Opublikowane przez MariuszSamek w Miejsca.

Przedstawiam pierwszy odcinek z serii „Zabelsdorfów” – Zaginione Niebuszewo.

Chcę Was zaprosić na krótki spacer po jednej z ładniej położonych dzielnic naszego miasta – niestety w dużej mierze już nie istniejącej w swoim historycznym kształcie.


Zaginione Niebuszewo.


Fot.1. Folwark Zabelsdorf

Chcę Was zaprosić na krótki spacer po jednej z ładniej położonych dzielnic naszego miasta – niestety w dużej mierze już nie istniejącej w swoim historycznym kształcie.


Fot.2. Mapka folwarku i cegielni (1892r.)


Fot.3. Mapka folwarku i cegielni (1901r.)

Stojąc dziś na skrzyżowaniu ulic Księcia Warcisława i Przyjaciół Żołnierza trudno sobie wyobrazić, że znajdujemy się na terenie starej, zacnej osady o średniowiecznej jeszcze metryce – to właśnie na tych terenach „zaczęło” się Niebuszewo (Zabelsdorf) – najpierw średniowieczna wieś, później odrębny organizm podmiejski z założeniem dworsko – parkowym, dużym folwarkiem i cegielniami – wszystko w otoczeniu rozległych sadów i ogrodów na malowniczych stokach Wzgórz Warszewskich.
Niebuszewo zw. Górnym w swym przez wieki wykrystalizowanym kształcie urbanistycznym przetrwało do lat 70 – tych XX wieku – do czasu kiedy na te tereny z charakterystycznym dla tego okresu „rozmachem” wdarła się inwestycja nazwana zaszczytnie Osiedlem Książąt Pomorskich. Wcześniej, przez stulecia, sercem osiedla był teren majątku – duże prostokątne założenie z dworem i budynkami folwarcznymi , z rozległym parkiem, którego szczątki dotrwały do dziś. Obecnie w miejscu dworu tkwi majestatyczna bryła wieżowca – betonowca, resztki parku wypierane są przez rozbudowujące się wciąż budynki plebani , a po drugiej stronie ul. Przyjaciół Żołnierza straszą resztki rozbieranej cegielni. I właśnie korzystając z tej okazji, nie czekając, aż ostatnia ze starych zasłużonych cegielni, ustąpi miejsca kolejnemu supermarketowi, spróbujemy przybliżyć nieco jej historię:

Część 1. Cegielnia na ul. Przyjaciół Żołnierza. 1875 – 2005.

Cegielniany biznes na tym obszarze nabrał rozpędu po 1873 r. – bodźcem do rozwoju był wykup przez miasto fortów. Rozbudowano wówczas istniejące cegielnie w Stołczynie, Podjuchach, Świerczewie, wtedy też powstał nowy rejon wokół Wzgórza Stoki ( Rollberg) pomiędzy Niebuszewem a Warszewem. Powstało tu wówczas 8 cegielni. Cztery z nich usytuowane były przy drodze z Warszewa do Osowa, a cztery następne przy drodze z Niebuszewa do Warszewa.
Jedna z tych ostatnich związana była z folwarkiem Zabelsdorf. W Aktach Policji Budowlanej ( 1905) – jest mowa o konieczności przebudowy tej cegielni – najbardziej wtedy zagrożona była część zach. budynku – zamierzano ją przebudować na dług. 25 m. Inne dokumenty mówią o konieczności remontu pieca kręgowego i zawierają projekt budowy willi właściciela cegielni. Ponieważ średni okres pracy pieca kręgowego bez remontu kapitalnego oblicza się na ok. 30 lat, założyć trzeba, że cegielnia powstała pomiędzy 1875- 1880 r.
We wspomnianych aktach znajduje się dokładna inwentaryzacja obiektu. Jego właścicielem był Carl Wurffel. Wiele dokumentów podpisywał wspólnie z Harmsem – właścicielem folwarku – wynika z tego, że cegielnię zbudowano na terenie folwarku i Harms miał w niej udziały. Pierwotnie budynek główny miał murowany parter i szachulcową konstrukcję piętra i poddasza,- gdzie mieściły się suszarnie. Piec kręgowy miał kształt elipsoidalny. Pierwotne zamiary remontu przekształcono w plany gruntownej przebudowy. Od marca 1906r. trwały intensywne prace budowlane zarówno przy cegielni, jak i przy willi właściciela. W roku następnym oba obiekty oddano do użytku. Budynek cegielni został skrócony o 10 metrów, a piec kręgowy zastąpiono prostokątnym z 20 wejściami – stąd nazwa – piec kręgowy 20 komorowy. Projektantem był Herman Wendisch. W 1921 r. cegielnię odziedziczył po Carlu Wurffel (papier firmowy – Baugeschaft und Dampfschneidemuhle), Wilhelm Wurffel ( Zimmermeister).
W 1927 r. właścicielem był Bruno Wurffel (Ziegelwerk Zabbelsdorf – Bruno Wurffel – Stettin, Harmsstras. 50 – tel. 290 – 450) – był właścicielem prawdopodobnie do 1945 roku.


Fot.4. Widok na cegielnię (2003r.)


Fot.5. Cegielnia (1991r.)


Fot.6. Cegielnia – plan (1991r.)


Fot.7. Cegielnia – maszynownia (1991r.)


Fot.8. Cegielnia – piec (1991r.)

W 1945 r. produkowano tu części uzbrojenia. Maszyny ceglarskie zatopione były w gliniance, dziś nieistniejącej, na wschód od cegielni (dawny staw parkowy ?). W 1945 roku cegielnię upaństwowiono i przystąpiono do jej uruchomienia. Produkcja ruszyła w 1948r w oparciu o maszyny sprzed wojny. Transport odbywał się po zachowanych torowiskach, ale końmi. Konie pracowały tu do ok. 1965r. Do 1963r. pracowano na maszynach i wg technologii przedwojennej. W 1963r. zmieniono napęd parowy na elektryczny, zakupiono też lokomotywkę WLS 40. W 1965 r. runęła środkowa część ściany południowej cegielni. W tym samym roku odbudowano ją zachowując pierwotny kształt okien i podział na płyciny. Do 1970 r. trwała systematyczna wymiana urządzeń. W 1991 – nie było już żadnych sprzed wojny. Od 1986r. cegielnia należała do sp. z o.o. Małe Formy Budowlane z siedzibą w Warszawie. Zdolność produkcyjna w tym okresie to 5 mln. sztuk cegieł rocznie, pracowała w oparciu o pokłady iłów septariowych eksploatowanych 800 m na pn. zach. od cegielni. Ostatnim kierownikiem cegielni był R. Szafarkiewicz, a majstrem piecowym Henryk Narloch, który pracował tu od 1963r. i zajmował główne mieszkanie w willi byłego właściciela.


Fot.9. Willa (2003r.)


Fot.10. Willa (1991r.)


Fot.11. Willa – wnętrze (1991r.)

Obecnie – sierpień 2005- trwają prace rozbiórkowe tego efektownego obiektu – willa została zniszczona wcześniej, we wrześniu 2003r.


Fot.12. Willa – rozbiórka (2003r.)

Aktualny właściciel posesji i zabudowań zapewnia, że nowopowstały obiekt, pomimo komercyjnego charakteru, będzie upodobniony kształtem i elewacją do starej cegielni. Nam pozostaje nadzieja, że obietnicy dotrzyma.

Karolina Gołębiowska (kurzastopka)

W tekście wykorzystano materiały:

WAP Szczecin. Akta Miasta Szczecina, Policja Budowlana, dok. z lat 1901 – 37; zbiory kartograficzne;
WKZ – karta ewidencyjna zabytków – opracowanie Tadeusz Kubiak.

Fotografie:

1 – Barbara Sańko
5,6,7,8,10,11 – Tadeusz Kubiak
4,9 – Karolina Gołębiowska
12 – Mariusz Samek

Dodatkowo zapraszamy do galerii zdjęć:

1. Cegielnia i willa właściciela
fotografie czarno-białe 1991 – Tadeusz Kubiak,
fotografie kolorowe 2003 – Karolina Gołębiowska (kurzastopka)

2. Cegielnia przed rozbiórką – 07.2005 – Mariusz Samek