Opublikowane przez sedina w Miejsca.

Cmentarz żydowski w Szczecinie przy obecnej ul. Ojca Beyzyma powstał w 1816 roku (niektóre źródła fakt ten datują na 1821 r.), wraz z powołaniem do życia Żydowskiego Towarzystwa, przekształconego z czasem w Gminę Żydowską w Szczecinie. Kilka lat później teren nekropolii ogrodzono. W 1919 roku cmentarz zajmował powierzchnię ponad 21 000 metrów kwadratowych.




W czasie „Nocy Kryształowej” szczecińscy Żydzi zostali wywiezieni do obozów koncentracyjnych, a niemieckie bojówki podpaliły kaplicę cmentarną.





Podczas II wojny światowej na cmentarzu nie doszło do poważniejszych zniszczeń. W Żydowskim Instytucie Historycznym zachował się powojenny opis nekropolii, sporządzony w dniu 25 kwietnia 1947 r. przez inż. Gildenmana (pisownia oryginalna):

Cmentarz żydowski m. Szczecina położony jest w centrum miasta, na skrzyżowaniu ul. Ks. Piotra Skargi i Leszczyńskiego. Obejmuje on obszar 10 hk ziemi i ogrodzony jest parkanem. Cmentarz jest dobrze utrzymany , ma wiele zieleńców i podzielony jest na dzielnice; wzdłuż każdej alei posadzone są strzyżone tuje. Pośrodku cmentarza znajduje się Tahare Sztib (dom przedpogrzebowy – przyp. KB) w podziemiu, nad tym plac przeznaczony do odprawiania modłów i wygłaszania przemówień. Obok tego placu znajduje się b. kancelaria cmentarza, bardzo zniszczona i prawie zupełnie wyszabrowana. Najstarsze pomniki znajdujące się na tym cmentarzu, które dotychczas udało się nam odnaleźć pochodzą z 1820 roku, ostatni zaś pomnik wystawiony został w roku 1942, nie licząc naturalnie dzielnicy, gdzie znajdują się pomniki z roku 1946-47. Pomniki są przeważnie z marmuru, polerowanego granitu i bazaltu; napisy przeważnie w języku niemieckim, prócz jednej dzielnicy, gdzie napisy są wyryte w języku żydowskim, na odwrocie zaś tych pomników napisy w języku niemieckim. Osobną dzielnicę tworzą pomniku ustawione półkolem na placu, wysadzanym świerkami i tujami; są to groby Żydów poległych w czasie pierwszej wojny światowej. Niedaleko kancelarii cmentarza znajduje się grób rodziny Kesslingów (…). Wschodnia część cmentarza, wprost od wejścia stanowi zapewne miejsce wiecznego spoczynku zamożniejszej części ludności; znajdują się tam bowiem groby rodzinne i artystycznie wykonane pomniki z marmuru i polerowanego granitu.

Koniec lat czterdziestych to okres masowej repatriacji ludności żydowskiej z terenów ZSRR na Ziemie Odzyskane. W tym czasie na Pomorze Zachodnie przybyło ponad 25 tysięcy Żydów. Wielu z nich osiadło w Szczecinie, w rejonie Dworca Niebuszowo, na Pogodnie i w Śródmieściu. Szczecin dla dużej części Żydów był punktem etapowym w drodze do krajów Europy Zachodniej i Izraela. Szczególnie liczne migracje miały miejsce pod koniec lat czterdziestych, w latach 1956 – 57 oraz po „wydarzeniach marcowych” z 1968 roku.

W czasach PRL władze miasta dążyły do zamknięcia cmentarza żydowskiegi i kierowania pochówków osób wyznania mojżeszowego na Cmentarz Centralny przy ul. Ku Słońcu. Teren nekropolii przy ul. Ojca Beyzyma w lipcu 1946 roku oddano pod opiekę lokalnej gminie żydowskiej, jednak bez prawa pochówków. Zakaz ten był jednak ustawicznie łamany. Spór o funkcje grzebalne ciągnął się przez lata i znalazł się swój finał dopiero w 1962 roku, kiedy Miejska Rada Narodowa ostatecznie zamknęła cmentarz. W maju 1962 roku przy ul. Ojca Beyzyma odbył się ostatni pogrzeb. Dla Żydów Szczecina i okolic wyznaczono kwaterę na Cmentarzu Centralnym.

Na terenie „starego cmentarza” utworzono park miejski. W latach dziewięćdziesiątych dziennikarz „Głosu Szczecińskiego” tak opisywał losy szczecińskiego bet olam:

Wiadomość o decyzji władz miasta rozzuchwaliła hieny cmentarne. Zaczęła się dewastacja i profanacja nekropolii. Cmentarz stał się miejscem libacji półświatka i bandyckich porachunków. I to jest największy grzech ówczesnych władz miasta i radnych, którzy swoim głosowaniem jej poparli. Właśnie to, że zamykając cmentarz nie pomyślano, że jest to cenny zabytek kultury, rzadki okaz zachowanej w stanie nie zniszczonym do lat sześćdziesiątych nekropolii wyznania Mojżeszowego.

W roku 1982 na mocy ugody pomiędzy Urzędem ds. Wyznań oraz Związkiem Religijnego Wyznania Mojżeszowego, dokonano ekshumacji szczątków i przeniesienia ich na Cmentarz Centralny. Sześć lat później na terenie cmentarza żydowskiego wzniesiono pomnik, zaprojektowany przez mgr Zbigniewa Abrahamowicza. Lapidarium tworzą ocalałe macewy, na których można jeszcze czasem odczytać fragmenty inskrypcji.





Na tablicach umieszczono napisy w języku polskim i hebrajskim: Tu znajdował się cmentarz żydowski od 1821 do 1962 r.








Do dziś jednak wiele nagrobków znajduje się na terenie miasta. Użyto ich do prac budowlanych, utwardzania ścieżek czy…. ogrodzenia piaskownic dla dzieci.

Tekst: Krzysztof Bielawski, Cmentarze żydowskie w Polsce

Zdjęcia: Portal Miłośników Dawnego Szczecina sedina.pl

Więcej zdjęć w galerii sedina.pl:
Jüdischer Friedhof (Israelitischer Begräbnisplatz), Henriettenstraße 17
Kirkut