Opublikowane przez Torney w Architektura i Urbanistyka.

Pierwszym umocnieniem szczecińskiego grodu był prawdopodobnie wał drewniano – ziemny z palisadą zbudowany w połowie IX stulecia. Po uformowaniu się słowiańskiego podgrodzia w X wieku, również ono zostało otoczone podobnym wałem..
W drugiej połowie XIII wieku istniały już późnośredniowieczne mury obronne: liczyły 2510 metrów długości, wyposażone zostały w 4 bramy (Młyńska, św. Ducha, Panieńska, Passawska), 8 furt i niemal 30 baszt. Powstały w wyniku lokacji (1237 – 1243) układ przestrzenny miasta zachował się przez dalsze 600 lat. Przekształcał się natomiast obraz architektoniczny Szczecina i jego obwarowań obronnych.


Na przełomie XVI i XVII stulecia coraz więcej zwolenników miała koncepcja miasta idealnego, wzorowanego na kanonach zawartych w traktacie Witruwiusza „O architekturze” (I wiek przed narodzeniem Chrystusa). Zgodnie z nią miasto miało stać się jednolitą i funkcjonalną całością, a obronny system bastionowy stanowił odpowiedź na rozwój techniki oblężniczej.
Już w roku zdobycia Szczecina (1630) król Gustaw II Adolf zainicjował budowę fortyfikacji bastionowych. Roboty budowlane podjęto w oparciu o plany inżyniera szwedzkiego Davida Portiusa i prowadzono je pod kierunkiem holenderskich fortyfikatorów: Noe Janssena i Harmsa Klassena od 13 czerwca 1631 roku do 14 października 1639 roku. Zasadniczą część robót wokół dzisiejszego Starego Miasta ukończono latem 1632 roku. Wewnątrz systemu umocnień bastionowo – kurtynowych zachowano pełen wieniec murów średniowiecznych, wraz z fosą zewnętrzną i wałami ziemnymi. Do nowożytnych fortyfikacji włączono trzy gotyckie bramy: Św. Ducha (od południa), Panieńską (od północy) i Młyńską (od północnego zachodu). Brama Passawska nie pełniła już swoich funkcji. Osłonięta przez jeden z usypanych bastionów, została odcięta od dróg prowadzących do miasta. Wałem ziemnym z bastionami objęta została również Łasztownia, a na Kępie Parnickiej w latach 1631 – 1632 zbudowano dwa dzieła rogowe.
Oblężenie miasta przez siły cesarskie i brandenburskie w 1659 roku przyniosło za sobą wielkie zniszczenia w systemie obronnym. Wkrótce po zwinięciu oblężenia, przystąpiono do naprawy uszkodzonych fragmentów. Zrezygnowano wtedy z odbudowy umocnień średniowiecznych, a w południowo – zachodniej części obwarowań wybudowano Bramę Nową, która zastąpiła wspomnianą wcześniej Bramę Passawską.
U kresu okresu szwedzkiego Szczecin broniony był obwarowaniami wzmocnionymi dziewięcioma bastionami (licząc kolejno od Odry po stronie południowej: Ślimaczym, Zielonym, Passawskim, Królewskim, Górnym Rycerskim, Młyńskim, Piotrowym, Kagena i Panieńskim).
Wojska pruskie wkroczyły do Szczecina w październiku 1713 roku. Niemal natychmiast przystąpiono do opracowania planów nowych umocnień miasta. W anonimowym opracowaniu z 1715 roku, w którym fortyfikacje szwedzkie określono jako małe i źle zbudowane, pojawiła się propozycja odziania wszystkich wałów oraz budowy wydzielonych fortów i kazamat.
Rok później swój plan przedstawił pełniący funkcję dyrektora korpusu inżynierów Jean de Bodt. Fortyfikacje przebiegały nań wzdłuż okręgu, którego środek stanowiło centrum miasta, a narożniki poszczególnych bastionów znalazły się na przecięciu okręgu i prostych dzielących go na równe części.
Nowe umocnienia wokół miasta ostatecznie zaprojektował i zrealizował przyjęty do służby pruskiej Gerhard Cornelius von Walrave. Jego pierwsze plany powstały w latach 1717 – 1724. Ostateczny kształt twierdzy Szczecin nadany został na przełomie trzeciej i czwartej dekady XVIII wieku. Budowę rozpoczęto w maju 1724 roku położeniem kamienia węgielnego przy Szańcu Północnym obok Bramy Panieńskiej. Prace nad głównymi umocnieniami trwały do 1740 roku. Nadzór sprawować miał sam projektant, a jego zastępcą został Johann Gabriel de Prew. Cegłę, oprócz produkcji podjętej przy pomocy holenderskich rzemieślników, pozyskiwano m.in. ze średniowiecznych murów Wolina oraz zamku i klasztoru w Jasienicy. Zużyto ich ponad 43 mln.
W oparciu o plany Walravego powstały fortyfikacje mające zabezpieczyć miasto przed ewentualnymi oblężeniami. Obok znacznie zmienionych i rozbudowanych umocnień szwedzkich wybudowano nowe wały i dzieła forteczne. Przed każdym bastionem wzniesiono przeciwstraż, przed każdą kurtyną – rawelin lub lunetę, wszystko ochraniane przez fosę i drogę zakrytą.
Równocześnie z budową fortyfikacji zmieniono system wjazdów do Szczecina. Na miejscu przedbramia szwedzkiej Bramy Nowej, u wylotu ul. Szerokiej (Breite Str. – dziś ul. Wyszyńskiego), wybudowano w latach 1724 – 1740 Bramę Brandenburską (Berlińską – Berliner Tor, obecnie Brama Portowa). Po jej obu stronach w latach 1738 – 1740 zbudowano kazamaty, z których dwie znajdowały się bezpośrednio przy bramie i pełniły funkcję odwachu. Wjazd na przedpolu prowadził wpierw przez trzy mosty nad fosą główną, dalej fosami przedwału i rawelinu, wreszcie przez bramę zewnętrzną w wale rawelinu.
Brama Królewska (Königstor, do 1806 roku Anklamska – Anklamer Tor, dziś zwana również Bramą Hołdu Pruskiego), zbudowana w latach 1725 – 1728 u wylotu ul. Małej Tumskiej (Kleine Domstr., dziś ul. Mariacka), zastąpiła zburzoną w 1720 roku Bramę Młyńską. Wjazd przezeń od strony przedpola osłaniał rawelin, następnie droga prowadziła przez bramę zewnętrzną, dwa mosty nad fosą główną i rawelinową.
Trzecia brama powstała w latach 1725 – 1727 przed mostem na Parnicy na zamknięciu ulicy Wielkiej Łasztowej (Grosse Lastadie, obecnie ul. Energetyków). Brama Parnicka (Parnitztor) miała otwarty przejazd, który z każdej strony flankowany był przez dwa masywne słupy.
Brama Kozia (Ziegentor) wybudowana została w latach trzydziestych XVIII wieku u wylotu ulicy Parnickiej (Parnitzstr., obecnie ul. Władysława IV). Składała się z dwóch filarów zwieńczonych kulami. Znajdowała się na szańcu połączonym z drogą biegnącą wzdłuż nabrzeża Duńczycy drewnianym mostkiem przerzuconym przez fosę.
Budowlą o niezwykle skromnym charakterze była Brama Ślimacza (Schneckentor) znajdująca się w południowej części miasta (Heiligegeiststr., dzisiejsza ul. Św. Ducha). Składała się z przejazdu flankowanego dwoma filarami i arkadowego przejścia.
Brama Panieńska (Frauentor) prowadziła tunelem pod wałem fortecznym. Zbudowano ją na północ od starej, średniowiecznej bramy o tej samej nazwie.
Najlepiej chroniona była północno – zachodnia część Szczecina, zaopatrzona w dwa sprzężone z miastem forty z pięcioma narożami – Anhalt (zwany później Leopold – nazwy na cześć komendanta garnizonu – Christiana Augusta ks. Anhalt–Zerbst oraz królewskiego przyjaciela – Leopolda, ks. Dessau) i Wilhelma. Budowę Fortu Wilhelma rozpoczęto w 1734 roku, Fortu Anhalt – w roku następnym. Fort Prusy, jedyny nie mający bezpośrednich połączeń z miastem, znajdował się w miejscu dawnego szwedzkiego Fortu Gwieździstego. Posiadał sześć naroży oraz liczne lunety, raweliny i chodniki minowe, tworząc kompleks chroniący Szczecin od strony południowo – zachodniej.
Właściwie był on małym, samodzielnym miasteczkiem. Walrave zaprojektował je na planie koła, z okrągłym placem usytuowanym centralnie i dziesięcioma rozchodzącymi się promieniście ulicami. Jego budowę podjęto w 1729 roku.
Łasztownia otrzymała nowe szańce z małymi bastionami rozmieszczonymi wzdłuż brzegów Duńczycy, Parnicy i Odry. Były one zabezpieczone fosą wodną o szerokości 12 m i głębokości 2 m. Wzmocniono również przyczółek mostowy na Parnicy.
Nowe umocnienia miejskie zajęły łącznie blisko 115 ha, co znacznie przewyższało powierzchnię samego miasta (wyznaczony w średniowieczu obszar miasta lokacyjnego to około 54 ha). Lata 1741 – 1806 nie przyniosły fortyfikacjom zasadniczych zmian. Szczecin na lata przybrał postać niedużego pod względem powierzchni, ale niezwykle silnego miasta – twierdzy.
W 1806 roku Szczecin zajęty został przez wojska francuskie. Nowa załoga przystąpiła do prac mających na celu wzmocnienie newralgicznych punktów twierdzy. Z blisko 150 tys. bali wykonano konstrukcje palisadowe i przegrody palowe w obrębie wszystkich fortów, drogi prowadzącej z Fortu Prusy do miasta oraz na Łasztowni w rejonie przyczółka mostu na Parnicy. Ponadto palisadami zablokowane zostały wszystkie ulice prowadzące w kierunku Odry na terenie Dolnego Miasta.
Wkrótce po przejęciu miasta przez wojska pruskie (1813) zlikwidowano pofrancuskie palisady oraz dokonano modernizacji barier, schodów wałowych, chodników i placów broni. Było to wynikiem oświadczenia Fryderyka Wilhelma III z marca 1814 roku, w którym władca mówiąc o odbudowie zniszczeń, w pierwszej kolejności domagał się uwzględnienia zdolności obronnych kompleksów fortecznych. Przez kolejne lata trwały prace ziemne związane między innymi z niwelacją fragmentu wnętrza Fortu Leopold czy budową koszar w rejonie Bramy Panieńskiej. W latach dwudziestych i trzydziestych XIX wieku skorygowano układ fortyfikacyjny Łasztowni. Utworzono wtedy nowy wał wzdłuż Odry oraz uregulowano i pogłębiono fosę między Bramą Kozią a Parnicką.
W 1835 roku powołano do życia Berlińsko – Szczecińską Spółkę Kolejową. Od początku podstawowym problemem była lokalizacja trasy w stosunku do dzieł fortyfikacyjnych otaczających miasto. Oczywiście w interesie miasta było umiejscowienie dworca w jego najbliższym sąsiedztwie, jednak projekt umieszczenia nowego kompleksu budynków bezpośrednio przy zewnętrznym, południowo – zachodnim odcinku fortyfikacji, komendantura uznała za zagrożenie dla ich obronności. Inicjatorom budowy kolei zasugerowano przesuniecie dworca poza Górny Wik w kierunku Pomorzan.
Przy aktywnym poparciu udzielonym przez administrację prowincjonalną miasto przełamało opór czynników wojskowych. Około 1840 roku ministerstwo wojny podjęło korzystną dlań decyzję. Budowa linii kolejowej była pierwszym wyłomem w szczelnym systemie fortyfikacji. Dworzec Berliński (Berliner Bahnhof) wybudowany został między wąskim pasem dzielącym południowy odcinek twierdzy a Odrą. Zburzono przy tym kilka występów fortecznych. Likwidacja części umocnień przed Bramą Ślimaczą pociągnęła za sobą konieczność ich uzupełnienia w innym miejscu.
Linię Berlin – Szczecin przekazano do użytku w sierpniu 1843 roku. Do tego czasu większość niezbędnych prac związanych z korektą systemu fortyfikacji została ukończona.
W połowie lat czterdziestych XIX stulecia coraz częściej podważano sens istnienia twierdzy podając przy tym przykłady Hamburga czy Wrocławia, gdzie likwidacja umocnień wpłynęła na dynamiczny rozwój tych miast. Podobna decyzja w kwestii Szczecina w tym czasie nie zapadła, ale w styczniu 1845 roku Fryderyk Wilhelm IV zgodził się na zabudowę terenów położonych między Dworcem Berlińskim, Fortem Prusy i nabrzeżem Odry. Przedstawiony wkrótce projekt zakładał likwidację południowego frontu rdzenia twierdzy i zasypanie fos. Jednocześnie poprzez przedłużenie ówczesnego Placu Parad (Paradeplatz, dziś al. Niepodległości) o blisko 600 m, miało nastąpić połączenie Starego Miasta z nową dzielnicą Szczecina, zwaną odtąd Nowym Miastem. Wiązało się to z koniecznością budowy dlań nowych umocnień.
Decyzję o przebudowie fortyfikacji zatwierdzono w kwietniu 1845 roku. Formowanie bastionów i prace murarskie trwały w latach 1846 – 1849. Wszystkie projektowane na tym odcinku założenia ukończono do 1851 roku. Powstały wtedy kolejne bramy miejskie. Z Nowego Miasta do Fortu Prusy można się było dostać przez Bramę Nową (Neues Tor). Łączność z Dworcem Berlińskim zapewnić miała droga pomiędzy Bramą Odrzańską (Oder Tor) i Młyńską (Mühlentor).
W październiku 1856 roku Fryderyk Wilhelm IV w rezultacie kolejnej wizyty w Szczecinie powołał cywilno – wojskową Komisję do Spraw Rozwoju Miasta, która rozważyć miała możliwość likwidacji szczecińskiej twierdzy. Przygotowane przezeń projekty zburzenia fortyfikacji i rozbudowy miasta w kierunku północnym odrzucono, podobnie zresztą jak plan zakładający wzniesienie wokół obecnych umocnień nowej ich linii w przypadku oddania miastu istniejącej twierdzy. Mimo to działała już komisja mająca na celu gromadzenie pieniędzy na wykup terenów fortecznych, a wysiłkom miasta przychylne były władze centralne.
Pod koniec lat sześćdziesiątych XIX wieku wydawało się, iż negocjacje z kołami wojskowymi mogą wkrótce zostać sfinalizowane. Na skutek protestu części mieszkańców Szczecina, zarzucających grupie radnych uczestniczących w rozmowach korupcję, odrzucono jednak przedstawioną przez magistrat ofertę zakupu terenów pofortecznych. Dalszych rozmów nie podjęto wówczas na skutek wybuchu wojny prusko – francuskiej.
Po jej zakończeniu Wilhelm I powołał specjalną komisję mającą określić strategię zapewnienia bezpieczeństwa kraju. Na początku 1873 roku ustalono listę ośrodków wymagających podniesienia do kategorii twierdz pierwszej rangi oraz proponując likwidację umocnień, które straciły na znaczeniu. 30 maja 1873 roku podpisana została ustawa dotycząca zapewnienia środków finansowych na przekształcenie systemu twierdz Rzeszy. Jej VI artykuł przesądził o likwidacji ośmiu twierdz: Szczecina, Kołobrzegu, Stralsundu, Grudziądza, Casel, Minden, Wittenbergii i Erfurtu. 12 czerwca ministerstwo wojny przekazało wymienionym miastom instrukcję, w której zarządzono m.in. zniesienie w trybie natychmiastowym ograniczeń budowlanych w rejonach fortyfikacyjnych i przygotowanie do sprzedaży terenów będących dotąd w dyspozycji twierdzy.
Budowa twierdzy szczecińskiej wywarła znaczny wpływ na losy miasta w XVIII i XIX stuleciu. Paradoksalnie jednak ów wpływ nie dotyczył bezpieczeństwa Szczecina i jego mieszkańców. Siła jednego z najpotężniejszych kompleksów obronnych Europy, na nic zdała się w obliczu strategii podjętej przez wojska francuskie.
W czasach pokoju o istnieniu twierdzy nie pozwalały zapomnieć ciągłe dyskusje na temat ewentualnych zmian w jej obrębie. Jakiekolwiek działanie mające na celu unowocześnienie miasta (na przykład budowa linii kolejowej), wymagały konsultacji z władzami garnizonu i poniesienia finansowych konsekwencji związanych z korektą dzieł obronnych. Te z kolei wymagały stałej i kosztownej konserwacji.
Utrzymanie statutu twierdzy w drugiej połowie XIX wieku, oznaczało dla Szczecina jego przestrzenne ograniczenie do obszaru Starego i Nowego Miasta oraz terenów fortecznych. Centrum miasta oddzielone było od przemysłowych przedmieść, które wszak decydowały o jego gospodarczym wizerunku. Decyzje podjęte finalnie w 1873 roku były początkiem gwałtownego przestrzennego rozwoju miasta. Na zwolnionych przez wojsko terenach powstały nowe dzielnice, które stanowiły znakomite pole do popisu dla szczecińskich urbanistów i architektów przełomu XIX i XX stulecia.

Torney

Bibliografia:
A. Babiński, Szczecin mało znany, Szczecin 2000.
J. Bogdanowski, Wpływ szkoły staroholenderskiej na uformowanie się „polskiej maniery” w sztuce obronnej XVII w., [w:] Niderlandyzm w sztuce polskiej. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Toruń, grudzień 1992, Warszawa 1995.
G. Bukal, Gerhard Cornelius Walrave i holendersko – pruska fortyfikacja na ziemiach polskich, [w:] Niderlandyzm w sztuce polskiej…
Dzieje Szczecina, pod red. G. Labudy, t. II, Wiek X – 1805, Warszawa – Poznań 1985.
Dzieje Szczecina, pod red. G. Labudy, t. III, 1806 – 1945, pod red. B. Wachowiaka, Szczecin 1994.
Encyklopedia Szczecina, pod red. T. Białeckiego, t. I i II, Szczecin 2000.
E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku, Szczecin 2001.
R. Kotla, Bastiony, forty, bunkry… Historia umocnień obronnych Szczecina, Szczecin 2001.
B. Kozińska, Rozwój przestrzenny Szczecina. Od początku XIX wieku do II wojny światowej, Szczecin 2002.
O. Kunkel, H. B. Reichow, Stettin – so wie es war, Düsseldorf 1975.
J. Magdoń, Pozostałości pruskich fortyfikacji Szczecina u schyłku XX wieku. Próba charakterystyki, [w:] „Przegląd Zachodniopomorski” 2000, z. 3.
J. M. Piskorski, B. Wachowiak, E. Włodarczyk, Szczecin. Zarys historii, Poznań 1998.
M. Słomiński, Szczecińskie budowle Gerharda Corneliusa von Walrave, [w:] „Przegląd Zachodniopomorski” 1987, z. 3.
M. Słomiński, R. Makała, M. Paszkowska, Szczecin barokowy. Architektura lat 1630 – 1780, Szczecin 2000.
M. Stelmach, Plany twierdzy Szczecin, [w:] Kartografia forteczna, pod red. A. Tomczaka, Warszawa 1991.
M. Stelmach, Powstanie Nowego Miasta w Szczecinie (1845 – 1869), [w:] Historia i Archiwistyka. Księga pamiątkowa ku czci profesora Andrzeja Tomczaka, Toruń – Warszawa 1992.
W. Stępiński, Gospodarcze i demograficzne podstawy rozwoju przestrzennego Szczecina w latach 1808 – 1870, [w:] „Materiały Zachodniopomorskie” 1982.
P. Zaremba, H. Orlińska, Urbanistyczny rozwój Szczecina, Poznań 1965.