum, 1311), czy ulica (platea corigiatorium, (1394), przez co nawiązują wielokrotnie i obszernie do nazw osobowych i rzeczowych. W najstarszej części górnego nowego miasta pojawiają się nazwy rolnicze lub ogólne. Rolnicze, to np. ulica (platea colonorum, 1306), ulica Młyńska (platea molarum (1305), nazwa tej ostatniej wiąże się z młynami usytuowanymi nad (w niektórych opracowaniach określanym nazwą „Dzwoniący Potok”, klingendebeke, 1335) [Strumień Osówka], do których wiodła droga spod Bramy Młyńskiej. Nazwy ogólne, to np. Przy Bramie Passawskiej (ante valvam Paschardi, 1307). W młodszej części występują nazwy nawiązujące szczególnie do rzemiosła, np. ulica Kowalska (fabrorum platea, 1306), ulica Tkacka (platea lanificum, 1306), czy ulica Kotlarska (platea ollifusorum, 1351). Jak widać, po scaleniu miasta (1262), także w dziedzinie gospodarki obie części różnią się: w dolnym mieście dominuje handel i żegluga, w górnym rzemiosło i rolnictwo. Było to także widoczne w podziale miejsc właścicieli stall (miejsc w ławach kościelnych) oraz miejsc w grobowcach w głównych kościołach. W dole dom kupiecki stał się ratuszem, u góry pozostał domem kupieckim. Dolne Stare Miasto stało się ważniejsze, stąd też podstawą szczecińskiego rozwoju pozostał handel.


Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI
ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowany przez
M. Wehrmanna [w:] Geschichte der Stadt Stettin, Stettin 1911 wg Encyklopedia Szczecina, t. II,
ryc. 540, s. 562 (w oryginale plan kolorowy)




Z powyższego wynika, że nazwy ulic pojawiły się już w pierwszym okresie istnienia miasta i świadczyły o zawodach wykonywanych przez ich mieszkańców. Nie były to jednak nazwy trwałe i niezmienne, na co miało wpływ wiele czynników, m.in. niektóre z rzemiosł, z powodu przykrego dla ucha lub nosa zajęcia, wydalane były ze zrozumiałych względów na peryferia lub obrzeża miasta, przede wszystkim dotyczyło to garbarzy, którym wykonywanie zawodu uniemożliwiał brak dostępu do wody. Świadczą o tym wielokrotne zmiany nazw w rejonie ulicy Reifschlägerstrasse [Ks. Mściwoja II] i nieistniejącej obecnie ulicy Beutlerstrasse [Niklota], spowodowane faktem rozszerzenia obszaru miasta w kierunku południowym, co uniemożliwiło dalsze wykonywanie zawodu osiadłym tam rzeźnikom, rzezakom i kiełbaśnikom, jak również garbarzom przerabiającym skóry ubitych zwierząt, zwyczajowo osiedlających się na obrzeżach miasta. Z kolei dokuczliwy hałas, jaki panował wokół warsztatów kowali i kotlarzy, spowodował zmiany w nazewnictwie ulic w rejonie kościoła św. Jakuba.

Jeszcze w 1416 roku nazwy poszczególnych rzemiosł zapisywano w księdze miejskiej w języku łacińskim: sutores (szewcy), doliatores (bednarze), lanifices (tkacze wełny), fabri (kowale), sartores (krawcy), pellifici (kuśnierze), penestici (przekupnie), pistores (piekarze), carnifices (rzeźnicy), cerdones (garbarze). Od 1455 roku wymieniane są już tylko niemieckie nazwy, zapisywane w języku średnio-dolno-niemieckim: schomakere (szewcy), boddekere (bednarze), wullenwewere (tkacze wełny), smede (kowale), scrodere (krawcy), peltzere lub korsnere (kuśnierze), haken (przekupnie, kupcy detaliści), bekere (piekarze), knokenhowere (rzeźnicy), gerwere lub lowerk (garbarze), holtwraker (brakarze, tj. kontrolerzy jakości, tu brakarze drewna). Nazwy ulic (strate), wymienione w księgach miejskich z początku XV w. i późniejszych, takie jak ulica panewników [kotlarzy] (gropengeterstrate, 1401), szewców łataczy (oldböterstrate, 1403), konwisarzy (kannengeterstrate, 1404), kiełbaśników (bi den garbredern, 1411), kożuszników [kuśnierzy] (peltzerstrate, 1423), bednarzy [miselników] (schottelerstrate, 1443), kaletników (budelmakerstrate, 1450), szewców (schostrate, 1523), czy powroźników (reepslegerstrate, 1559), pojawiły się niewątpliwie dużo wcześniej, tym bardziej, że już pod koniec XIV w. na obszarze ówczesnego miasta występuje pełna zabudowa miejska.

Oprócz nazw ulic związanych z wykonywanym rzemiosłem (Rzeźnicza, Kowalska, Powroźnicza, Szewska, Rybacka) i statusem niektórych grup mieszkańców (Woźna, Księża, Sołtysia), pojawiają się nazwy odosobowe i miejscowe, topograficzne, związane z samą ulicą lub jej okolicą, z nazwiskiem mieszkańca danej ulicy, czy pochodzące od wyróżniających się budowli lub nazw miejscowych, a także dające im nazwę poprzez swoje charakterystyczne cechy, wreszcie od jakiejkolwiek zmysłowo postrzeganej cechy ulicy. Przykładem są tu: ulica Kurza Stopka, Nagla, Bullego, Środowa, związane z nazwiskami zamieszkujących tam osób i rodów; ulica Osiek, Opłotki, Panieńska, Klasztorna, Przy Murze Miejskim, Przy Bramie Passawskiej, Młyńskiej, Przy Aptece, których nazwy wywodzą się od obiektów i instytucji tam położonych; ulica Psia Górka, Głębia, Pomostu Mniszego, Różany Ogród, Kłodna, Pomostu Mniszego, Wielka Łasztowa, pochodzące od nazw topograficznych lub urządzeń technicznych. Zatem nie były dziełem świadomej działalności Rady Miejskiej, lecz powstawały spontanicznie i żywiołowo, będąc przejawem działalności mieszkańców miasta. W Szczecinie rzadko, w przeciwieństwie do innych miast hanzeatyckich, nadawano nazwę całej ulicy od budynku, jak było to na przykład w przypadku położonej przy murze miejskim uliczce „przy ” (bi dem soltvate, 1418) [rejon Placu Żołnierza]. Nie znamy nazw poszczególnych dróg wylotowych prowadzących w średniowieczu w kierunku określonych miejscowości, które potem przekształciły się w ulice; zachowała się jedynie nazwa „drogi królewskiej zwanej ”, która została potwierdzona źródłowo w 1237 roku przy wytyczeniu granic szczecińskich parafii kościelnych (via regia versus Premislaviam, 1237). Jest to droga biegnąca od Bramy Passawskiej trasą obecnej ulicy Kard. Wyszyńskiego w kierunku Rynku Siennego, docierająca do ówczesnego portu; wg zapisu wszystkie osady słowiańskie leżące po lewej stronie drogi przęcławskiej należą do kościoła św. Jakuba, a leżące po prawej stronie do kościoła św. Piotra. W wielu miastach Hanzy wybiegające z miasta drogi zwano groblami, zapewne z uwagi na potrzebę specjalnego ich umacniania na grząskim, podmokłym terenie, w Szczecinie jest to Wielka Kamienna Grobla (Gross Stein Damm), wybudowana w latach 1299 – 1314, późniejsza [ulica Gdańska].

© Schulz (Jan Wilhelm)

Ten wpis został opublikowany w kategorii Historia. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.