Opublikowane przez Bartosz w Szczecinianie.

Friedrich Ludwig Engelken urodził się 13 V 1749 r. w Rzeplinie. Jego ojcem był Stephan Heinrich E. (ur. 12 XII 1712 r. w Tanowie, zm. 26 II 1777 r. w Rzeplinie), tamtejszy pastor. Przygotował syna „w językach i naukach” do dalszej edukacji na tyle dobrze, że ten mógł już od 15 roku życia (1764 r.) uczęszczać do Collegium Groeningianum, słynnej stargardzkiej szkoły, pośredniej między gimnazjum a uniwersytetem, założonej w 1631 r. przez burmistrza Groeninga. Pastor stosował innowacyjną naukę czytania, z czasem przyjętą przez innych, polegającą na sylabizowaniu. Dla uczniów metoda ta była znacznie łatwiejsza, niż żmudne literowanie całych tekstów.

Po ukończeniu kolegium w 1766 r., rozpoczął trzyletnie studia teologiczne i filozoficzne na uniwersytecie we Frankfurcie nad Odrą, zakończone 22 X 1770 r. egzaminem magisterskim. Młody Engelken objął 10 X 1769 r. stanowisko subrektora szkoły przygotowawczej dla przyszłych studentów. W międzyczasie, 28 VIII 1771 r., uzyskał stopień doktora filozofii. Od 29 X 1771 do 1775 r. wykładał logikę, metafizykę i estetykę. Jednocześnie był asesorem frankfurckiego „Towarzystwa dla Pożytku Nauk i Sztuk”. W tym okresie drukiem ukazało się kilka jego polemik teologicznych na tematy moralne.

W 1775 r. powrócił do Stargardu. W swojej dawnej szkole początkowo otrzymał posadę czwartego profesora „stylu i poezji” i lektorat języka francuskiego oraz subrektorat połączonej z kolegium Wielkiej Szkoły Radzieckiej, by już w listopadzie 1776 r. objąć konrektorat kolegium i wkrótce potem trzecią profesurę języków greckiego i łacińskiego. Dziewięć lat później został rektorem obu szkół, zastępując Samuela Tieffenseego, pełniącego tę funkcję nieprzerwanie od 1758 r. Od Wielkanocy 1787 r. Engelken sprawował urząd głównego pastora kościoła św. Jana i pierwszego profesora kolegium, przy jednoczesnym zachowaniu stanowiska rektora. 6 IX 1787 r. ożenił się z córką pastora w Strzmielach, Johanną Dorotheą Henriettą Splittgerber (zmarła 7 II 1807 r.). Tego, czy mieli potomstwo, nie wiadomo.

Wiele lat później rektor Falbe pisał, że Engelken do starości zgłębiał wszystkie dyscypliny ludzkiej wiedzy. Świadczyć miały o tym m.in. liczne odręczne uwagi w książkach z jego cennej, podarowanej kolegium, biblioteki. Uczniowie „podziwiali jego bystrość i głęboką znajomość języka [łacińskiego]”. Jeden z nich wspominał Falbemu: „Zajęcia [u Engelkena] były doskonałe”. Horacego „musiał tłumaczyć nad wyraz wiernie i elegancko”.

W 1789 r. Engelken został przeniesiony do Szczecina. Od 27 IX 1789 r. był archidiakonem przy zniszczonym już kościele Mariackim i, od 11 II 1790 r., także członkiem konsystorza w randze radcy. Przy wyborze następcy generalnego superintendenta Göringa (zmarłego 18 XI 1791 r.) brano pod uwagę jego kandydaturę. Zwierzchnikiem kościoła ewangelickiego na Pomorzu został jednak oleśnicki superintendent, Gottlieb Ringeltaube. Ten urodzony 24 IV 1732 r. w pobliżu Torunia duchowny był w latach 1777-1785 proboszczem ośmiotysięcznej gminy luterańskiej w Warszawie. Po jego powołaniu do Oleśnicy król Stanisław August Poniatowski podarował mu wóz podróżny, z którego wcześniej sam korzystał.

W 1793 r. Engelkenowi przekazano urzędy po emerytowanym radcy konsystorza, doktorze teologii Johannie Achatiusie Felixie Bielckem (ur. 19 X 1715 r. w Jenie, zm. 17 I 1802 r. w Szczecinie): główny pastorat Gminy Mariackiej, prepozyturę synodu szczecińskiego oraz profesurę języków orientalnych w Gimnazjum Akademickim. Natomiast od Wielkanocy 1805 r., po połączeniu szczecińskiego gimnazjum z Liceum Radzieckim, był profesorem teologii w Królewskim i Miejskim Gimnazjum.

Na następne lata przypadają klęska Prus, szeroko zakrojone reformy państwa, wreszcie upadek Napoleona i przyłączenie szwedzkiej części Pomorza Przedniego do pruskiej monarchii. Jednym z pozytywnych przejawów reform von Hardenberga i vom und zum Steina był zwrot w kierunku podejmowania głębszych studiów historycznych, zwłaszcza w odniesieniu do historii regionalnej. Jest to dobrze zauważalne na Pomorzu, przede wszystkim dzięki zaangażowaniu naczelnego prezesa prowincji, Johanna Augusta von Sacka, dawnego protegowanego Steina. Wystarczy wspomnieć powołanie do życia „Gesellschaft für die pommersche Geschichte und Altertumskunde“ i archiwum prowincjonalnego.

Możliwe, że to właśnie Sack zachęcił Engelkena do napisania szkicu biograficznego o Bugenhagenie w 1817 r., a więc w trzechsetną rocznicę reformacji. Ze wspomnianym opracowaniem wiązał się też pewien cel kościelno-polityczny. Było to jedno z szeregu wydawnictw tego okresu, wspierających wprowadzoną unię głównych pruskich kościołów ewangelickich: luterańskiego i reformowanego, której gorącym orędownikiem był Fryderyk Wilhelm III.

23 IX 1819 r. Engelken obchodził uroczyście 50-lecie swojej działalności. Z tej okazji fakultet teologiczny uniwersytetu w Greifswaldzie przyznał mu stopień doktora teologii, a król nadał Order Czerwonego Orła III klasy. Na jego prośbę zwolniono go w 1821 r. z funkcji szczecińskiego superintendenta, a na jego miejsce powołano rozkazem gabinetowym z 1 VII i ustaleniami z 17 VII tego roku Heinricha Wilhelma Gottfrieda Richtera, szczecińskiego kaznodzieję dworskiego i zamkowego. 1 XI 1822 r. ufundował dzieciom z rzeplińskiej parafii święto, które miało być obchodzone w dniu jego urodzin, 13 V. Oprócz tego podarował list zastawny ziemstwa pomorskiego na 100 talarów, dzięki czemu dzieci z Rzeplina, Krępcewa, i Morzycy mogły co roku otrzymywać 2 talary do podziału, a 4 talary przeznaczano na pomoce szkolne.


Podpis Engelkena ze stycznia 1820 r.




Królowi zależało też na ujednoliceniu agendy kościelnej i liturgii. Jak można przeczytać w wydanej w 1824 r. w Szczecinie broszurze agitacyjnej „O konieczności wprowadzenia nowej ewangelickiej agendy kościelnej dla berlińskiego Kościoła Dworskiego i Katedralnego”:

Nasz umiłowany król chce, żeby w jego kraju wszyscy kaznodzieje, o ile są jednomyślni co do istoty chrześcijaństwa, byli zgodni także w formie, i jeden nauczał tak [samo], jak drugi.

Jednak projekt nowej agendy z 1822 r. nie wywołał entuzjazmu u znaczącej części duchowieństwa. W Szczecinie jako pierwsza swój sprzeciw wyraziła gmina francusko-reformowana, kierowana przez pastora Franza Augusta Riqueta, w ślad za nią przyjęcia agendy odmówiły wszystkie pozostałe szczecińskie gminy kościelne. Riquet swoją decyzję uzależnił od opinii synodu francusko-reformowanego w Prenzlau. Wątpliwości dotyczyły głównie zagadnień, które – jak uwżano – wiązały się z ingerencją w dotychczasowy ustrój kościołów. Z czasem udało się rozwiązać najważniejsze kwestie sporne na tyle, że w Szczecinie agendę można było ostatecznie wprowadzić 11 IX 1825 r. Jednakże problem pozostał. Opozycja na Pomorzu, zwłaszcza wśród luteran, była bardzo silna. Z tą Engelken musiał sobie radzić przez ostatnie miesiące życia, po nominacji na generalnego superintendenta Prowincji Pomorskiej (30 I 1826 r.) i pierwszego ewangelickiego biskupa (5 II 1826 r.). Zmarł w Szczecinie 18 IX 1826 r.

Literatura:
Allgemeine Deutsche Biographie, Bd. 30, Leipzig 1890.
H. G. Bloth, Die Kirche in Pommern, Köln 1979.
H. Branig, Die Oberpräsidenten der Provinz Pommern, [w:] Baltische Studien N. F. 46, Hamburg 1959.
G. S. Falbe, Geschichte des Gymnasiums und der Schulanstalten zu Stargard nebst den beiden Testamenten des hochverdienten Bürgermeisters Peter Gröning, milder Stifters des hiesigen Gymnasiums, Stargard 1831.
G. F. G. Goltz, Über die Nothwendigkeit der Einführung der Neuen Evangelischen Kirchen-Agende für die Berliner Hoff- und Dom-Kirche. Mit besonderer Rücksicht auf die Provinz Pommern, Stettin 1824.
H. Moderow, Die Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, I. Teil: Der Regierungsbezirk Stettin, Stettin 1903.
M. Wehrmann, Festschrift zum dreihundertfünfzigjährigen Jubiläum des Königlichen Marienstifts-Gymnasiums zu Stettin, Stettin 1894.