Opublikowane przez Busol w Architektura i Urbanistyka.

Nazwa ulicy Łasztowej łączy się nierozerwalnie z wyspą Między­odrza o tej samej nazwie, tj. Łasztownią, położoną po prawej stronie Odry, naprzeciwko Starego Miasta, a połączoną z nim mostem Długim. Historia tej wyspy od średniowiecza jest ściśle związana z dziejami szczecińskiego portu. Wyspa Łasztownia w obecnym swoim kształcie terytorialnym wybiega znacznie poza swoją historyczną najstarszą po­przedniczkę. Aktualnie jej wschodnie, południowe i północne krańce obramowane są wodami Parnicy, Kanału Zielonego, Duńczycy i Kanału Wrocławskiego. We wczesnym średniowieczu wyspa była znacznie mniejsza. Stanowiła tylko niewielką kępę przybrzeżną, położoną na­przeciwko dzisiejszego mostu Długiego i oddzieloną od głównego nurtu Odry od strony wschodniej wąskim i niezbyt głębokim ramieniem wodnym tej rzeki. Tereny położone na wschód od tego ramienia odrzań­skiego oraz od samej Odry, stanowiły obszary dużej wyspy międzyod­rzańskiej zwanej Ostrów Mieleński. Owo ramię Odry biegło obecnymi ulicami: Zbożową i Celną. Jeszcze dziś widoczne jest tam wyraźne obniżenie terenu powstałe po zasypanych korytach tego ramienia. Potwierdzają to w pełni najstarsze źródła kartograficzne tej części miasta: szkice Brauna i Hogenberga oraz szkic portu szczecińskiego z końca XVI w. nieznanego autora. Na szkicu Khotego z 1625 r. połu­dniowe ramię tego kanału jest już zasypane (jest to część dzisiejszej ulicy Celnej). W XVII w. również i północny odcinek tego ramienia został zasypany.

Pierwotnie więc Łasztownia była niewielką wysepką odrzańską, usytuowaną w miejscu przeprawy przez rzekę w kierunku Dąbia. Było to najdogodniejsze miejsce do przeprawy przez bagnistą dolinę Odry w obrębie ówczesnego miasta. Jednocześnie przez te tereny wiódł jedyny i najstarszy szlak komunikacyjny ze wschodu na zachodni brzeg rzeki. W 1299 r. zbudowano na Odrze stały most drewniany zwany Długim, a bagnistą drogę wiodącą do Dąbia umacniano sukcesywnie nasypem z kamieni, skąd wzięła się późniejsza nazwa tego traktu: Wielka Kamien­na Grobla (Gross Stein Damm). Jest to trakt obecnej ul. Gdańskiej.

Przestrzenne oraz ekonomiczne zagospodarowywanie wyspy Ła­sztowni rozpoczęło się w drugiej połowie XIII w. Związane to było z rozwijającym się portem handlowym, zlokalizowanym na Odrze pomię­dzy mostami Długim i Kłodnym. W 1283 r. wyspa Łasztownia (insulam sitam trans Oderam ex opposito civitatis nostrae) została nabyta przez miasto i rozpoczęło się jej wykorzystywanie na cele portowe. Na Ła­sztowni lokalizowano na ogół składy towarów i spichlerze. Tutaj też przybywające statki handlowe pozbywały się zarówno towarów, jak i balastu. Z biegiem czasu wzniesiono w tym celu odpowiednie pomosty przeładunkowe i nabrzeża (drewniane) do za- i wyładunku towarów. Od tych czynności wywodzi się nazwa zarówno wyspy, jak i przebiegającej przez nią późniejszej ul. Łasztowej. Średniowieczne słowa łacińskie: „lastagium”, „lestagium”, „lastadium” (polski odpowiednik „łaszt”) oznaczają ciężar jakiegoś ładunku (niem. „Last”, franc. „Lastage”, ang. „Lastage”) i ostatecznie rozumiano je jako miarę objętości. W XIV w. była to jednostka ładunku okrętowego i miara artykułów sypkich. Obliczano w niej również wyporność statków. Mianem tym zaczęto z czasem określać całą wyspę. Ponieważ mała stosunkowo powierzchnia wysepki została szybko wykorzystana i budownictwo przeniosło się na jej sąsiednią wyspę, koncentrując się wzdłuż drogi do przeprawy przez Parnicę, nazwa „Łasztownia” została przeniesiona na te nowe obszary. Już w XIV w. cały teren do Parnicy nosił nazwę Łasztowni. Główną drogę biegnącą przez wyspę także nazwano Łasztownią – Łasztową. Zabudowywano również tereny w kierunku północnym, aż do wypływu z Odry jej ramienia, Duńczycy, co dało podstawę do wykształcenia się dwóch pojęć nazewniczych. Część najstarszą, właściwą wyspę, nazwa­no Wielką Łasztownią (Gross Lastadie), pozostałą część, głównie ob­szary ciągnące się wzdłuż Odry aż do Duńczycy, nazwano Małą Łasztownią (Kleine Lastadie). Już od 1325: „parva lastazia”, 1411: „upp der lutteken lastaden”. ISt111.1ł0 też jej inne określenie: „lastadla ante arborem” (1325), „lastidia circn arborem” (1346), „Unterbaum” (1311). Związane to było z eksploatacją drewna w tej części wyspy.. Przy Duńczycy powstała nieco później stocznia okrętowa z warsztatami, stąd określenie: „de schippbuwer lastadie” (1500) i „der Schipbaulastadie gegen dem Schlachthuse” (1553) tj. stocznia przy rzeźni (bowiem była tam też rzeźnia miejska).

Cała zabudowa ówczesnej Łasztowni koncentrowała się przez następne cztery stulecia (do XIX w.) wyłącznie wokół ulic: Łasztowej, Celnej i Spichrzowej (dzisiaj Zbożowa). Przy końcu tej ostatniej, przy Duńczycy, powstała w XIV w. stocznia, a całe zbudowane równocześ­nie z nią osiedle nazwano Łasztownią Stoczniową (Schiffbau Lastadie). Tereny poza zabudową uliczną wykorzystywane były na cele hodowla­ne. Wspomniana rzeźnia położona była tuż przy moście Kłodnym.

W połowie XVII w. osiedle na Łasztowni otoczone zostało wałami ziemnymi, które ciągnęły się wzdłuż dzisiejszego Bulwaru Gdańskiego i ul. Władysława IV. W 1727 r. w fortyfikacjach przy Parnicy wzniesio­no kamienną bramę Parnicką, a przy toczni bramę Kozią. Po zniesieniu tych fortyfikacji ziemnych, co nastąpiło w drugiej połowie XIX w., w miejscu wałów powstały ulice, które otrzymały wówczas nazwy: Wa­łowej (Wallstrasse) i Parnickiej (Parnitzstrasse). Obecny układ sieci ulicznej Łasztowni pochodzi z pierwszej połowy XVIII w., z czasów króla pruskiego Fryderyka Wilhelma I (1729-1738), kiedy Łasztownia pod względem przestrzennym została ostatecznie uporządkowana i zabudowana. Z instytucji użyteczności publicznej powstałych w XVII w. wymienić należy szkołę przędzalniczą dla stu osób (przy ul. Celnej), a w 1783 r. przy istniejącym już domu sierot (późniejsza ul. Wałowa) otwarto seminarium nauczycielskie.

Drugi etap zabudowy Łasztowni nastąpił na przełomie XIX/XX w. Wyeksploatowana XVIII-wieczna zabudowa zaczęła ulegać wymia­nie na nowszą, wznoszoną w stylu secesyjnym. Wielkie zapotrzebowa­nie na mieszkania było przyczyną całkowitej i niezwykle gęstej zabudowy całej wyspy domami czynszowymi, przeplatanymi gmacha­mi fabrycznymi i różnymi obiektami produkcyjno-usługowymi. Do największych należała cukrownia przy ul. Władysława IV (Pommersche Provinzial -Zuckersiederei), obecnie przedsiębiorstwo Przemysłu Cu­kierniczego „Gryf ‚. Jak grzyby po deszczu wyrastały wówczas mniejsze i większe, różnych branży, prywatne firmy handlowo-usługowe i zakła­dy produkcyjne. Największym niewątpliwie wydarzeniem było otwar­cie w 1888 r. portu wolnocłowego (Freihafen), właściwie już poza obszarem historycznej Łasztowni. W tym samym czasie przy ul. Bytom­skiej oddano do użytku okazały gmach zarządu portu strefy wolnocło­wej w stylu neogotyckim, istniejący do dnia dzisiejszego. Cała zabudowa Łasztowni została ostatecznie zamieniona w kompletną ruinę podczas nalotów lotnictwa alianckiego w ostatniej wojnie, w 1942­-1944 r.

Ulica Łasztowa (Grosse Lastadie). Po­czątkowo, w swoim pierwotnym kształcie, była to droga biegnąca od przeprawy przez Odrę w rejonie obecnego mostu Długiego przez Mię­dzyodrze aż do przeprawy przez Regalicę w kierunku Dąbia. W związku z gospodarczym wykorzystaniem wysepki przy moście Długim i nazwa­nej Łasztownią, również przebiegającąprzez niądrogę nazwano Łasztową. Rychło też zabudowa ogarnęła dalszy odcinek drogi aż do Parnicy. Zabudowa,
początkowo drewniana, powstawała sukcesywnie. Już na przełomie XIII/XIV w. musiała tutaj istnieć spora osada, skoro w 1308 r. zbudowano dla jej mieszkańców kościół p.w. św. Gertrudy (przy nim powstał też szpital dla ubogich). Kościół ten, początkowo drewniany, w 1450 r., został przebudowany w konstrukcji ryglowej. Zamieszkująca osiedle ludność to przeważnie robotnicy zatrudnieni w porcie przy przeładunkach (tzw. tragarze) i w stoczni przy Duńczycy, a także wielu rybaków. Etnicznie była to początkowo ludność słowiańska. Do XVI w. ulica aż do Parnicy została zabudowana. Na obszarach za budynkami, które rozciągały się aż do Parnicy i Duńczycy, hodowano bydło. Pełno tu było ogrodów, łąk, stodół, obór i stajni, eksploatowano też istniejący drzewostan, wykorzystywany m.in. przy budowie statków. Potwierdza­ją to w pełni sztychy Brauna, Hogenberga i Kotego z XVI/XVII w.

Z większych budowli, obok spichlerzy na zboże, magazynów na sól i śledzie, skupionych głównie wzdłuż brzegów Odry, wymienić należy przede wszystkim żuraw przeładunkowy. Nie wiadomo kiedy zbudowano to urządzenie. Bezpośrednie istnienie żurawia w porcie potwierdzone jest dopiero w XVI w., w 1570 r. Jest jednak rzeczą pewną, że musiał on powstać znacznie wcześniej, o czym świadczą źródła pośrednie z XV w., mówiące o opłatach za korzystanie z żurawia. Przypuszcza się, że powstał on na przełomie XIII/XIV w. Żuraw znaj­dował się przy samym brzegu Odry, tuż przy moście Długim. Był to duży budynek, wewnątrz którego znajdowały się urządzenia obrotowe do manipulowania wysuniętą na zewnątrz belką ze zwisającą zeń liną służącą do podnoszenia towarów. Mniej więcej w tym miejscu znajduje się obecnie budynek urzędu celnego. Więcej informacji o mieszkańcach ówczesnej ulicy Wielkiej Łasztowej oraz istniejących tam budowlach i warsztatach pracy pochodzi z XVI w. Wiadomości te znajdują się w rejestrach szosowych (podatkowych), gdzie wymienia się wiele nazw miejscowych określających istniejące zabudowania, nazwiska właści­cieli posesji, nazwy ciągów komunikacyjnych, bądź potocznych okre­śleń konkretnych miejsc. Wszystkie zamieściliśmy na załączonym szki­cu.

Ze sztychu Brauna i Hogenberga wynika, że tuż obok mostu Długiego, po wschodniej stronie Łasztowej, znajdował się skład smoły, a nieco dalej miejska cieślarnia. W tym też czasie (przełom XVI/XVII w.) nastąpiło zasypanie południowo-wschodniego ramienia wodnego Odry, odcinającego Łasztownię od reszty Ostrowa Mieleńskiego, ponieważ na planie Kotego już ono nie istnieje. Północne ramię tego nurtu zasypano już w drugiej połowie XVII w. i Łasztownia przestała być wyspą w pierwotnym kształcie.

Po włączeniu Szczecina do Prus (1721) również i na Łasztowni wszczął się ruch budowlany. Wzniesiono tutaj szereg budynków użyte­czności publicznej oraz domów mieszkalnych. Późniejszy wygląd ul. Łasztowej datuje się właśnie z tego okresu. Murowane budynki miesz­kalne zastępowały dawną, przeważnie drewnianą zabudowę, wznoszo­no je według przyjętego jednolitego planu, stąd posiadały charakter koszarowy. Pod względem urbanistycznym Łasztowa uległa jednak korzystnym przekształceniom. Przeważała zabudowa parterowa, naj­wyżej jednopiętrowa. W latach 1723-1726 na prawym brzegu Odry, tuż przy moście Długim, zbudowany został tzw. Packhof, w którym znala­zły pomieszczenia biura akcyzy państwowej (ryc. ). W miejscu tym stoi obecnie urząd celny. Z innych budynków wymienić należy bramę Parnicką (Parnitzbriicke) w fortyfikacjach ziemnych, otaczających zabudowaną wówczas część Łasztowni. Przy skrzyżowaniu zaś Łasztowej z Kościelną (obecnie Floriana) mieściła się instytucja sądu ławniczego (istniejąca tam od XVI w.). W 1729 r. na koszt rady miejskiej wzniesio­no nowy budynek, w którym na pierwszym piętrze mieściła się sala sądu, natomiast w oficynie stanął budynek strażacki. Budynek od strony ulicy miał czterosłupową kolumnadę. W budynku strażackim stały w pogotowiu: wielka sikawka, 40 wiader, 4 duże drabiny i 4 bosaki. Do budynku przylegał spory ogród. Również przy Łasztowej, obok Pack­hofu w sąsiedztwie mostu Długiego, wznosił się wcześniej pobudowany dom poboru podatków o zmiennych często nazwach (cło książęce, później cło królewskie) ostatecznie Dom królewskiej akcyzy i licencji (Konigliche Akziser- und Lizenzenhaus). Budynek stał aż do 1907 r. i wraz z Packhofem ustąpił miejsca obecnemu urzędowi celnemu.

W drugiej połowie XIX w., po zniesieniu fortyfikacji miejskich, znaczna część zabudowy ul. Łasztowej uległa ponownej zmianie. Stare wysłużone domy zastępowano nowymi czynszowymi, szczelnie obudo­wując wnętrza międzyblokowe i podwórza. Łasztownia należała do najgęściej zabudowanych terenów śródmieścia. Wznoszono też dużo różnego rodzaju zakładów usługowo-produkcyjnych i handlowych, warsztatów, składów, garaży i … stajni (cały transport miejski był konny). Z dużych firm handlowych na uwagę zasługuje znana później szeroko firma spedycyjna Leopolda Ewalda (1850 r.) – Dramburg et Hertwig, zajmująca się na wielką skalę handlem winem (pod nr 26/27). Pod nr 76 miała swoją siedzibę (od 1888 r.) firma E. Mascow posiada­jąca duży sklep sprzedaży papieru i wyrobów papierniczych. Budynek był modernizowany w początkach XX w. Zaraz w pobliżu (nr 79) funkcjonowała firma H.Schmidta, specjalizującego się w budownictwie z betonu i stali (jej duże składy mieściły się przy ul. Kujota). Było też szereg mniejszych (np. pod nr 34 działała mała fabryczka musztardy). W innych budynkach mieściły się najrozmaitsze zakłady handlowe, gastronomiczne i usługowe (np. pod nr 56 znana apteka Hanza oraz Rysko-Szczecińskie Towarzystwo Żeglugowe). Prawdziwym jednak „kombinatem spedycyjnym” był budynek pod nr 90-92, noszący nazwę Domu Hanzeatyckiego (Hansahaus). Oprócz siedziby Czesko-Mora­wskiej Spółki Akcyjnej Żeglugi na Odrze (Bóhmischmahrische Ode­rschiffahrs-Akt.Gesellschaft) mieściło się tam jeszcze aż dwanaście różnych firm spedycyjnych. Ostatnie trzy budynki przy skrzyżowaniu ul. Łasztowej z Wałową(tj. z Bulwarem Gdańskim) należały do kościoła katolickiego: pod nr 101 mieściła się gmina katolicka kościoła Chry­stusa Króla a pod nr 102/103 znajdował się sam kościół pod tymże wezwaniem (obecnie mieści się tam Komisariat Portowy MO). Budynki te były często przebudowywane i unowocześniane. W początkach XX w. zmieniła się topografia zabudowy w rejonie mostu Długiego. W latach 1904-1907 w miejscu wyburzonego starego Packhofu wzniesiono okazały gmach nowego urzędu celnego dla kraju i zagranicy, który przetrwał szczęśliwie do naszych czasów.

W latach 1942-1944, w wyniku kilkukrotnych nalotów lotnictwa alianckiego na Szczecin, ul. Łasztowa a wraz z nią faktycznie cała wyspa została doszczętnie zniszczona. Ulica Łasztowa, stanowiąca główny trakt komunikacyjny do portu została najszybciej odgruzowana i uru­chomiono na niej komunikację miejską. Z gmachów publicznych naj­mniej uszkodzonych i najwcześniej wyremontowanych wymienić należy dawny Urząd Celny, a w budynku odremontowanego kościoła Chrystusa Króla przy moście Portowym znalazł pomieszczenie Komi­sariat Portowy MO. Pod koniec lat pięćdziesiątych zabezpieczony został zrujnowany kościół św. Gertrudy.

Właściwe prace nad odbudową ul. Łasztowej rozpoczęły się w latach sześćdziesiątych. W związku z poszerzeniem ul. Wielkiej i Gdań­skiej, to samo uczyniono również z Łasztową. Otrzymała ona dwie niezależne jezdnie z wydzielonym torowiskiem tramwajowym pomię­dzy nimi. Wybudowano też nowy, poszerzony oraz znacznie podwy­ższony most Portowy na Parnicy (dawniej m. Żmogusa). Dojazdy do niego zostały umiejscowione na specjalnych nasypach. W ten sposób ul. Ł~sztowa stała się nowoczesną i bezkolizyjną arterią komunikacyjną, łączącąciąg poszerzonej ul. Gdańskiej ze Starym Miastem. Odbudowa­no też całkowicie kościół św. Gertrudy, przy którym wzniesiono budy­nek nowej plebani. W dalszych latach pobudowany został gmach Portowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej, gmach siedziby przedsię­biorstw gospodarki morskiej oraz pawilon gastronomiczny z restauracją „Bosmańską”. W latach sześćdziesiątych powstał bardzo ciekawy pro­jekt wzniesienia na Łasztowej kilku o nowoczesnej architekturze gma­chów dla Polskiej Zeglugi Morskiej, ale nie weszły one w stadium realizacji. W połowie lat siedemdziesiątych ul. Łasztowa została włą­czona w system komunikacyjny budowanej jeszcze Trasy Zamkowej. Wspomnieć wypada, że w gmachu dawnego urzędu celnego przy mo­ście Długim znalazło się szereg instytucji związanych z gospodarką morską, m.in.: Przedsiębiorstwo Spedycji Międzynarodowej „C.Har­twig”, Żegluga Szczecińska, Rzeczoznawstwo i Kontrola Towarów w Obrocie Międzynarodowym „Polcargo”, Urząd Celny, Zarząd Gospo­darki Wodnej.

Ulica Zbożowa (Speicherstrasse). Począwszy od średniowiecza, wraz z zabudową wyspy Łasztowni, dokony­wała się również zabudowa wschodniego brzegu Odry pomiędzy mostem Długim a początkiem Duńczycy. Było to przeważnie budow­nictwo gospodarcze, gdzie przeważały składy, magazyny, a. nade wszy­stko spichlerze na zboże. Wśród nich wznoszono też budynki mieszkalne. Przy samej Duńczycy powstała stocznia wraz z magazyna­mi drewna oraz domami mieszkalnymi dla pracujących tam robotników. Była to tzw. Łasztownia Stoczniowa. Określenie to pojawiło się w źródłach pisanych stosunkowo wcześnie, bo już w 1500 r.: „de schip­pbuwer lastadie” (1500), „up der Kahnbuwer” (1540), „up der schip­pbaulastadie gegen dem schlachthuse” (1553), tj. stocznia obok rzeźni. Już w XIV w., tuż przy moście Kłodnym, powstała bowiem rzeźnia, która w XVI w. została znacznie rozbudowana. W jej posiadaniu znaj­dowała się Wyspa Grodzka, zwana z tego powodu Łąką Rzeźników (Knochenhauerwiese). Miejsce rzeźni było nazywane: „nach dem kuterhauwarts (1548), „hinter dem Kuterhow” (1550), czyli w pobliżu, w okolicy rzeźni. Obszary poza wąską strefą zurbanizowaną, tj. do obecnej ul. Władysława IV, wykorzystywano na wypasy bydła, trzody i ptactwa domowego. Dużo też było ogrodów i łąk. Przez całe wieki charakter tej zabudowy nie ulegał w zasadzie żadnym zmianom. Widać to wyraźnie ze sztychów Brauna i Hogenberga, Kotego, Meriana i innych. W rejonie na północ od żurawia przeładunkowego wzniesiono z czasem kamieniczki mieszczańskie, w większości należące do bogatej rodziny kupieckiej Loytzów, potem do książąt, a w końcu do rządu pruskiego. Była tam też warzelnia soli (Salzsiederei).

Ponieważ wśród tej zabudowy dominowały zdecydowanie spi­chlerze, budynki duże i rzucające się w oczy, cały ten ciąg komunika­cyjny poczęto z biegiem czasu nazywać ulicą spichrzów: „Spiker” (1577), „Von der Scheunen” (1659, stodoły), „die Speicher” (1679) i od 1761 „Speicherstrasse” tj. Spichrzowa (obecnie od 1945 r. ul. Zbo­żowa). Po zasypaniu północnego ramienia odrzańskiego, oddzielające­go Łasztownię od Ostrowa Mieleńskiego, również na ten nowo powstały ciąg uliczny przeniesiono nazwę ulicy Spichrzowej (aż do ul. Łasztowej).

Znaczne zmiany w zabudowie ulicy przyniósł wiek XIX. Niektóre starsze obiekty wyburzono na rzecz nowych, czynszowych. Przybyło też wiele różnych firm i instytucji. Numery domów 22/25 należały do cukrowni pomorskiej, pod nr 35 znalazła pomieszczenie fabryka papie­ru i artykułów pakowych Kurta Mascowa
założona w 1888 r. oraz siedziba czterech towarzystw: Szczecińskiego Towarzystwa Portowego (Stettiner Hafen-Gesellschaft), Pomorsko-Meklemburskiej Żeglugi Pa­rowej (Pommern-MecklemburgerDampschiffahrt), Strzałowskiego To­warzystwa Żeglugi Parowej (Stralsunder Dampfschiffart Gesellschaft) oraz znanych szeroko w Europie północnej Linii Żeglugowych armatora Ippena (Ippen-Linie Reederei), które obsługiwały regularnie rejsy do portów morza Północnego i Bałtyckiego. W przebudowanym (1937) spichrzu pod nr 22/25 znalazło lokum Szczecińskie Towarzystwo Spi­chrzowe (Stettiner Speicher Verein), a pod nr 20 była egzotyczna restauracja Jawa.

Cała zabudowa tej ulicy, wraz z zachowanymi aż do 1944 r. pięknymi średniowiecznymi spichrzami, zamieniona została w stosy gruzów podczas masowych nalotów lotniczych na Szczecin w czasie ostatniej wojny. Po 1945 r. tereny zniszczeń zostały odgruzowane i do chwili obecnej są jeszcze nie zabudowane. W latach siedemdziesiątych powstał wprawdzie bardzo interesujący projekt wzniesienia na ul. Zbo­żowej 16-kondygnacyjnego o nowoczesnej architekturze gmachu dla PPD „Gryf ‚, z pełnym programem różnych usług (łącznie z bogatym zapleczem usług sportowych), ale niestety nie zaczęto go realizować.

Ulica Celna (Pladrinstrasse). Początki po­wstania tej ulicy również sięgają średniowiecza. Powstała ona tuż nad prawą południową odnogą Odry, okalającą od wschodu wyspę Łasztow­nię. W pierwszej połowie XVII w. ta odnoga Odry została zasypana. Powstał wówczas obszerny plac (pomiędzy rzeką i obecnymi ulicami: Łasztową, Celną i Kanałem Zielonym ), na którym urządzono cieślarnię miejską oraz składy drewna i smoły. Widać to wyraźnie na szkicach Brauna i Hogenberga oraz Kotego (przełom XVI/XVII w.). Koncentru­jąca się przy obecnej ulicy Celnej zabudowa posiadała charakter miesz­kalny. Bagnistość tych terenów stała się zapewne przyczyną powstania nazwy tej ulicy, która w języku niemieckim brzmiała Pladńnstrasse. Pierwsze wzmianki źródłowe o niej sięgają XVI w. i brzmią: „stadthof in der Pladeńne” (1552), „by der „pladderyn” (1532), „bi der pladdeńn” (1533), „hof gegen der Pladderynne” (1540), „Pladderin” (1602). Cho­dzi tutaj o określenie położenia cieślarni miejskiej przy „Pladdeńn”. Niektórzy badacze niemieccy nazwę tę wywodzą ze słowiańskiego słowa „błoto”, które w potocznej wymowie niemieckiej przekształciło się w „blat”, „plat” oraz przybrało pożyczkę niemiecką dla końcówki „rinne” tj. „rynna”. W ten sposób powstał wyraz „Pladrinne” (błotna rynna) i nazwa ta przylgnęła do wykształconej przestrzennie ulicy.

Na Celnej rozwijało się głównie budownictwo mieszkalne i tak ryło aż do 1945 r. W 1886 r., w miejsce istniejącego dotychczas drewnianego mostu Zielonego na Kanale Zielonym, do którego docho­3ziła ul. Celna, łącząc Łasztownię z Kępą Parnicką, oddano do użytku nowy most o konstrukcji żelaznej. Do 1945 r. istniało na Celnej wiele placówek handlujących rybami, towarami kolonialnymi, kantorów, mieszkało tu też dużo osób o zawodach związanych z morzem i portem. JV 1944 r. całość zabudowy została kompletnie zniszczona. Ponieważ post Długi był zniszczony, komunikacja na Łasztownię odbywała się ul. Dworcową i jej przedłużeniem przez most typu Baileya na Odrze do ul. Celnej i dalej do Łasztowni. Ulica do chwili obecnej nie została :wbudowana.

Bulwar Gdyński (Sellhausbollwerk). Ulica ta biegnąc nad Odrą łączy ze sobą ul. Łasztową i rejon mostu Długiego z Bulwarem Gdańskim na Kanale Zielonym. Powstała w 1859 r. przy porządkowaniu zabudowy tego obszaru. Już w 1926 r. na obszernym placu przylegającym do Odry, ul. Celnej i Kanału Zielonego istniały trzy dosyć obszerne budynki barakowe zwane Sellhauser. Mie­ściło się tu Towarzystwo Handlu Śledziami (Verein Stettiner Hering­simporteure) i koncentrował handel tymi rybami. Przy Kanale Zielonym Towarzystwo posiadało własną przystań przeładunkową. Od nazwy tych baraków wzięła się następnie niemiecka nazwa ulicy: Sellhausbol­lwerk (dosłownie Bulwar Domów Sella). Obok istniał jeszcze przez jakiś czas zakład kąpielowy Moritza. W drugiej połowie XIX w. (pod nr 2), w pobliżu owych baraków nad Odrą, została zbudowana fabryka lodu, chłodnia i zamrażalnia (Stettiner Kuhl und Gefriederhaus). Zakła­dy te były przebudowywane i modernizowane. W 1906 r. zbudowano nową chłodnię oraz wytwórnię konserw rybnych. Budynek ten wyszedł stosunkowo obronną ręką z zawieruchy wojennej, został więc po wojnie szybko odbudowany i rozpoczął pracę. Obecnie mieści się tutaj Centrala Rybna Przedsiębiorstwa Przemysłowo-Handlowego (również pod nr 2). W dużym narożnym budynku przy Bulwarze Gdyńskim i placu Ciesielskim do 1945 r. mieściły się pomieszczenia konsulatu duńskiego, na zapleczu wędzarnia ryb oraz warsztat samochodowy. Budynek uległ całkowitemu zniszczeniu w nalotach w 1944 r.

Plac Baterii Laskowskiego (Zimmer­p l a t z ) . Plac ten obecnie nie istnieje. Położony był pomiędzy ul. Łasztową, Celną i Odrą, tuż przy moście Długim. Jego dawna niemiecka nazwa Zimmerplatz tj. pl. Ciesielski, związana była z zajęciami, jakie tam były wykonywane przynajmniej od XVI w. Plac ten powstał fakty­cznie na miejscu zasypanego w XVII w. ramienia nurtu Odry, opasują­cego od południowego wschodu wysepkę Łasztownię. Przed zasypaniem tego ramienia, tuż przy moście Długim, w XVI w. znajdo­wały się tam jakieś budynki gospodarcze, natomiast nieco bardziej na południe, na terenach ciągnących się do Kanału Zielonego, mieściła się w owym czasie miejska cieślarnia (cięcie i obróbka drewna) oraz składy smoły i dziegciu. Po zasypaniu ramienia Odry cały powiększony plac został przeznaczony na te same cele. W 1697 r. ówczesne władze szwedzkie, przeniosły tutaj wagę miejską, funkcjonującą do tej pory przy ul. Panieńskiej. W XVIII w. zbudowano dla niej nowy budynek (róg placu i ul. Pladrin). Waga przetrwała tutaj do końca XIX w. W 1843 r., przy porządkowaniu tego placu i jego zabudowy, otrzymał on nazwę właśnie placu Ciesielskiego. W 1945 r. nadano mu wprawdzie nową nazwę polską – pl. Baterii Laskowskiego (na cześć dowódcy baterii artylerii na Helu w 1939 r.), ale nie odbudowany, uległ całkowitej likwidacji w latach sześćdziesiątych podczas przebudowy i poszerzaniu ul. Łasztowej.

Ulica Załogi Orła (Zachariasgang). Ulica ta również obecnie nie istnieje. Była to bardzo wąska i kręta uliczka, przejście pomiędzy ul. Łasztową i Wałową (Bulwar Gdański). Znisz­czona w 1944 r. została zlikwidowana ostatecznie podczas odgruzowy­wania Łasztowni po 1945 r. Rodowód jej sięga XVI w. W 1543 r. w księdze ławniczej Łasztowni występuje Hans Zacharias z małżonką Katarzyną, a w 1553 r. pojawiło się skreślenie „im Hans Zachariasgan­ge” (tj. w uliczce Zachariasza). Rodzina ta znana była już wcześniej na Łasztowni. Od istniejącego tam jej domu, wzięła się później nazwa wąziutkiej uliczki. Zabudowa należała raczej do bardzo ubogich, były to faktycznie zaplecza gospodarcze budynków ul. Kościelnej (Floriana), pełne starych parterowych ruder, szop, przybudówek oraz rozmaitych warsztatów. Z dawnej zabudowy, w 1990 r. istniał jeszcze jeden jedyny zamieszkały domek.

Ulica Floriana (Kirchenstrasse). Odistnie­jącego opodal kościoła św. Gertrudy wzięła się jej nazwa – Kościelna, która pojawiła się pierwszy raz w 1762 r. W latach 1825-1856 ten ciąg komunikacyjny nosił zagadkową nazwę – Czarne Przejście (Der Schwarze Gang), do dzisiaj niewyjaśnionego pochodzenia. Ulica łączy Bulwar Gdański z ul. Władysława IV. Przy skrzyżowaniu z tą ostatnią znajdo­wało się boczne wejście do Prowincjonalnej Cukrowni Pomorskiej. W jednym z narożników skrzyżowania z Łasztową (nr 33) mieścił się od XVI w. sąd ławniczy Łasztowni, zaś na odcinku południowym ulicy, naprzeciwko kościoła św. Gertrudy był przytułek dla starców (35 pen­sjonariuszy) tzw. Fundacja Gertrudy (Gertrudstift), szkoła dla dziew­cząt (Gertrudschule) oraz budynek parafii. W czasie ostatniej wojny również i ta ulica została zmieciona z powierzchni. Z dawnej zabudowy ocalały zaledwie dwa domy czynszowe przy skrzyżowaniu z ul. Wła­dysława IV.

Bulwar Gdański (Wallstrasse). Podobnie jak ulica Parnicka (obecnie Władysława IV), ulica ta powstała na miejscu rozebranych w XIX w. dawnych fortyfikacji ziemnych, otaczających ówczesną Łasztownię wieńcem wałów od strony wschodniej. W XIX w. (1809) od przebiegających tamtędy wałów ten ciąg uliczny otrzymał nazwę Wałowej (Wallstrasse). Ulicę szybko zabudowano domami czyn­szowymi oraz różnymi zakładami usługowymi i składami materiałów.

Jeszcze w XVIII w. (1732), w połowie tej przyfortecznej ulicy, od strony wewnętrznej wałów ziemnych (pomiędzy ob. Celną i Floriana) powstał dom sierot. Był to budynek 2-piętrowy, posiadał cztery duże pokoje, w podwórzu pralnię i browar. Istniała też tutaj szkoła, gdzie uczono łaciny i greki. Od 1660 r. znajdował się tu sierociniec, miesz­czący się pierwotnie na lewym brzegu Odry obok kościoła św. Jana, później przeniesiony na Łasztownię. Budynek przetrwał do XIX w. i w 1866 r. został przebudowany, a właściwie wzniesiono nowy budynek, w którym umieszczono szkołę. Przed wojną mieściła się tutaj szkoła strażacka dla chłopców (nr 32/33), a w sąsiednim budynku (nr 36) miejski urząd zdrowia. Budynki uległy zniszczeniu w 1944 r.

Nieco dalej, w narożniku (nr 11/16) skrzyżowania Bulwaru Gdań­skiego z ul. Św. Floriana (dawniej Kościelna) znalazł pomieszczenie lazaret miejski, czyli ówczesny szpital. Powstał on jeszcze przed 1933 r. i składał się z dwóch małych i ciasnych pomieszczeń, z trudem mieszczących wewnątrz zaledwie cztery łóżka i to dla obojga płci, bez sali operacyjnej. A potrzeby w tym zakresie były ogromne, ponieważ wielu chorych przebywało w tym czasie w ciemnych i zatęchłych piwnicach budynków miejskich. Budynek szpitalny o sporych rozmiarach wzniesiono w latach 1733/1734. W 1741 r. założono w lazarecie szkołę przędzalniczą. Zabudowania przetrwały do początków XX w., w 1907 r. zostały przebudowane i znalazły tam miejsce pomieszczenia początkowo urzędu zdrowia (1907, Gesundkeitsandt d.St. Stettin) oraz później opieki społecznej. Gmach uległ całkowitemu zniszczeniu w 1944 r. i obecnie w tym miejscu znajduje się barak, stanowiąc hotel robotniczy przedsiębiorstwa Żegluga na Odrze.

W wyniku nalotów lotniczych w 1943/1944 r. zabudowa ul. Wa­łowej również została w większości zburzona. Przetrwało zaledwie kiIka budynków, które mocno wprawdzie nadwątlone bombardowaniami oraz długim stażem ich eksploatacji (ponad 100 lat) były przez kilka­naście lat jeszcze wykorzystywane na cele mieszkalne, ale też i systematycznie wyburzane. Z dawnej zabudowy pozostał tylko jeden budynek (nr 31), w którym obecnie mieści się jedna z instytucji sióstr zakonnych. Tereny wyburzone na tej ulicy wykorzystywane są na składy i magazyny rozmaitych materiałów budowlanych oraz sprzętu budowlanego. Przy skrzyżowaniu z ul. Floriana znajdują się pomiesz­czenia barakowe Przedsiębiorstwa Eksploatacji Urządzeń Komunal­pych, z drugiej strony Przedsiębiorstwa Budownictwa Morskiego Hy­drotechnika „Energopol” .

Ulica Władysława IV (Parnitzstrasse). Ulica ta, podobnie jak i Wałowa (obecnie Bulwar Gdański), powstała w miejscu wzniesionych w XIX w. fortyfikacji ziemnych i ciągnie się od mostu Portowego na Pannicy, aż do zabudowań nieczynnej już rzeźni miejskiej przy nabrzeżu Starówka (dawniej Duńczyca). Jej nazwa nie­miecka – Parnitzstrasse, czyli Parnicka wzięła się zarówno ad rzeki Pannicy jak i istniejącej tutaj od XVII/XVIII w. bramy Parnickiej, blokującej wjazd na Łasztownię od wschodu, czyli od strony dzisiejszej ulicy Gdańskiej. W 1869 r. oddano do użytku nowy, o konstrukcji stalowej, most Parnicki na Parnia« (Parnitzbrucke), obecnie zwany Portowym.

Ukształtowana w zasadzie w drugiej połowie XIX w. zabudowa ulicy obejmowała tylko jedną stronę, południowo-zachodnią. Po stronie przeciwnej powstał tylko jeden budynek. Był to okazały gmach szkoły podstawowej (dla dziewcząt) wzniesiony w 1892 r. (z czerwonej cegły), d

wraz z całym towarzyszącym tej instytucji zapleczem. Budynek prze­trwał do 1944 r. W zabudowie ulicy przeplatały się zarówno czynszowe budynki mieszkalne o różnej wysokości, jak i gospodarcze, różne war­sztaty i dawne spichlerze (głównie w rejonie ul. Nowej Spichrzowej). W całej tej zabudowie wyróżniał się jednak kompleks wielkich budyn­ków fabrycznych największej cukrowni szczecińskiej – Cukrowni Po­morskiej (Pommersche Provinzial-Zucker-Siederei). Cukrownia powstała jeszcze w 1817 r. założona przez kupca Velthusena i mieściła się początkowo na pl. Orła Białego, a w 1823 r. została przeniesiona na Łasztownię (główne wejście od Spichrzowej). Zakład był w XIX w. wielokrotnie rozbudowywany i modernizowany. W 1913 r. jego zdolność produkcyjna osiągała 130 tys. ton przerobionych buraków, a zatrudniano przeszło 700 robotników. W czasie wojny fabryka została kompletnie zniszczona. W latach sześćdziesiątych, w części nadających się jeszcze do odbudowy mniej zniszczonych budynków fabrycznych, uruchomiona została Fabryka Czekolady „Gryf’ (obecnie Przedsiębior­stwo Przemysłu Cukrowniczego „Gryf’). Jest to w tej chwili jedyny istniejący na tej ulicy zakład produkcyjny i zarazem zespół budynków. W części pozostałej ulica jest nie zabudowana; przebiega nad nią estakada Trasy Zamkowej.

W północnej części historycznej Łasztowni, to jest w rejonie dawnego mostu Kłodnego i rzeźni miejskiej, istniały jeszcze dwie niewielkie uliczki, będące pozostałością istniejącej tam od średniowie­cza stoczni. Były to: ul. Łasztownia Stoczniowa (Schiffbaulastadie, po wojnie odtworzona jako Stocznia) i ul. Most Kłodny (Baumbruckstrasse, po wojnie ul. Kociełby). Zabudowa tych uliczek do 1944 r. niczym się nie wyróżniała. Były to w większości małe domki mieszkalne, mocno sfatygowane czasem. Zniszczone w czasie nalotów lotniczych na Szczecin, nie zostały odbudowane. W trakcie budowy Trasy Zamkowej również i one uległy całkowitej likwidacji.

Objaśnienia do ryciny:

1) Przy garbarni (1588), garbarnia przy stodołach (tj. przy spichle­rzach, 1589), obok garbarni (1591);
2) „Jedenaście tys. dziewic” (1589). W 1721 r. był tu pusty plac;
3) Stary dwór miejski (1588), stary dwór miejski i nowe budy (1590), stary dwór naprzeciwko cieślarni (1601);
4) Nowe budy lub na „ wzgórzu Lepkego” (1587), nowe budy (1588), nowe budy przy garbarni (1589), w biednych budach (1596). Na
„ wzgórzu Lepkego” zbudowano później cukrownię. Od strony pn-­wsch. znajdowały się fortyfikacje ziemne. Z 1707 r. znany jest sternik Michał Lepke. Mówiono: „ za wzgórzem Lepkego ” i „ za zaułkiem „;
5) Kompania, towarzystwo Falsterbo (1589, 1591, 1_594);
6) Miejsce Poggenborga na Wielkiej Łasztowni, na gruncie mieleń­skim (1_544). Na planie staw, na zachód od miejsca zwanego jako Czarne Przejście;
7) Grunt (działka) Gentena;
8) Strona mieleńska, w tym „biedna ziemia” i „w środku” (1591), strona mieleńska przy łqkach Poggenborga (1588);
9) Most Parnicki (1 _587);
10) Przy domu (dworze) Jakuba Simona (1587, 1591), w ogrodzie Ja­kuba Simona (1594);
11) Grunty Mojego Łaskawego Pana (1587), apteka budy (1589);
12) Przejście lub budy Hovesa (1_587, 1589);
13) Kościół św. Gertrudy, za św. Gertrudą (1590), dwór kościelny i dom kościelnego (1591, 1593), przed szpitalem (1711);
14) Przejście Militza, Lorentz Militz (1559). Johans Klenne (1589), przy.lohanieKlenne (1591);
15) Naprzeciwko „ wzgórza Lepkego” (1549, 1586), naprzeciwko Po­ggenborga (1588);
16) Przejście Zachariasza (1543, 15_55);
17) Dwór Borka (1587), biedna ziemia (1589);
18) Grunt (działka) cieśli miejskiego (1587), naprzeciwko kompani, przy gruncie (działce) Timmersa (1591);
19) Naprzeciwko dworu miejskiego, pyry starym dworze miejskim (1587);
20) Naprzeciwko dworu miejskiego na Łasztowni (1549), dwór miej­ski prry Pladrin (1552), dwie działki ziemi zwane „ostre miejsce” przy Pladrin (1569), naprzeciwko cieślarni miejskiej (1593);
21) Przejście lub dwór Losbekersa;
22) Przejście Treplinsa (1591);
23) Przejście lub dwór Schmidesa (1587);
24) Działka Kitzerowa (1589, 1596), skład dziegciu (1596);
25) Budy Loytza, „za żurawiem” (1597);
26) Naprzeciwko żurawia. Dawniej zwano to miejsce „ naprzeciwko kamieni młyńskich” (1559), gdyż leżały tutaj kamienie młyńskie przy żurawiu.

Nazewnictwo polskie jest tłumaczeniem oryginalnych, potocznych nazw niemieckich używanych w XVI w. Zob. H. Lemcke, Die alteren 5tettiner Strassennamen…, s.

Tadeusz Białecki (Kronika Miasta Szczecina 1989)
Artykuł pochodzi z nieistniejącej już strony kicikka – dziękujemy.