Opublikowane przez Busol w Architektura i Urbanistyka.

W stolicy księstwa pomorskiego murowana siedziba władcy została wzniesiona dopiero w XIV w., mimo istnienia grodu i dworu już na przełomie XII i XIII stulecia. Od czasu, gdy w 1249 r. Barnim I po sporze z miastem opuścił gród zobowiązując się do zburzenia jego umocnień, próby zbudowania obronnego zamku w obrębie organizmu miejskiego były konsekwentnie udaremniane. Dopiero 100 lat później jego wnuk Barnim III przystąpił do budowy zamku, odwołując się do faktu istnienia w Szczecinie książęcego terytorium. Decyzja ta, podjęta w 1345 r. stała się zalążkiem ponad 600-letniego okresu rozwoju i przemian książęcej siedziby.

Okres gotyku
I faza gotycka to pierwszy i drugi dom Barnima III. Wznoszenie budynku o rzucie prostokąta 20×9 m rozpoczęto w 1345 r. Gdy wzniesiono już część ścian, na książęcych robotników napadli mieszczanie. Zniszczyli oni mury, prace więc przerwano. Rozjemcami w powstałym zatargu byli książę Bogusław wołogoski i bp Jan z Kamienia. Werdyktem z sierpnia 1346 r. nakazali oni mieszczanom szczecińskim zbudowanie w ciągu roku kamiennego domu dla księcia wraz z murem wokół podwórca i kaplicy z odrębnym murem cmentarnym. Dom miał mieć wymiary 100x30x25 stóp, a kościół miał wyglądać jak ten św. Jerzego przed murami Szczecina.
Początek II fazy gotyckiej być może przypada również na panowanie Barnima III, który zmarł w 1368 r. Po południowej stronie wzgórza rozplanowano dwukrotnie większy od poprzednika, murowany dom o wymiarach 52,5×15,5 m., z więzienną wieżą w południowo-zachodnim narożniku i murem obronnym w kierunku wschodnim odeń. Ten tzw. duży dom w XIV w. nie przekroczył kondygnacji piwnic. Realizację zamierzeń kontynuował dopiero wnuk Barnima III – Kazimierz VI (1428-34 r.), gdy otrzymał od miasta odszkodowanie po uśmierzeniu rebelii plebsu przeciw Radzie w 1428 r. Powstał obszerny dziedziniec zamkowy zbliżony do formy rombu o wymiarach ok. 50×60 m. Po stronie zachodniej, w sąsiedztwie muru obwodowego kościoła św. Ottona, znajdowała się brama. Istnieje jednak hipoteza, że miała ona charakter pomocniczy, a właściwy wjazd na dziedziniec prowadził od strony Bramy Panieńskiej. Między murem cmentarnym kościoła a murem obronnym miasta wzniesiono też pięcioboczną wieżę o niejasnym przeznaczeniu. Runęła ona w XVI w., a jej podziemia zachowały się do dziś jako tzw. krypta książęca. Kazimierz VI na łożu śmierci w 1434 r. przyrzekł mieszczanom, że zarządzi rozbiórkę zamku lub muru obronnego i potwierdzi dawne przywileje. Nie znany jest stopień realizacji tego przyrzeczenia. Wiemy natomiast, że dopiero Bogusław X, syn Eryka wołogoskiego, w 1490 r. podjął rozbudowę dużego domu.
Prace te inicjują III fazę gotycką. Skrzydło zostało wówczas nadbudowane do wysokości dwóch kondygnacji. W 1502 r. po kolejnym zatargu z mieszczanami książę wraz z rodziną zamieszkał we Wkryujściu. Tam zmarła Anna Jagiellonka w wyniku przeziębienia się w nowo odremontowanej siedzibie. Bogusław winą za jej zgon obarczył Szczecin i zażądał odszkodowania, w tym terenu po zachodniej stronie zamku pod jego dalszą rozbudowę. Pełna realizacja żądania nastąpiła po 1530 r., kiedy to pożar zniszczył trzy domy mieszczańskie obok skrzydła południowego.
IV faza przebudowy gotyckiej miała miejsce za czasów syna Bogusława X – Barnima XI (1531-69 r.). Prawdopodobnie w pożarze 1530 r. częściowo ucierpiał też duży dom, co uzasadniałoby rychłe podjęcie w latach 30-tych przebudowy elewacji i nadbudowy domu. Uzyskane efekty świadczą o wyjątkowej randze architekta prowadzącego prace. Być może był nim Fryderyk Nussdörfer, pracujący do 1535 r. na dworze księcia Albrechta w Królewcu (w tym samym roku przybył do Szczecina). Ukończenie budowy (m.in. podniesiono wówczas wieżę dziedzińcową zw. dziś Zegarową o jedną, a wieżę Więzienną o trzy kondygnacje) w 1538 r. Barnim XI upamiętnił tablicą erekcyjną, wmurowaną w skrzydło wschodnie. Dom południowy w 1551 r. uległ znów zniszczeniu przez pożar (kronikarze wspominają, że sklepienia zawaliły się aż do piwnicy), ucierpiały też wtedy budynki po wschodniej stronie dziedzińca. Książę przeprowadził wtedy kolejną odbudowę i przebudowę wnętrz dużego domu. Wraz z tą realizacją zakończyły się definitywnie wpływy gotyku w architekturze zamku.

Okres renesansu
Początek I fazy renesansowej przypada więc na ok. 1551 r. W trakcie prac książę zamieszkał w dawnym klasztorze Kartuzów na Grabowie, również go przebudowując już z zastosowaniem form zdobniczych renesansu. Nie wiadomo, czy książę ukończył nowo budowane skrzydło wschodnie. W 1569 r. oddał rządy młodemu Janowi Fryderykowi, synowi swego bratanka z Wołogoszczy. Osobowość nowego władcy wpłynęła na rozwój sztuki. Prowadząc szeroko zakrojoną działalność mecenasowską książę Jan Fryderyk także dużo budował.
W 1575 r. przystąpił do kompleksowej przebudowy rezydencji szczecińskiej, co stanowiło początek II fazy renesansowej. Prace budowlane tego etapu trwały do 1577 r., a kamieniarskie do 1592 r. Autorstwo projektu renesansowego zamku jest przez polskich historyków przypisywane architektowi włoskiego pochodzenia Antonio Guglielmo (podważono w ten sposób tezę autorów niemieckich, iż projektantem był Wilhelm Zachariasz). Prace zostały poprzedzone rozebraniem domu Barnima III, kościoła św. Ottona i domów w obrębie dziedzińca, a także ruin pięciobocznej wieży i częściowo muru obronnego miasta. Zachowano skrzydło południowe i wschodnie, a dobudowując doń skrzydło północne z kaplicą oraz zachodnie, uzyskano zamknięty czworobok zamku z reprezentacyjnym dziedzińcem o formie zbliżonej do kwadratu (50×57 m.). po stronie zachodniej powstał dziedziniec gospodarczy. Wjazd paradny usytuowano obok wieży Więziennej, między skrzydłami południowym i zachodnim. Drugi wjazd, do wnętrza skrzydła północnego, prowadził od strony północnej przy murze obronnym. Skrzydło południowe pozostało bez zmian, a wschodnie nadbudowano do wysokości trzech kondygnacji. Tyle samo miały dwa nowe skrzydła. Skrzydło północne przeznaczono na pomieszczenia mieszkalne księcia i jego rodziny, a apartamenty połączono z kaplicą w zachodniej jego części. Kaplica była przykładowym wręcz rozwiązaniem protestanckiego kościoła. Skrzydło zachodnie było przeznaczone dla gości książęcych. W jego piwnicach mieściła się stajnia, a na parterze zapewne pomieszczenia dla służby z orszaku gości. Kontynuacją II fazy rozbudowy renesansowej było dodanie krużganków do wszystkich skrzydeł w obrębie dziedzińca. Wzniesiono też wtedy bramę wjazdową od strony ulicy Grodzkiej.
Po śmierci Jana Fryderyka w 1600 r. rządy objął najstarszy z sześciu synów Bogusława XIII wołogoskiego – Filip II. On zakończył prace przy wystroju dziedzińca głównego i zainicjował wzniesienie piątego skrzydła zamku. Budowa skrzydła muzealnego stanowiła III fazę renesansową, zamykającą jednocześnie działalność budowlaną książąt zachodniopomorskich. Skrzydło to, usytuowane równolegle do zachodniego, zajęło tereny po kamieniczkach mieszczańskich i budynkach należących do zamku. Nowy budynek również miał trzy kondygnacje, ale nie został podpiwniczony. Parter w północnej części przeznaczono na zbrojownię, w południowej na wozownię. Na piętrach umiejscowiono bibliotekę i galerię sztuki. Skrzydło zachodnie połączono z muzealnym łącznikami bramowymi po stronie północnej i południowej. Utworzony w ten sposób drugi dziedziniec uzyskał nazwę Dziedzińca Żurawi (dziś Menniczy). Budowę skrzydła muzealnego ukończył, w rok po śmierci Filipa II, książę Franciszek I, a fakt ten upamiętnił wmurowaniem w ścianę skrzydła tablicy pamiątkowej.
Po śmierci Bogusława XIV na zamku zamieszkał gubernator Pomorza z ramienia króla Szwecji. Zamek miał pełnić rolę rezydencji króla w czasie jego pobytu na Pomorzu, co zapewne powstrzymało dewastację budowli.

Torney

Na podstawie: K. Kroman, Dzieje szczecińskiego Zamku za panowania książąt Pomorza Zachodniego, [w:] Mecenat artystyczny książąt Pomorza Zachodniego. Materiały z sesji Oddziału Szczecińskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki na Zamku Królewskim w Warszawie 21-22 listopada 1986 r., Szczecin 1990.