Opublikowane przez sedina w Wydarzenia.

Datki na odrestaurowanie nagrobków Stanisławy Engelówny, gwiazdy przedwojennego polskiego kina, i nadburmistrza Hermana Hakena będą zbierać 1 listopada na szczecińskiej nekropolii aktorzy, muzycy i członkowie Towarzystwa na rzecz Cmentarza Centralnego.
Na Cmentarzu Centralnym kwestować będą m.in. Danuta Chudzianka i Lidia Jeziorska z Teatru Polskiego, Ewa Sobiech i Beata Zygarlicka z Teatru Współczesnego, Iwona Faj i Mirosław Kosiński z Opery na Zamku, Danuta Kosińska, Anna Oleksy, Leszek Czyż i Zbigniew Wilczyński z Pleciugi, dyrygenci Warcisław Kunc i Jacek Kraszewski, dyrektor artystyczny Opery na Zamku, Marek Sztark, naczelny Opery, oraz rzeźbiarz Stanisław Biżek.


– Po prostu wspieramy dobre inicjatywy dziejące się w naszym mieście, a to jest ważna sprawa – mówi Danuta Chudzianka, prezes ZASP-u w Szczecinie. Datki będzie zbierać ponad 50 osób.
– Chcemy w tym roku odnowić polski i niemiecki nagrobek – mówi Maciej Słomiński, prezes Stowarzyszenia na rzecz Cmentarza Centralnego. – Na pewno będzie to pomnik aktorki Stanisławy Engelówny i któryś z przedwojennych. Pilne jest odrestaurowanie nagrobka nadburmistrza Hermana Hakena, ale to wymaga dużych nakładów finansowych. Nie wiemy, czy wystarczy nam na to tyle, ile uzbieramy.
Wstępnie kosztorys oczyszczenia, konserwacji i odtworzenia mosiężnych napisów nagrobka Hakena oszacowany został na 10 tys. zł. – Ale do tego trzeba byłoby doliczyć jeszcze kilka tysięcy złotych, jakie kosztowałoby odlanie w brązie popiersi małżonków, które pierwotnie ustawione było w niszy grobu. Będziemy szukać pieniędzy z innych źródeł – mówi Słomiński. – Jestem za tym, żeby zrekonstruować i odlać na nowo popiersia, choć zachowany materiał ikonograficzny nie jest zbyt czytelny. Ale są i głosy mówiące, by popiersie zobrazować rysunkiem lub zdjęciem.
Z grobów na cmentarzu giną metalowe elementy. Niedawno złomiarze odłamali krzyż Virtuti Militari z tablicy nagrobnej przedwojennego generała Aleksandra Litwinowicza.
Przy okazji odnowienia grobu Hakena pojawia się też pytanie, czy nie należałoby przenieść otoczonego ciasno współczesnymi mogiłami przedwojennego nagrobka w inne, bardziej reprezentacyjne miejsce? Zwyczajowo pozostawia się groby w miejscu historycznym, gdzie pogrzebane zostały ciała. – Ale w tym przypadku nie ma właściwie dojścia do grobu Hakena – zauważa Maria Michalak, dyrektor Cmentarza Centralnego. – Jest to też chyba krępujące dla ludzi, których bliscy mają groby obok. Trzeba by było ekshumować nadburmistrza i małżonkę. Decydujący głos w tej sprawie ma wojewódzki konserwator zabytków.
W ubiegłym roku szczecinianie ofiarowali 5,8 tys. zł (dochód z kwesty i sprzedaży miniprzewodników), za co udało się odnowić nagrobek szczecińskiego kompozytora Wacława Piotrowskiego i jego małżonki, pianistki Czesławy Piotrowskiej.
Kwesta odbywać się będzie 1 listopada (wtorek) w godz. 11-17, na głównych alejkach Cmentarza Centralnego, przy I i II bramie. Cenna jest każda złotówka.

Stanisława Angel-Engelówna (1908-1958)
Aktorka filmowa i teatralna. Pochodziła z Warszawy. Po ukończeniu szkoły średniej pracowała jako nauczycielka. W 1935 r. zdała eksternistycznie egzamin w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej w Warszawie i z inicjatywy Ludwika Solskiego debiutowała w „Dożywociu” Aleksandra Fredry w Teatrze Narodowym. Partnerowali jej najwięksi artyści przedwojennej sceny: Zelwerowicz, Węgrzyn, Junosza-Stępowski, Ćwiklińska, Solski. W 1938 r. stała się gwiazdą przedwojennego polskiego filmu. Popularność przyniosły jej role w głośnych przedwojennych tytułach: „Wrzos”, „Florian” (na podstawie powieści Rodziewiczówny), „Serce matki”, „Rena”, „Geniusz sceny”. W 1949 r. zamieszkała w Szczecinie, gdzie występowała na scenach Teatrów Dramatycznych. Zagrała m.in. Księżniczkę Eboli w „Don Carlosie” Schillera, Panią Warren w „Profesji pani Warren” Shawa, Elwirę w „Świętoszku” Moliera, Lady Milford w „Intrydze i miłości” Schillera, Agafię w „Ożenku” Gogola. W 1956 r. otrzymała Nagrodę Miasta Szczecina za całokształt działalności artystycznej.

Hermann Haken (1828-1916)
Obok Ackermanna drugi najsłynniejszy niemiecki włodarz Szczecina. Nadburmistrzem był od 1877 r. przez 30 lat. Za jego czasów miasto przeobraziło się w atrakcyjną, nowoczesną i bogatą w zieleń metropolię, jedno z najładniejszych miast portowych Europy przełomu XIX i XX w. W latach 1882-1910 powstała nowa, obecnie śródmiejska, dzielnica mieszkaniowo-usługowa oparta na oryginalnym planie zespalającym dwa układy: szachownicowy i radialny. Powstały też nowe dzielnice na obrzeżach miasta, m.in. Pomorzany, Turzyn, Niebuszewo.
Haken był inicjatorem zagospodarowania starych fortów, na terenie których powstały dzisiejsze Wały Chrobrego. Przedwojenni szczecinianie docenili go, nazywając tę najbardziej reprezentacyjną część miasta Hakenterrasse, czyli Tarasy Hakena. Wały Chrobrego wciąż są najwspanialszą wizytówką Szczecina.
Pochowany z małżonką Johanną. Projektantem ich grobu był znany szczeciński rzeźbiarz Ludwig Manzel, autor m.in. pomnika Sediny. Zniszczony grób uległ zapomnieniu. Cztery lata temu nagrobek odkrył Maciej Słomiński.

Ewa Podgajna, Gazeta Wyborcza, 30 X 2005 r.
Fot. Cezary Aszkiełowicz / AG