Opublikowane przez Busol w Historia.

Szczecin jest najdalej wysuniętym na zachód dużym miastem Polski. Dla mieszkańców i coraz większej liczby gości odwiedzających nasze miasto oczywistym jest fakt, że ze Szczecina jest bliżej do Berlina czy Kopenhagi, niż do… Warszawy. Ma to także swoje konsekwencje w jego powojennej historii: zawsze znajdował się za daleko od najważniejszych spraw dziejących się w kraju. Często traktowany po macoszemu, oderwany od swoich kulturalnych korzeni, wcielany w nowe realia po 1945 roku. Z jednej strony niosło to ograniczenia przedstawicielom władzy, z drugiej zaś dawało dużą swobodę dla rodzących się na tych nowych ziemiach obyczajom i kulturze. Do dziś decyzje podejmowane w pierwszych powojennych latach budzą duże kontrowersje. Widoczne to jest także w urbanistyce i architekturze Szczecina. Niemniej jednak należy docenić wkład budowniczych w odbudowę w tak niesprzyjających warunkach.

Po wojnie Szczecin nie posiadał własnego zaplecza naukowego, co wynikało z sytuacji demograficznej. Podjęte próby ochrony kultury materialnej Pomorza Zachodniego były ogromnym wyzwaniem dla nielicznej grupy historyków sztuki, architektów i archeologów. W kwietniu 1946 roku w Urzędzie Wojewódzkim w Szczecinie utworzono stanowisko Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Trudności w działaniu tej instytucji nastręczały problemy związane z tworzeniem od zera polskiej administracji, migracją ludności, ogromnymi problemami finansowymi, wojennymi zniszczeniami całego miasta, które sięgały 45 % jego przedwojennych zasobów, w tym: zakłady przemysłowe zburzone zostały w 80 %, szkoły w 30 %, natomiast zasoby mieszkaniowe w 67 %. Istotną przeszkodą w realizacji swoich założeń był brak poparcia ze strony słabych wówczas władz samorządowych i porządkowych. Istotne jest także to, że po ustaniu działań wojennych miasto to znajdowało się pod zarządem wojskowych władz radzieckich. Sprzyjało to dewastacji, wywozowi zabytków za granicę, rabunkom i celowym podpaleniom.



Fot. 1. Szczecin po zniszczeniu w 1945 roku (grube linie oznaczają obszary o zniszczeniu ponad 75 %).

Źródło: P. Zaremba., H. Orlińska., Urbanistyczny rozwój Szczecina, Poznań 1965.

Mimo tych wszystkich utrudnień, braku spuścizny warsztatu pracy i więzi osadniczych oraz kulturowych, tworzono aparat naukowy, archiwalny i dokumentacyjny. W 1952 roku stworzono rejestr zabytków województwa szczecińskiego. W Szczecinie objęto nim 2 zespoły urbanistyczne, 5 parków, 2 cmentarze, 87 zabytków architektury, 3 stanowiska archeologiczne i 22 zabytki ruchome.

Do roku 1990 Wojewódzki Konserwator Zabytków organizacyjnie i administracyjnie podlegał władzom województwa, natomiast merytorycznie Zarządowi Muzeów i Ochrony Zabytków przy Ministerstwie Kultury i Sztuki. 22 września 1990 roku została powołana Państwowa Służba Ochrony Zabytków, a jej organem został Wojewódzki Konserwator Zabytków, podporządkowany Generalnemu Konserwatorowi Zabytków – zakres ich działań to przede wszystkim – ochrona zabytków nieruchomych (krajobraz kulturowy, układy urbanistyczne, architektura, cmentarze, parki itp.), zabytków ruchomych i archeologicznych – ich ewidencjonowanie, dokumentowanie, kontrola prac konserwatorskich i ich finansowanie.

Zaraz po powołaniu konserwatora w Szczecinie zaczęto organizować, poznawać i inwentaryzować zabytki. Wyznaczano obiekty do bezwzględnego zachowania, a także zabezpieczano i typowano do odbudowy. Przy działaniach tych współpracowano ze Szczecińską Dyrekcją Odbudowy i Wydziałem Architektury Wyższej Szkoły Inżynieryjnej. Nawiązano współpracę z Instytutem Zachodnim i Uniwersytetem w Poznaniu. W 1951 roku przy PTTK powstała Komisja Społecznej Opieki nad Zabytkami Przeszłości. Do sukcesów tego okresu znacznie przyczyniło się dwoje wspaniałych konserwatorów – Leopold Kusztelski i Zofia Krzymuska – Fafius.

Po 1955 roku zaczęto powoływać różne instytucje do przeprowadzania odbudowy i rewaloryzacji obiektów zabytkowych, m.in. Brygady Wykonawstwa Robót Konserwatorskich. Wspólnie z Diecezjalnym Konserwatorem Zabytków interesowano się i opiekowano zabytkami sakralnymi. Objęto opieką prawną architekturę XIX wieku.

Już na początku kwietnia 1945 roku w Poznaniu starano się zdobyć jak najwięcej informacji o Szczecinie, a przede wszystkim zorganizować kadrę, która zostanie wysłana do tego miasta. W prasie lokalnej ukazywały się apele delegatury Biura Planowania i Odbudowy dla „Ziem Odzyskanych” do inżynierów i techników oraz architektów o zgłaszanie się do pracy na tych nowych obszarach (zabiegano także o dostarczanie materiałów o Szczecinie, które mogłyby ułatwić pracę przy odbudowie i zasiedlaniu). W tak trudnych warunkach rozpoczął swe urzędowanie w mieście inż. Piotr Zaremba, późniejszy prezydent i jego główny planista.



Fot. 2. Prof. dr inż. Piotr Zaremba (1910 – 1993): prezydent miasta Szczecina w latach 1945 – 1950 i główny planista.

Źródło: Szymski A. M., Architektura i architekci Szczecina 1945 – 1995, Szczecin 2001.

Początkowo środowisko architektoniczne zaczęło gromadzić się wokół Regionalnej Dyrekcji Planowania Przestrzennego i wydziałów odbudowy (zajmowano się tam organizowaniem od podstaw pracy projektowej, a także zagadnieniami realizacji odbudowy). Jednak znajdowało się w tym gronie niewielu naukowców. Sytuacja zmieniła się dopiero w 1950 roku, kiedy Szkoła Inżynierska dała pierwszych absolwentów Wydziału Architektury, ściągając przy tej okazji nowych pracowników intelektualnych. W ciągu siedmiu lat istnienia „pierwszego” Wydziału Architektury dyplomy inżynierskie otrzymało około 200 studentów, z czego połowa pozostała w Szczecinie. Niestety od momentu likwidacji wydziału w 1952 roku (został reaktywowany w 1969r. w ramach Politechniki Szczecińskiej) roczny przyrost wynosił jedynie od 1 do 3 %.

W końcu 1964 roku liczba zrzeszonych w SARP wynosiła w Szczecinie 124 członków, w Koszalinie 50. Do lat sześćdziesiątych powstało w Szczecinie 9 większych biur projektowych m.in.: Miastoprojekt, Spółdzielcze Biuro Projektów „Inwestprojekt”, Pracownia Konserwacji Zabytków i mniejsze pracownie projektowe.

W następnym odcinku: Koncepcje odbudowy Szczecina i stosunek do zabytków.

Dorota Kobylińska

W tekście wykorzystano informacje pochodzące m.in. z:

1/ Encyklopedia Szczecina, T II, red. T. Białecki, Szczecin 2000.

2/ D. Kobylińska, Architektoniczne koncepcje odbudowy Szczecina po 1945 roku, Szczecin 2004.

3/ K. Kroman, Działalność konserwatorska w powojennym Szczecinie. Organizacja służby konserwatorskiej i problemy ochrony zabytków Starego Miasta. [w:] Szczecin na przestrzeni wieków. Historia, kultura, sztuka, red. E. Włodarczyk, Szczecin 1995.

4/ B. Sekula, Kierunki rozwoju koncepcji urbanistyczno – architektonicznych na Pomorzu Zachodnim w latach 1945 – 1965, [w:] Przegląd Zachodniopomorski, nr 6/1965 r.

5/ B. Sekula, Odbudowa i rozbudowa miast i osiedli Pomorza Zachodniego w latach 1945 – 1965, [w:] Przegląd Zachodniopomorski, z. 3/1965r.

6/ Szymski A. M., Architektura i architekci Szczecina 1945 – 1995, Szczecin 2001

7/ P. Zaremba, H. Orlińska, Urbanistyczny rozwój Szczecina, Poznań 1965 r.