Mieszczanie większych miast Księstwa Pomorskiego, a zwłaszcza mieszczanie Szczecina, na przełomie XV/XVI wieku byli nieufni wobec duchowieństwa, które posiadało liczne przywileje i dążyło jeszcze do ich rozszerzenia. Dlatego z uwagą i życzliwie przyjmowali informacje dotyczące wydarzeń w Niemczech o szerzeniu się tam reformacji. Już w latach dwudziestych XVI w. na te tereny zaczęli przybywać z Niemiec luterańscy kaznodzieje. Do najaktywniejszych należał Paweł z Rode, wysłany do Szczecina przez Marcina Lutra w lutym 1523 roku. Rada miejska Szczecina już wcześniej kontaktowała się w tej sprawie z M. Lutrem[1].

Z początku Paweł von Rode przemawiał na placach i ulicach. Niebawem pod presją jego zwolenników, władze miasta wyraziły zgodę na głoszenie kazań w kościele św. Jakuba w godzinach popołudniowych. Mimo sprzeciwu duchowieństwa i części zarządu miasta ruch reformacyjny przybierał na sile. Na początku 1527 r. Paweł von Rode wprowadził nabożeństwo w języku niemieckim i komunię pod dwiema postaciami. W końcu, za zezwoleniem władz miejskich, luterańskie nabożeństwa zaczęły odbywać się w wyznaczonych dniach tygodnia i o określonych godzinach w kościele św. Jakuba, św. Mikołaja, św. Gertrudy i w kościołach przyszpitalnych św. Jerzego i Świętego Ducha[2]. Ruch reformacyjny zyskiwał coraz więcej zwolenników. Książęta Jerzy I i Barnim XI wydali nawet mandat zabraniający szerzenia się nowej religii i nakazujący Pawłowi von Rode opuszczenie Szczecina. Nie został jednak wprowadzony w życie[3].

Powstały w tej materii spory w samym łonie Rady Miejskiej. Wydalony został jeden z burmistrzów: Hans Stoppelberg – zwolennik nowej wiary. Nie poprawiło to sytuacji katolików. Stoppelberg niebawem powrócił do Szczecina i mimo uchwał antyreformacyjnych sejmu Rzeszy oraz sprzeciwu książąt ruch reformatorski zyskiwał zwolenników. W 1532 r. powrócił do Szczecina Paweł von Rode, który rok wcześniej opuścił miasto[4]. W 1531 r. zmarł książę Jerzy I zagorzały zwolennik religii katolickiej. Do kraju powrócił z Niemiec, gdzie przebywał na studiach, jego syn Filip I, który zapoznał się z reformacją i był jej zwolennikiem (w 1536 r. książę Filip I ożenił się z księżniczką saską Marią, a ślubu udzielił im sam M. Luter)[5]. Książę Filip objąwszy władzę w 1532 r. w księstwie wołogoskim, przekonał swego stryja księcia Barnima XI, który rządził księstwem szczecińskim, do nowej wiary.

Sejm w Trzebiatowie

Ostatecznie Filip I doprowadził na Pomorzu Zachodnim do zwycięstwa reformacji. W latach 1534/5 na sejmie w Trzebiatowie, mimo sprzeciwu biskupa kamieńskiego – Erazma Manteuffla oraz części szlachty i niektórych miast, przyjęto uchwałę o wprowadzeniu w Księstwie Pomorskim protestantyzmu[6]. W 1535 r. ogłoszono ordynację kościelną, opracowaną przez działacza reformacji w Szczecinie, dra Jana Bugenhagena, byłego mnicha klasztoru w Białobokach. Ordynacja ta regulowała status prawny kościoła luterańskiego. Duchownym i zakonnikom, którzy pozostali katolikami zapewniono dożywotnie utrzymanie. Książęta przejęli większość dóbr poklasztornych oraz drogocenny sprzęt liturgiczny z wielu kościołów, jak złote pateny, kielichy, monstrancje (jeden ze srebrnych obrazów Matki Bożej ważył aż 15 funtów, czyli ok. 7,5 kg)[7]. Sprzętem tym zasilili swoje finanse. Świadczą o tym wykazy spuścizny dokonywane po śmierci panujących książąt. Zachowały się w zbiorach Archiwum Państwowego w Szczecinie. W wykazach tych podano ilość zdeponowanego sprzętu kościelnego, a nawet połówki poszczególnych przedmiotów, jak: „połowa złotej monstrancji”, „połowa złotego kielicha”[8].

Na czele Kościoła luterańskiego stał panujący książę, w myśli ówczesnej zasady „cuius regio, eius religio”. W początkach reformacji administracją Kościoła zajmowali się jego twórcy: Paweł von Rode, Jan Bugenhagen, I. Amandus i inni. Byli oni tzw. generalnymi superintendentami. Po kilku latach, zwłaszcza po ustabilizowaniu się reformacji w 1545 r., powołano w Szczecinie ciało kolegialne, tzw. konsistorium (konsystorz), który przejął całą jurysdykcję, jaką posiadał dotąd biskup. Tym samym w wyniku reformacji odebrano biskupom jurysdykcję kościelną, gwarantując przy tym zachowanie wszystkich dóbr. Po śmierci ostatniego biskupa Marcina Weyhera w 1557 r. sam tytuł przeszedł na ród książęcy, dzięki czemu Gryfici weszli w posiadanie wszystkich dóbr  biskupów  kamieńskich. Ciekawostką jest akcent polski. Otóż, w 1629 r. król Polski Zygmunt III Waza zaproponował księciu Bogusławowi XIV swojego syna na stanowisku biskupa kamieńskiego. Miałoby to nastąpić po śmierci księcia. W liście skierowanym do księcia król podał korzyści, jakie z tego faktu mogłyby wyniknąć dla obu państw[9]. Książę ostatecznie nie wyraził zgody na tę propozycję.

Teoria a praktyka…

Na ogół reformacja w Szczecinie przebiegała łagodnie, poza kilkoma incydentami. W czasie pasterki w 1525 r. w kościele św. Jakuba pobitych zostało dwóch księży, a 27 grudnia tegoż roku szczecinianie wtargnęli do klasztoru Franciszkanów nad Odrą (przy kościele św. Jana) i poturbowali zakonników oraz znajdujących się tam mieszczan[10].

Ordynek kościelny zobowiązywał władze do przeprowadzania wizytacji w poszczególnych kościołach. Celem wizytacji było usunięcie trudności związanych z wprowadzeniem reformacji. Protokoły powizytacyjne pokazują, że ceremonie kościelne pozostały jednak prawie bez zmian. Nadal odprawiano msze św., udzielano komunii św., słuchano spowiedzi. Z protokołu powizytacyjnego kościoła w Stołczynie z 1592 r. można dowiedzieć się, że na stanie kościoła były pateny, kielichy, szaty liturgiczne, takie jak alba, ornat itp. Zaznaczono, że duchowny w określonych godzinach słuchał spowiedzi, że dobrze przygotowywał dzieci do I-szej Komunii św. Zarzucano mu tylko, że w kazaniach nie mówi o nowej wierze i wydarzeniach z tym związanych[11].

Podobna sytuacja miała miejsce w innych kościołach. Można też przytoczyć sprawę Elzy von Dobbersitz. Została w 1592 r. oskarżona o czary i skazana na śmierć. W przeddzień egzekucji odwiedził ją w więzieniu duchowny, który ją wyspowiadał, udzielił rozgrzeszenia i komunii świętej[12]. Skazanych na śmierć duchowni rozgrzeszali i udzielali im komunii świętej do końca XVII w ., o czym świadczą akta sądowe w Archiwum Państwowym w Szczecinie[13]. Należy też wspomnieć o praktykach będących reliktem katolicyzmu, stosowanych na dworze książęcym. Otóż, jak wspomina Filip Hainhofer, przebywający na dworze książęcym w Szczecinie w 1617 r., książę Filip II: „w niedziele i święta, a również wtedy, gdy do spowiedzi idzie, przez cały dzień, od rana do wieczora, nie bacząc na obecnych gości, nic nie jada albo też czasem tylko dla głodu uciszenia cienką polewkę zje; siedzi on czas cały w swej izdebce lub w kościelnym oratorium czyta, modli się, święte rzeczy rozpatruje…”[14].

Dopiero król pruski, Fryderyk Wilhelm I (panował w latach 1713-1740), zniósł wszystkie pozostałości obrzędowe z czasów katolickich. W 1736 i 1737 zakazał używania strojów liturgicznych, jak alb, ornatów i innych oraz palenia świec podczas nabożeństw. Wszystkie drogie sprzęty liturgiczne nakazał sprzedać, a liturgię i obrzędy nazwał „wielkim błazeństwem”[15]…

Ciąg dalszy za tydzień.

Artur Rasmus

Artykuł jest fragmentem pracy magisterskiej Artura Rasmusa pt. “Historia kościoła św. Jana Chrzciciela w Szczecinie /1890-2010/”. Redakcja portalu sedina.pl przeredagowała powyższy tekst, m.in. wstawiając śródtytuły oraz dzieląc całość na poszczególne akapity.

Kaplica św. Ducha w Trzebiatowie nad Regą, w której w grudniu 1534 r. pomorski sejm debatował nad przyjęciem reformacji (zdjęcie pochodzi z książki pod redakcją J.M. Piskorskiego “Pomorze Zachodnie poprzez wieki”)

Przypisy:

[1] W aktach poksiążęcych zachował się jeden z listów M. Lutra napisany do Księcia Barmina XI i Rady Miejskiej Szczecina w sprawie stosunków religijnych. AP-S, Archiwum Książąt Szczecińskich (dalej AKS), 1/5861.
[2] Dzieje Szczecina, t. II, red. G. Labuda, Warszawa-Poznań 1985, s. 255.
[3] F. Bahlow, Reformtionsgeschichte der Stadt Stettin, Stettin 1920, s. 61-68.[4] Tamże. S. 173-180.
[5] K. Kozłowski, J. Podralski, Gryfici, książęta Pomorza Zachodniego, Szczecin 1985, biogram księcia Jerzego I i Filipa I.
[6] AP-S, AKS, 1/1458, Materiały z posiedzeń sejmu w Trzebiatowie w latach 1534/5. II Z. Boras, Książęta Pomorza Zachodniego, Poznań 1996, s. 216.
[7] Z. Boras, Książęta Pomorza Zachodniego, Poznań 1996, s. 216.
[8] AP-S, AKS, I/1922 i I/1914.
[9] AP-S, AKS, 111/326, List króla polskiego Zygmunta III Wazy do księcia Bogusława XIV z dnia 5 października 1629 roku.
[10] Dzieje Szczecina, t. 11, s. 225.
[11] AP-S, AKS, 1/5855, Matrykuła i protokół powizytacyjny kościoła w Stołczynie z 1592 roku, s. 330.
[12] AP-S, AKS 1/4544, oraz: Jerzy Podralski, Nie tylko Sydonia; (w:) “Kronika Szczecina 1997″, red. K. Kozłowski, Szczecin 1998, s. 73- 76. 17 AP-S, AKS, II/1544.
[13] AP-S, AKS II/1544.
[14] Źródła do dziejów Pomorza Zachodniego, t. IV, Filipa Hainhofera dziennik podróży, zawierający obrazki z Frankonii, Saksonii, Marchii Branderburskiej i Pomorza w roku 1617, przekład opracowanie – Krzysztof Gołda, Szczecin 2000, s. 42-43.
[15] Dzieje Szczecina, t. II, s. 533-534 oraz H. Heyden, Die Kirchen Stettins und ihre Geschichte, Szczecin 1936, s. 205.

Warszewo, niegdyś wieś klasztorna, notowana była już w XIII w. i należała do klasztoru cysterek szczecińskich. Ta północna dzielnica, mimo iż oszczędzona w trakcie wojny, zniszczała pod wpływem lat. Układ ulic i oryginalna zabudowa pozostają niezmienne od 700 lat. Warszewo przez wieki zachowało podmiejski charakter, zaś wokół dzielnicy powstają nowe osiedla. Na skwerze w roku 1934 powstała niezwykła ozdoba przedwojennego Warszewa – Słonik, nieoficjalny symbol dzielnicy, zaprojektowany przez niemieckiego artystę Kurta Schwerdtfegera. Pierwotnie rzeźba-fontanna, stała pośrodku niewielkiego oczka wodnego (obecnie zieleniec). Woda tryskała z ustawionej na sztorc trąby słonia, spływając po jego grzbiecie, niemalże wytyczając trasę z góry Warszewa do centrum Szczecina.

Na Warszewie odnaleźć możemy liczne głazy narzutowe, z którymi związana jest „diabelska” legenda, kościół należący niegdyś do Fundacji Mariańskiej oraz stary cmentarz z małym lapidarium.

Schodząc lub zjeżdżając rowerem w dół dzisiejszą ul. Duńską, dochodzimy styku Warszewa, miejsca niegdyś nazywanego Rollerberg (Stoki). Są to tereny na poziomie obecnego parkingu sklepu Netto skąd rozpościerają się cudowne widoki, coraz bardziej doceniane wieczorami oraz przy okazji noworocznych fajerwerków. Idealne miejsce na zbudowanie w przyszłości wieży widokowej. Na tejże granicy powstawały cegielnie i wypalarnie gliny, z której na miejscu tworzono cegłę do budowany miasta w okresie do I wojny światowej. Na samych stokach – cegielni było kilka, w okolicy – kilkanaście. Po nich zostały stawy odkrywkowe i oczka wodne. Ceniona była również woda stąd spływająca, która  w naturalny sposób zasilała miasto. Potoki ze wzgórz Warszewskich płynęły do miasta, gdzie pojono konie. Warszewiec i Osówka to strumyki, które dziś tworzą parkową Rusałkę.

Podążając dalej  z Warszewskiej góry mijamy ceglany budynek byłej rzeźni miejskiej, będącej wyrazem funkcjonalizmu i ekspresjonizmu projektu Wilhelma Würffela z lat 1928-29, obecna siedziba Społem. Na pobliskim skwerze po wojnie zatrzymywały się tabory cygańskie. Nie sposób pomiąć również nieistniejącego już zakładu, na rogu Niemcewicza i Krasińskiego, który rozsławił Szczecin. Była to fabryka Bernarda Stoewera, w której produkowano maszyny do szycia, pisania i rowery. W tym też miejscu powstała pierwsza trasa tramwajowa w 1879 r. Warto tu wspomnieć o otwartym niedawno w okolicy Muzeum Techniki i Komunikacji.

Architektów do dziś zachwycają rozwiązania urbanistyczne Niebuszewa, choć nie była to dzielnica bogaczy, tylko robotniczej biedoty. Obraz ten próbowano zmienić, projektując ul. Słowackiego: piękne kamienice z przedogródkami, przestronnymi mieszkaniami z widokiem na park i jezioro. Jeszcze dziś, wiele lat po wojnie, uroda tego miejsca pozostaje widoczna, mimo dewastacji obejmującej niestety niemal cały obszar dzielnicy.

Ponad 100 lat temu powstało w Szczecinie stowarzyszenie na rzecz ścieżek rowerowych, które liczyło 7 tys. osób, w tym również architekta Wilhelma Meyera. Do dziś na ul. Krasińskiego nadal możemy znaleźć fragmenty najstarszej trasy rowerowej (fot. Karolina Głowińska)

Podążając dalej Aleją Wyzwolenia, mijając budynek byłej Szkoły Rzemiosł Artystycznych, dawnego zakładu odzieżowego Dana i pomnika Wdzięczności dla Armii Radzieckiej docieramy do kresu naszej podróży, pod pazury orła białego, górującego niegdyś nad gryfami pomorskimi, żółwiami i jaszczurkami, umieszczonego na barokowej fontannie z roku 1732, stanowiącej główną ozdobę dawnego rynku Końskiego.

Polecenie wybudowania fontanny i wodociągu wydał w roku 1728 sam Król Fryderyk Wilhelm I, wysyłając w tym celu majstrów działających w Berlinie. Projektem budowy rurociągu grawitacyjnego ze źródeł na Warszewie zlecono po jego śmierci Valentinowi Nordheimowi, budową zaś zajął się szwajcar Abracham Dudendorf. Fontanna zaprojektowana została przez berlińskiego architekta Johanna Friedricha Graëla, wykonana z piaskowca przez rzeźbiarza Hohana Conrado Kocha oraz mistrza kamieniarskiego Angerera. Fontana pierwotnie stała na miejscu obecnego Polmozbytu. Dopiero w roku 1866 została przesunięta na obecne siedlisko i przyłączona do sieci miejskiej, by do dnia dzisiejszego cieszyć oko mieszkańców i turystów.

Przemek Głowa

Na postumencie widnieje data 1903, jest to jednak wynik zniszczenia, w trakcie którego w pierwotnej dacie odpadła ostatnia cyfra 4, zaś ozdobne koło pomiędzy znakami mylnie uznano za liczbę zero falsyfikując jednocześnie moment powstania Słonika (fot. Karolina Głowińska)

Tekst ukazał się w magazynie SIC! [#02] 12/2010. Cały numer do pobrania na stronie internetowej magazynu – tutaj link.

[http://www.24kurier.pl/W-Kurierze/Rudera-sprzedana-na-dlugi]

Ryc. 1. Mariacka 6-8 (fot. Jan Iwańczuk, luty 2012)

Ryc. 2. Budynek muzyków kościelnych (Kl. Domstraße Nr. 6) oraz Fundacji Jageteufla (Kl. Domstraße Nr. 5) [Mariacka], wg rysunku z 1734 r. [w:] BSt NF XXIII, 1920, ryc. 48

Wybudowany w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku biurowiec posadowiono na istniejących tu do 1945 roku pięciu parcelach (Kleine Domstraße 5, 6, 7, 8 i 9 [ulica Mariacka]). W jaki sposób budynek Nr. 6-8 udało się wcisnąć pomiędzy budynki o numeracji Mariacka 4 i Mariacka 10, jednocześnie gubiąc po drodze numerację 5 i 9, nie udało się ustalić. Teren, na którym go wybudowano, jeszcze w pierwszej połowie XIII wieku należał do księcia Barnima I. Po zburzeniu w 1249 r. istniejącego w tym miejscu książęcego grodu i podgrodzia został przekazany miastu. W roku 1263 rozpoczęto tu budowę kolegiaty Mariackiej, a w 1277 r. do istniejących od 1237 dwóch szczecińskich parafii kościelnych św. Jakuba i św. Piotra, doszła nowa parafia, Mariacka. Jak było to wówczas w zwyczaju obszar ten oczywiście wyłączono spod jurysdykcji miejskiej. Powstała w ten sposób tzw. wolna enklawa kościelna (St. Marien Kirchen Freiheit), a położone na nim nieruchomości weszły w skład fundacji Mariackiej (Marienstift). Enklawa nie obejmowała jednak w całości wszystkich parceli wchodzących w skład parafii, gdyż pomiędzy rokiem 1249 a 1263 część z nich była już w rękach prywatnych. Według wspomnianej przez C. Fredricha (1920, s. 55) ugody księcia Filipa II z miastem, zawartej w 1612 roku, obszar wolnej enklawy kościelnej Fundacji Mariackiej obejmował również grunty przy ulicy Mariackiej 5, 6 i 7.

Budynek Nr. 5 należący do Fundacji Jageteufela (Jageteuffelsche Kollegium), zwany również Kolegium Mariackim, położony był naprzeciw kościoła Mariackiego. Fundację założył Otto Jageteufel, radny miejski w 1382 roku, burmistrz Szczecina w latach 1387-1412. Według Friedeborna rajcą był w 1370 r., a burmistrzem od 1384 (1613, ks. II, s.170). Jageteufel zapisał w testamencie z 1399 roku pewną kwotę na utrzymanie domu i naukę dla 24 biednych chłopców, sierot i podrzutków. Fundacja weszła w życie zaraz po jego śmierci (9.09.1412), a jej siedziba początkowo mieściła się, jak głosi długoletnia tradycja, w domu Jageteufla położonym przy północnej stronie Rynku Końskiego, zwanej „by dem bouensten stattkeller” (Przy Górnej Piwnicy Miejskiej, dzisiaj Koński Kierat Nr. 13). Jeszcze w XVI wieku w księgach miejskich był on określany nazwą „Jageteufels-Collegien-Haus”.

W dniu 14 stycznia 1469 roku rycerz Dinnies von der Osten (1414-1477), zwany „Mądrym Rycerzem”, a także „Białym Rycerzem”, podarował wychowankom kolegium dom z ogrodem przy ulicy Kleine Domstraße Nr. 5 [Mariacka] po swoim zmarłym synu imieniem Hans, położony obok wikarówki kościoła Mariackiego (Wehrmann, 1899, s. 20). W zamian żacy zostali zobowiązani do codziennego wykonania pieśni pochwalnej oraz modlitwy poobiednej za duszę syna Hansa i jego matki, Anny von Brüsewitz, pierwszej żony Dinniesa von der Osten, zmarłych w 1468 r.

Carl Fredrich opisując budynek wikarówki kościoła Mariackiego wspomina o studni położonej na granicy działki z Nr. 5, która była przedmiotem wielokrotnego sporu, co wg niego znalazło odbicie w oryginalnym dokumencie z roku 1586 i licznych odpisach (Friedrich, 120, s. 44). Biorąc pod uwagę fakt przestawienia numeracji poszczególnych parceli w katastrze szwedzkim z 1706 roku, czego nie uwzględnił Fredrich, studnia ta rzeczywiście usytuowana była pomiędzy parcelami Nr. 5 i 6, co widać na załączonym do katastru szkicu (Kwartał Mühlenviertel, Rząd budynków Bg [wg:] LAGw, Rep. 6a, Bd 68, s. 540-541). Zmiany w szkolnictwie po wprowadzeniu reformacji nie objęły kolegium, przeprowadzono jedynie jego reorganizację, wiążąc go ściśle ze szkołą miejską. Dom w 1774 r. został przebudowany i po ponad 400 latach, po przeniesieniu kolegium w 1882 roku do nowego budynku przy ulicy Kurfürstenstraße Nr. 9 [Kopernika], został nabyty przez dworskiego dostawcę win Oswalda Niera, który w latach 1864- 1901 prowadził tu winiarnię oraz skład win (Aux Caves de France).

Do fundacji należał również położony obok dom Nr. 6, a właściwie, biorąc pod uwagę rozmiary, buda. Początkowo mieli tu ciasne kwatery członkowie kapituły Mariackiej, potem muzycy kościelni, m.in. flecista Zeumer, a w latach 1716-44 flecista Ramnitz. Na podwórzu spis katastralny z 1706 roku wymieniał małą stajnię, nad którą położone były również pomieszczenia mieszkalne. Życzenie zarządców fundacji Jageteufla z 1732 roku, by przy przebudowie ich starej siedziby dołączyć stojący obok dom Nr. 6 (czemu zawdzięczamy rysunek z 1734 r.), nie spełniło się. Podobnie zresztą jak sam zamiar fundacji Mariackiej odnowienia grożącego zawaleniem budynku w 1746 r. W 1747 w wyniku licytacji dom stał się własnością mistrza szklarskiego Sommera za sumę 251 talarów. Od tej pory pozostawał w rękach prywatnych.

Ryc. 3. Rzut poziomy biurowca Mariacka 6-8 na szkicu z 1706 roku

Obszar, na którym pod koniec XIII wieku powstała parafia Mariacka, był od 1249 roku przedmiotem sporu pomiędzy parafią św. Piotra a św. Jakuba, spotęgowany dodatkowo faktem założenia przez Barnima I kapituły na 12 kanoników przy kościele św. Piotra. Spór o granice parafii w średniowiecznym Szczecinie prowadzony był zresztą przez wiele lat i praktycznie nigdy nie został zażegnany. W średniowiecznym Szczecinie istniało co najmniej kilka szkół, a oprócz nich także dwa kolegia, przy kościele św. Ottona i opisane tu kolegium Jageteufla. Ich wychowankowie pobierali naukę prawdopodobnie w szkole kapituły katedralnej Najświętszej Marii Panny lub w szkole miejskiej przy kościele św. Jakuba. Prowizorzy kapituły kościoła Mariackiego w imię średniowiecznej zasady o supremacji Kościoła usiłowali podporządkować sobie także całe szkolnictwo szczecińskie. Dotyczyło to również konkurencyjnej, nieposłusznej im szkoły przy parafii św. Jakuba, która rozpoczęła działalność w 1391 roku (Wehrmann, 1887, s. 93-94). Spór o tą ostatnią trwał przez kilkadziesiąt lat. W wyniku nacisku prowizorów NMP szkołę przy kościele św. Jakuba zamknięto w 1469, ale prawdopodobnie jeszcze przed reformacją została ponownie otwarta. Berghaus (1875, s. 180) podaje informację, że księga miejska z XV wieku wymienia obok cmentarza kościoła św. Jakuba przy narożnym budynku Papenstraße „starą szkołę” (de olde scholie), a wyciąg z tzw. „Ksiąg Kościelnych” (Geistliche Bücher) z 1485 roku wymienia obok domu Henninga Gercke (Breitestraße Nr. 51) zabudowania położone przy cmentarzu obok narożnego budynku „gdzie miała swoją siedzibę szkoła łacińska” (da de vergangene latinische schole plach in to wesen). Według mnie chodzi tu o dwa budynki pod jednym dachem noszące od 1540 nazwę szkoły rady miejskiej, przeniesionej ok. 1550 r. do zabudowań po byłym klasztorze Karmelitów (Mönchenstraße 32-33). Zabudowania po „de olde scholie” (Jakobikirchhof 1-2), zostały rozebrane w 1863 roku.

Autor wspomnianego na początku artykułu wspomina o pojawieniu się przy ulicy Mariackiej tajemniczej spółki „Katedra Deweloper”. Czyżby właściciele tej spółki chcieli tą drogą naprawić niesłuszny wyrok historii i jednocześnie przywrócić ulicy Mariackiej staromiejskie oblicze…

Korzystałem z:

• P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Sampt einem Memorial unnd Ausszuge [...] Geschichten, Handlungen und Vertraegen, welche sich von Zeit angenommenen Christenthumbs, [...] fuenff hundert Jahren, [...] begeben [...] auch ein General Beschreibung des gantzen Pommerlandes: fuerstliche Stammlini der Hertzogen von Pommern, und fuersten zu Ruegen, in 4. Taffeln abgetheilet [...]. Gedruckt zu Alten Stettin 1613.
• F. Thiede, Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849.
• H. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern : topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Berlin-Writzen/O 1875. Th. 2,Bd. 8.
• M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation. Stettin 1887.
• M. Wehrmann, Geschichte des Jageteufelschen Collegiums in Stettin. 1399-1899. BSt NF Bd. III, Stettin 1899.
• M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911.
• C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 1, BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918.
• C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2, BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920.
• Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
• C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I, BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
• Matrikelkarten der Landesaufnahme von Schwedisch-Pommern 1692-1709
  [http://greif.uni-greifswald.de/geogreif/?p=4552&coll_id=71]
• Dzieje Szczecina, t. II, Wiek X – 1805, red. G. Labuda, Warszawa Poznań 1985.
• Encyklopedia Szczecina, Szczecin, Uniwersytet Szczeciński, Instytut Historii, Zakład Historii Pomorza Zachodniego, 1999, t. I, A-O, 2003.

© Jan [Schulz] Iwańczuk • Szczecin, 2.04.2012

Książka jest niedostępna w publicznym obiegu, my zapraszamy do jej pobrania w wersji elektronicznej.

Książkę w formacie PDF (66 MB) można pobrać klikając na jej okładkę u dołu artykułu. Zapraszamy do lektury i oddajemy głos Komendantowi Wojewódzkiemu Policji:

Szanowni Państwo,
z przyjemnością oddajemy w Państwa ręce niniejszą publikację. Jest ona efektem pracy policjantów zajmujących się problematyką przestępczości przeciwko zabytkom. Wierzymy, że z czasem uda nam się wykreślić z katalogu utraconych zabytków kolejne pozycje. Publikacja powstała z inicjatywy Wydziału Kryminalnego Komendy Wojewódzkiej Policji w Szczecinie. Mamy nadzieję, że zebrana tu wiedza na tematy związane ze zwalczaniem przestępczości przeciwko zabytkom, wpłynie na szersze zrozumienie tej problematyki i wprowadzi nową jakość pracy policji w odzyskiwaniu skradzionych, zaginionych zabytków i dzieł sztuki. Musimy zrozumieć, że przedmioty te są dziedzictwem narodowym nas wszystkich…  A przecież jesteśmy tym, co chronimy.
Komendant Wojewódzki Policji w Szczecinie
nadinsp. Wojciech Olbryś

Marek Łuczak – Policja w walce o zabytki.
(PDF 66 MB)

Zbiór zagadnień z przeciwdziałania przestępczości przeciwko zabytkom.
Katalog zabytków i dzieł sztuki utraconych z województwa zachodniopomorskiego.

]]> http://sedina.pl/index.php/2012/01/16/marek-luczak-policja-w-walce-o-zabytki/feed/ 2 http://sedina.pl/index.php/2012/01/05/szczecin-pod-lupa-%e2%80%93-%e2%80%9erenowacje-i-zabytki%e2%80%9d/ http://sedina.pl/index.php/2012/01/05/szczecin-pod-lupa-%e2%80%93-%e2%80%9erenowacje-i-zabytki%e2%80%9d/#comments Wed, 04 Jan 2012 23:05:09 +0000 sedina http://sedina.pl/?p=12469 Ostatni numer ogólnopolskiego kwartalnika „Renowacje i Zabytki” prawie w całości poświęcono Szczecinowi. Miejscowi autorzy w 13 artykułach oraz wstępie przedstawili walory naszego miasta. Poniżej publikujemy obszerną recenzję wraz galerią i „oryginalnym” spisem treści do wglądu.

Pod koniec ubiegłego roku na rynku wydawniczym ukazał się kolejny (czwarty w 2011 roku) numer kwartalnika „Renowacje i Zabytki”. Większa część pisma została poświęcona naszemu miastu – Szczecinowi. Wiąże się to z inicjatywą redaktorów gazety, którzy zainicjowali jakiś czas temu cykl „Miasta polskie”, gdzie przedstawiają kolejne miejscowości Polski. Tym razem zdecydowano, iż tematem przewodnim będzie nasze miasto. We wstępie publikacji redaktor naczelny – Edward Hardt – podkreślił, iż w numerze miejscowi autorzy starają się przybliżyć charakter i oddać klimat zachodniopomorskiej metropolii. Redakcja pisma oddała bowiem „pole” osobom z regionu, których zadaniem było przedstawienie walorów miasta – w domyśle można dodać – tym, którzy nie znają dobrze Szczecina, a zarazem sięgną po samą publikację. Warto nadmienić, iż każda kolejna odsłona wspomnianego cyklu jest przygotowywana wspólnie z władzami samorządowymi.

Ponad 110 stron o Szczecinie

Całość składa się ze 176 stron w formacie A4, z czego przeszło 110 stron poświęcono naszemu miastu. Warto podkreślić wysoki nakład pisma (5-8 tys. egzemplarzy) przy dobrej dystrybucji (publikacja jest do nabycia w sieci EMPIK) oraz niskiej cenie (zaledwie 15,75 zł brutto). Podając informacje techniczne należy dodać, iż pismo w całości zostało wydane „na kredzie” – z ogromną ilością rzucających się w oczy, bardzo ładnych – kolorowych zdjęć (część z nich można oglądnąć w galerii pod niniejszym tekstem).

W sumie w numerze znalazło się 13 artykułów o Szczecinie kilku autorów (m.in. Miejskiego Konserwatora Zabytków – Małgorzaty Gwiazdowskiej, Macieja Słomińskiego czy kolekcjonera – Aleksego Pawlaka), do tego należy także doliczyć sam wstęp. Spis treści przedstawiamy do wglądu tutaj – spis_4_2011. Swoje spostrzeżenia na temat Szczecina, odnoszące się do zaprezentowanych teksów, w kilku zdaniach przedstawił przytaczany już Edward Hardt: Stolica Pomorza Zachodniego zachwyca fasadami secesyjnych kamienic z balkonami fantazyjnie zdobionymi udaną metaloplastyką. Odrestaurowany Zamek Książąt Pomorskich góruje nad szczecińskim Starym Miastem, a 100-letni Urząd Wojewódzki wyróżnia się w nadbrzeżnej architekturze Odry Zachodniej. Miasto jest rozległe i przestrzenne, a ulice szerokie, z monumentalnymi często budynkami.

Od „szlaków” po wodociągi

Przechodząc do analizy samych artykułów warto podkreślić, iż pisząc o Szczecinie – autorzy mieli na myśli jego lewobrzeżną część. Na temat prawobrzeża (chociażby kościała w Dąbiu) czy międzyodrza (co w tym wypadku tłumaczy charakter pisma) nie znajdzie się w publikacji ani słowa (tzn. autor niniejszego tekstu po wstępnej lekturze nic nie odnotował). Jak już było napisane, a co warto raz jeszcze podkreślić – wszystkie artykuły są bogato ilustrowane, co sprawia, iż nawet pobieżne przejrzenie pisma zachęca do głębszego zapoznania się z jego treścią. Dobrana tematyka – od klasycznego już „Miejskiego Szlaku Turystycznego”, obiektów wchodzących w skład „Europejskiego Szlaku Gotyku Ceglanego” poprzez śródmiejskie kamienice, Cmentarz Centralny po opis niedawno otwartych tras turystycznych Urzędu Wojewódzkiego – oraz raczej ogólnikowe informacje, raz jeszcze przekonują kto jest głównym adresatem pisma. Przedstawiono bowiem „reprezentacyjne szlaki spacerowe” Szczecina, co być może będzie wskazówką dla osób przyjezdnych, co w pierwszej kolejności warto zwiedzieć w mieście.

W piśmie znajdują się także artykuły bardziej odwołujące się do historii Szczecina. W pierwszym z nich autorka – Małgorzata Jakóbik napisała na temat obecnego Placu Tobruckiego, wspominając m.in. o fontannie Manzla. W drugim – Aleksy Pawlak zajął się analizą fragmentu miasta na podstawie kilku ujęć, m.in. fotografii z 1864 roku. W artykule przedstawiono pokrótce samą historię fotografii oraz pewne różnice między tym samym obrazem utrwalonym na rysunku, litografii czy zdjęciu (podano przykład rejonu wokół dawnej Bramy Ślimaczej).

Wśród artykułów prezentujących mniej „powszechne” zagadnienia uwagę zwraca tekst o chodnikach w Szczecinie – autorstwa Beaty Makowskiej oraz stacji wodociągowej Szczecin-Pilchowo (Elwiry Wolender). Naturalnie, nie zabrakło również artykułu o willach, specjalisty w tym zakresie, Macieja Słomińskiego. Co warto zaznaczyć, oprócz typowych przykładów tego typu zabudowy z rejonów Westendu, Neu Westend-u czy Braunsfelde (obecnego Pogodna i Łękna), pojawiła się w artykule także wzmianka o willach z innych obszarów miasta (m.in. wspomniano o obiekcie  przy Wyzwolenia 73 – gmachu będącego obecnie siedzibą PSL-u).

W większości tekstów mniej miejsca poświęcono historii obiektów, tzn. opisom ich kolei dziejów na przestrzeni wieków czy lat. Pojawiają się raczej krótkie, „przewodnikowe” informacje, jak w przypadku Zamku Książąt Pomorskich: Pierwsza siedziba książęca na wzgórzu zamkowym istniała na początku XII w. Przez wieki była wielokrotnie przebudowywana i powiększana, jednak w wyniku nalotów alianckich w 1944 roku uległa całkowitemu zniszczeniu. Uwagę autorów przykuwa natomiast architektura obiektów, przeważają zatem ich opisy wewnętrzne i zewnętrzne – m.in. elewacji. Jako egzemplum może posłużyć fragment artykułu o poczcie mieszczącej się przy ulicy Dworcowej: Nad dwukondygnacyjną przestrzenią sali znajduje się dekoracyjny płaski świetlik, konstrukcję którego w części oparto, poprzez system żeber, na smukłym, 10-metrowych, żeliwnych kolumnach. Co zrozumiałe, w tekstach pojawia się również słownictwo, związane właśnie z tą dziedziną sztuki. Przed zgłębieniem artykułu warto je sobie przypomnieć bądź, w przypadku mniejszej wiedzy w tym zakresie, na bieżąco sprawdzać.

„Nie myli się ten, kto nic nie robi”

Zgodnie z maksymą „nie myli się ten, kto nic nie robi” – również w tej publikacji po pobieżnej lekturze można odnaleźć kilka błędów. Co by nie mówić – najbardziej rzuca się w oczy potknięcie z samego wstępu publikacji. Autorka – Małgorzata Gwiazdowska – pisze: Szczecin miał wyraźnie ukształtowany układ miejski już w XIII wieku. Jego zasięg terytorialny wyznaczony został w wyniku nadania praw miejskich przez księcia Barnima I, 3 kwietnia 1245 roku. Zapewne przez nieuwagę pomylono więc datę lokacji o dwa lata (powinno bowiem widnieć 1243). Podając inny przykład, można wspomnieć o niekonsekwentnie pisanej nazwie dzielnicy Westend. Co ciekawe, we wstępie artykułu o willach Maciej Słomiński już w leadzie tekstu wyjaśnia, iż szczecińska nazwa bierze swój początek z Londynu. Tamtejszy West End, czyli zachodnia dzielnica… Tymczasem w kolejnym artykule (o drewnianych domach) w tekście pojawia się zdanie: Budynek przy ulicy Pola 4 […] w dzielnicy West End…, które zawiera podwójny błąd. Po pierwsze, jak wspomniano powyżej, mylnie podano nazwę dzielnicy („przeniesiono” ją z Londynu), po drugie pomylono rejon miasta, bowiem dawna ulica Lindenhofer Weg mieściła się na Neu Westend-ie. Nie jest celem niniejszego artykułu szczegółowe badanie zdanie po zdaniu kolejnego tekstu w celu wyszukania każdej nieścisłości, a jedynie zasygnalizowanie, iż także tutaj można natrafić na pewne błędy, które nie mają jednak wpływu na ogólny przekaz tekstów.

Wśród zebranych artykułów – większość wydaje się być na zbliżonym poziomie i jest napisana w przystępny dla osób nieznających Szczecina sposób. Nieco więcej skupienia (zwłaszcza od mniej obeznanych w historii miejskich fortyfikacji) wymaga na pewno tekst Aleksego Pawlaka – skrupulatnie analizującego i opisującego budynki ze zdjęcia oraz ówczesną twierdzę (rawelin 8-9, Brama Odrzańska) po włączeniu w jej obszar Nowego Miasta.

Reasumując – lektura z pewnością godna polecenia. Niska cena oraz sam fakt, iż ogólnopolskie (wydawane w Krakowie)  pismo postanowiło przyglądnąć się Szczecinowi – tym bardziej zachęcają do sięgnięcia po publikację.

Jan Skolimowski [Stau]

Galeria zdjęć:

Łamy „Szczecinera” otwarte są dla wszystkich miłośników stolicy Pomorza. Artykuły, felietony, reportaże i wywiady, proza i poezja, komiksy i rysunki – jeśli tylko nawiązują do przeszłości Szczecina, mają szansę na publikację a każdy ma szansę zostać autorem. Swoje propozycje należy przesyłać na adres pawel.knap(at)szczeciner.pl.

Szczeciner to czasopismo, którego tytuł to słowna hybryda, odwołująca się do pozytywnego stosunku do miasta, jego tożsamości i historii. To określenie osoby silnie związanej ze Szczecinem, bez kompleksów akceptującej fakt, że w przeszłości miastem władały różne nacje, posługujące się różnymi językami.

Źródło: http://szczeciner.pl; http://www.facebook.com/szczeciner.

Pierwsze cztery odsłony artykułu dostępne są pod tymi adresami:

• cześć pierwsza
• część druga
• część trzecia
• część czwarta

Produkcja filmu Pełnomocnik Rządu, w którym brał udział Aleksander Płaksiwy, z przyczyn niezależnych od autora, trwała bardzo długo – od maja 1983 roku do października 1987 roku. Godzinny film o Leonardzie Borkowiczu ukazał się na antenie programu I TVP 2 maja 1988 roku, w bardzo dobrym paśmie oglądalności o godz. 21.35. Mimo wcześniejszych kategorycznych zastrzeżeń, wojewoda Borkowicz przed emisją filmu nie oglądał. Poinformował mnie telefonicznie, że bez przeglądu zgadza się na pokazanie filmu. Powiedział mi, jak wyczułem w głosie, trochę zrezygnowany (produkcja filmu trwała pięć lat): „Panie Andrzeju, ja mam do pana zaufanie i jestem przekonany, że pokaże mnie pan jako człowieka, któremu w życiu o coś chodziło”.

Wtedy jeszcze nie wiedziałem, że emisja filmu Pełnomocnik Rządu odbędzie się dopiero za pół roku, i w ten sposób Telewizja Polska odsuwa w czasie moment przypomnienia płk. Leonarda Borkowicza, pierwszego wojewody szczecińskiego, polityka, dyplomaty i działacza gospodarczego, którego z niezrozumiałych powodów, przed trzydziestu laty usunięto na daleki margines życia społecznego i praktycznie skazano na cywilną śmierć. Był człowiekiem rozgoryczonym i rozczarowanym, wtedy już poważnie chorym. Ten film go podbudował. Kiedy następnego dnia po emisji zadzwoniłem do niego, był w znakomitym nastroju, dziękował mnie i całej ekipie, właśnie o to mu chodziło. Z charakterystyczną dla niego skłonnością do przesady w wyrażaniu swoich opinii, Borkowicz już na wstępie powiedział: „Panie Andrzeju, pan jest reżyserem wybitnym”. Ponieważ wiedziałem z jakimi oporami zgodził się na realizację filmu, cieszyłem się, że go nie zawiodłem.

Telewizja Polska uhonorowała zapomnianego wojewodę szczecińskiego,. płk. Leonarda Borkowicza, jeszcze powtórną emisją filmu Pełnomocnik Rządu w dniu wizyty w Szczecinie Michaiła Gorbaczowa 13 lipca 1988 roku. Film ukazał się w programie I TVP o godz. 15.20-16.20, między trwającą trzy godziny transmisją z wiecu przyjaźni w Stoczni im. A. Warskiego i uroczystością złożenia wieńców pod pomnikiem Braterstwa Broni w Szczecinie przez Michaiła Gorbaczowa i gen. Wojciecha Jaruzelskiego. W tym towarzystwie płk Leonard Borkowicz zaprezentował się na antenie znakomicie. To był dobry pomysł. Jego autorką była świetna dokumentalistka, szefowa Redakcji Filmu Dokumentalnego – Lucyna Smolińska, u której realizowałem film o Borkowiczu.

Leonard Borkowicz zmarł w Warszawie 27 października 1989 roku. Zgodnie z jego wolą, nie został pochowany na cmentarzu wojskowym i z przysługującymi mu honorami wojskowymi. Nalegał, żeby nad jego trumną nikt nie przemawiał. Wykonawcą ostatniej woli zmarłego był syn, zamieszkały w Kanadzie, Piotr Borkowicz. Skromny pogrzeb odbył się 4 listopada 1989 roku na Cmentarzu Północnym w Warszawie.

PEŁNOMOCNIK RZĄDU

Scenariusz i realizacja – Andrzej Androchowicz
Zdjęcia – Stanisław Brychcy
Dźwięk – Antoni Kujawa, Jerzy Wiktorzak
Montaż – Bogdan Kondratt
Opracowanie muzyczne – Stanisław Modelski
Komentarz czytał – Ksawery Jasieński
Kier. produkcji – Andrzej Walenta
Film 16 mm, negatyw, kolor. Czas – 60 min
Produkcja – CWFiTV „Poltel” i OTV Szczecin 1983-1987 rok
Emisja w programie I TVP – 2 V 1988 r. i 13 VII 1988 r.

Artykuł “Kierowca Pełnomocnika Rządu” jest fragmentem nieopublikowanej książki Andrzeja Androchowicza “Poza kadrem”. Redakcja Portalu Miłośników Dawnego Szczecina sedina.pl przeredagowała powyższy tekst, m.in. wstawiając śródtytuły i dzieląc całość na poszczególne akapity.

Urodziła się 4 września 1908 roku w Szczecinie jako Gerda Olga Justine Kornstädt była córką urzędnika kolei żelaznych Maxa Kornstädta i Charlotte Konstance Klamann. Małżeństwo jej rodziców jednak nie trwało długo i szybko się rozpadło, a Charlotte z córką wyjechały do Berlina. Tam mała Gerdita uczęszczała na lekcje baletu, a gdy podrosła, matka posłała ją do szkoły przy słynnym studiu filmowym UFA. Młodziutką Ditę wypatrzył Erich Pommer, wpływowy producent ery kina niemego.

Początki kariery

Jeśli wierzyć anegdocie, którą w 1930 roku przytoczył polski magazyn „Kino”, rezolutna dziewczyna nie mogąc się doczekać swojego filmowego debiutu sama postanowiła wziąć sprawy w swoje ręce: kiedy Aleksander Wołkow zastanawiał się nad obsadą filmu „Geheimnisse des Orients” usłyszał za drzwiami krzyk i zamęt. Grupa dozorców szamotała się z jakąś dziewczyną. Wołkow kazał wpuścić niespodziewanego gościa. Stanęła przed nim śliczna dziewczyna z płonącymi oczami i ciemną czuprynką, która nie zważając na nic śmiało rzekła: „Musi mnie pan zaangażować do roli niewolnicy! Lepszej pan nie znajdzie, panie Wołkow!” Reżyser parsknął śmiechem, lecz przyjrzawszy się uważniej młodziutkiej aspirantce, spoważniał i… podpisał z nią kontrakt. To był pierwszy występ Gerdity, którą świat pozna i pokocha, jako Ditę Parlo. Potem obsadzono ją w „Heimkehr” gdzie grała główną rolę, w „Die Dame mit der Maske” i w „Manolescu – Der König der Hochstapler” zagrała role mniejsze.

Największym triumfem Dity w jej „okresie niemieckim” były kreacje w „Ungarische rapsodie” i „Melodie des Herzens”, dzięki którym zdobyła europejską renomę. Główną rolę żeńską w tym ostatnim, jednoczesnie pierwszym dźwiękowym filmie wytwórni UFA, zagrała, gdy miała zaledwie 21 lat. Partnerował jej najsłynniejszy amant niemieckiego kina Willy Fritsch. Rolą Juli Balog, głębią spojrzenia, cudownym uśmiechem oraz swoim niezwykle delikatnym i pięknym głosem Dita Parlo oczarowała widzów, producentów, reżyserów, nic więc dziwnego, że wkrótce pojawiły się nowe propozycje filmowe m.in. od Juliena Duvivera, (tego samego, który w 1948 wyreżyseruje „Annę Kareninę” z Vivien Leigh w roli tytułowej), Jeana Vigo, Jeana Renoira, Georga Wilhelma Pabsta, Dimitri Kirsanoffa. Ditą zainteresował się też sam Orson Welles, który pracował nad scenariuszem według książki Josepha Conrada „Jądro ciemności” („Heart of Darkness”) i widział ją w roli narzeczonej Kurza, Elsy. Niestety, film ten nigdy nie został zrealizowany pomimo poważnego zaawansowania prac.

Przerwana droga po sławę

Szczęśliwy lot ku sławie i aktorskiemu spełnieniu nieoczekiwanie przerwała wojna. Władzie hitlerowskie zażądały, aby Niemcy powracali do kraju. Dita postanowiła podporządkować się rozkazowi i wróciła… do Francji. Tu w 1939 roku zagra po raz ostatni w filmie przygodowym „L’or du Cristobal”. Kiedy 3 września 1939 r. Francja wyda wojnę Niemcom, obywatele wrogiego państwa zostali internowani, taki los spotkał też Ditę, która została osadzona w obozie w Grus. Przebywała tam do czerwca 1940 roku, do zajęcia Francji przez Niemcy.

Po uwolnieniu z obozu udała się do Paryża, ale teraz z kolei jej profrancuska postawa wzbudziła „zainteresowanie” Gestapo i w rezultacie zesłano ją do obozu „reedukacyjnego” (Polizeihaft- und Erziehungslager) w Niemczech. Po pewnym czasie została z tego obozu zwolniona i znów wróciła do Francji, gdzie zastało ją wyzwolenie. Dla niej, zakochanej we Francji i w jej kulturze, moment ten oznaczał początek… nowego koszmaru. Dita tym razem jako Niemka, została objęta akcją „oczyszczenia” (L’epuration), oznaczało to dla niej aresztowanie i zamknięcie w obozach w: Drancy, potem w Tourelles, w Romanville, koło Noisy-le-Sec i w Chauvinerie koło Poitiers. Proces, który jej wytoczono w pełni dowiódł jej niewinności i absurdalności zarzutów, ale pobyt w obozach załamał ją zupełnie. Ratunkiem okazała się miłość. Szczęśliwie wyszła za mąż za pastora Franka Geuetal.

Czas powojenny

Po wojnie przestała grać w filmach, ale czasami udawało się ją namówić by stanęła przed kamerą. W 1950 r. zagrała w filmie „Sprawiedliwości stało się zadość” („Justice est faite”) w reż. André Cayatte, a w 1965 r. w „Pikowej Damie” („La Dame de Pique”), w reżyserii Leonarda Keigela, według opowiadania Aleksandra Puszkina.

W nocy z 11 na 12 grudnia 1971 roku Dita Parlo przeminęła. Jej ciało spoczęło w małej, trudno dostępnej francuskiej wiosce Montécheroux. Jest legendą kina, jej rolami w „Atalancie” Jeana Vigo zachwycają się najważniejsze osobistości współczesnego świata filmu m.in. Helen Mirren, Andrej Tarkovsky czy Jim Jarmusch. Powszechne uznanie budzi wielka kreacja w arcydziele Jeana Renoira „Towarzysze broni”. Inspiruje po dziś dzień: Dita von Teese przejęła jej imię, to samo zrobiła Madonna, gdy pracowała nad płytą „Erotica”.

Autor: Joanna A. Kościelna, tekst opublikowany w serwisie wszczecinie.pl

FILMOGRAFIA DITY PARLO

1928 Geheimnisse des Orients/ Tajemnice orientu/Secrets of the Orient/

reż/dir Alexandre Volkoff

jako Niewolnica księżniczki/ as Slave of the Princess

1928 Die Dame mit der Maske/ Kobieta w masce/

reż/dir Wilhelm Thiele

jako/as Kitty

1928 Heimkehr/ Powrót do ojczyzny/ Homecoming

reż/dir Joe May

jako/as Anna

1928 Ungarische Rapsodie/ Węgierska rapsodia/ Hungarian Rhapsody

reż/dir Hanns Schwarz

jako/as Marika

1929 Manolescu – Der König der Hochstapler/ Manolescu – król oszustów

reż/dir Viktor Tourjansky

jako/as Jeanette

1929 Melodie des Herzens/ Melodia serc

reż/dir Hanns Schwarz

jako/as Julia Balog

1930 Au bonheur des dames/ Wszystko dla pań/

reż/dir Julien Duvivier

jako/as Denise Baudu

1931 Kismet

reż/dir William Dieterle

jako/as

1931 Tänzerinnen für Süd-Amerika gesucht/ Danseuses pour Buenos-Aires

reż/dir Jaap Speer

jako tancerka Inge  /as Inge Dancer

1931 Die heilige Flamie/

reż/dir William Dieterle, Berthold Viertel

jako/as

1931 Tropennächte/

reż/dir Leo Mittler

jako/as Alma

1931 Menschen hinter Gittern/

reż/dir Pál Fejös

jako/as Annie Marlow

1931 Honor of the Family/

reż/dir Lloyd Bacon

jako/as Roszi

1933 Mr. Broadway/

reż/dir Johnnie Walker

jako Dziewczyna / as The Girl

1934 L‘atalante/ Atalanta/  Le Chaland qui passe

reż/dir Jean Vigo

jako/as Juliette

1934 Rapt: la séparation des races/  The Kidnapping

reż/dir Dimitri Kirsanoff

jako/as Elsi

Pierwsze trzy odsłony artykułu dostępne są pod tymi adresami:

• cześć pierwsza
• część druga
• część trzecia

(…) Z Borkowiczem bardzo długo nie widzieliśmy się. Później napisałem do niego list. Odpisał, prosił żeby do niego przyjechać. Pojechałem i opowiedziałem mu o swoich kłopotach. Bardzo się tym przejął. Bo ja, proszę pana, jestem chory na zawodową chorobę kierowców. Jestem uczulony na etylinę. Dlatego musiałem pójść na rentę. Pracowałem jako kierownik garaży samochodowych w Komitecie Wojewódzkim. I stamtąd w 1968 roku odesłali mnie na rentę. Miałem bardzo małą rentę. Powiedziałem o tym Borkowiczowi. A on powiedział: „– Panie Aleksandrze, niech pan się nie martwi, ja mam jeszcze mniejszą”. Ja o tym nie wiedziałem, a Borkowicz napisał list do Brycha, sekretarza Komitetu Wojewódzkiego. Ale nie dostał żadnej odpowiedzi. Ja mam tu odpis tego listu.

Szanowny Towarzyszu Sekretarzu,

uprzejmie proszę o zajęcie się sprawą Aleksandra Płaksiwego. W latach 1945-1949 był on moim kierowcą (byłem wtedy wojewodą szczecińskim) poczem, kiedy zostałem ambasadorem PRL w Pradze, wyjechał wraz ze mną, a po powrocie do Szczecina został kierownikiem garaży, później także stacji obsługi KW PZPR w Szczecinie. W latach wspólnej pracy, w trudnych warunkach pierwszego okresu na Ziemi Szczecińskiej, Aleksander Płaksiwy wielokrotnie z narażeniem życia, zawsze nie szczędząc sił i czasu, wykonywał wszystkie zlecone mu obowiązki.

W 1968 roku, Aleksander Płaksiwy zatruty etyliną, cierpi na chorobę zawodową i otrzymuje bardzo skromną rentę (1600 zł). Wystawiłem towarzyszowi Płaksiwemu odpowiednie, uwierzytelnione zaświadczenie (jestem zweryfikowanym członkiem partii z zaliczeniem stażu partyjnego od 1928 r. w KPP). Zdaję sobie sprawę z nawału prac, które Was towarzyszu Sekretarzu obciążają, ale gorąco proszę o zajęcie się sprawą Płaksiwego zarówno z uwagi na osobę, jak i szerszy i chyba negatywny oddźwięk społeczny, który z konieczności budzić musi niesprawiedliwość w stosunku do człowieka powszechnie znanego z przyzwoitości i rzetelności.

Byłbym bardzo wdzięczny za poinformowanie mnie, czy istnieje szansa na załatwienie wyższej renty dla Płaksiwego.

Łączę wyrazy szacunku
L. Borkowicz

Fakt, że Leonard Borkowicz nie otrzymał odpowiedzi na ten list, był zapewne jednym z powodów, że nie chciał nigdy przyjechać do Szczecina. Wyjątek uczynił w 1983 roku.

Wizyta po latach

Otóż, po długo trwających zabiegach, udało się namówić go na udział w filmie dokumentalnym o pierwszych latach państwowości polskiej na Pomorzu Zachodnim i związany z tym, przyjazd do Szczecina. Przyjechał wprawdzie na oficjalne zaproszenie Telewizji Szczecińskiej, ale zgodnie z jego życzeniem, wizyta miała charakter prywatny. Przyleciał samolotem z Warszawy, w poniedziałek 23 maja 1983 roku. Według scenariusza filmu, który zatytułowałem Pełnomocnik Rządu, na lotnisku w Goleniowie Borkowicza miał powitać nie kto inny, tylko jego kierowca, Aleksander Płaksiwy.

Dla oczekiwanego gościa z Warszawy, miała to być niespodzianka, dla mnie, element zaskoczenia, który utrwali kamera. Poza tym, pierwszego wojewodę po latach nieobecności w Szczecinie, do miasta przywozi samochodem jego dawny, długoletni kierowca! Niestety (i tego nie przewidziałem), tego dnia pan Aleksander był tak przejęty, tak emocjonalnie przeżywał oczekiwane spotkanie z wojewodą Borkowiczem, że żona, pani Helena, w obawie o jego serce, kategorycznie zabroniła mi zabrania męża na lotnisko. Spotkali się następnego dnia w domu przy ulicy Tetmajera. Padli sobie w ramiona, uściskali się, Borkowicz ucałował panią Helenę. „Świetnie pani wygląda, pan też panie Aleksandrze, a jak dzieci? Bo ja już zapisałem się do klubu dziadków …”.

I tak potoczyła się długa rozmowa, ożyły wspomnienia. Na zdjęciach do filmu Pełnomocnik Rządu, Leonard Borkowicz przebywał w Szczecinie pięć dni. To było jego ostatnie spotkanie z tym miastem. Kiedy zapytałem Aleksandra Płaksiwego, czy zna bliższe powody dla których Borkowicz „unikał” Szczecina, odpowiedział krótko: – On wyjaśnił w tym liście do mnie. Tam jest wszystko zapisane. Sprawa załatwiona. A to dalszy ciąg listu cytowanego na wstępie:

Nie muszę Państwu tłumaczyć, jak bardzo miasto to wrosło w moje serce, bo były to przecież czasy, kiedy i ja byłem człowiekiem wierzącym w to, że robimy coś dla Polski. Jestem dziś zupełnie innym człowiekiem i jeśli na mój list w Pańskiej, Panie Aleksandrze, sprawie, pan sekretarz nawet nie uznał za wskazane odpowiedzieć np. „…nie mogę załatwić i proszę mi nie zawracać głowy…”, to ja w Szczecinie w żadnym charakterze nie chcę być. Po prostu nie chcę dać komuś okazji do „uświetnienia” jakiejś uroczystości (to nie jest zarozumiałość, ale ja ludzi i sytuację znam), ale z Państwem i innymi, którzy nic z „pionierstwa” nie skorzystali, zawsze chętnie się spotykam i zawsze towarzyszą mnie moje serdeczne i życzliwe myśli.

Nie przeczę, że mam i inne powody. Cieszę się, że mogę powiedzieć, że nie mam samochodu, telewizora, niczego na PRL się nie dorobiłem, ale na podróże mnie nie stać. Ponadto mam ciężką sytuację rodzinną, która nie pozwala na mój wyjazd z Warszawy. Proszę więc bardzo przekazać wszystkim, którzy na to zasługują, moje serdeczne, z głębi serca płynące pozdrowienia i życzenia zdrowia i szczęścia.

Wasz Leon Borkowicz

Ostatnie spotkanie

– Ostatni raz widziałem się z wojewodą Borkowiczem w 84 roku. To już było po tym, jak tu w Szczecinie film z nami kręciliście. Pamiętam, jak pan chciał żebym pojechał na lotnisko i jego przywitał, ale byłem bardzo chory. No więc jak zadzwoniłem do niego, że jestem w Warszawie z żoną, to się bardzo ucieszył. Wyszedł po nas na ulicę. On mieszkał na Angorskiej, przedtem na Mokotowskiej. Patrzę, a on leci do nas, jak zawsze żywy, żwawy. Przywitał się serdecznie. Obiad to nam sam zrobił. Nie pozwolił nikomu się dotknąć, ani żonie, ani gosposi. Przywiozłem buteleczkę Napoleona, wypiliśmy, był bardzo wesoły i zadowolony, bo akurat syn dzwonił z Kanady, że wszystko w porządku, ale to już był nie ten człowiek. Jak wyglądał Borkowicz, to pan wie. Zmarszczył brwi, nasrożył wąsy, huknął basem i sprawa załatwiona.

Nadal zastanawiam się, dlaczego nikt oficjalnie nigdy nie zaprosił pierwszego wojewody do Szczecina? W swoich, zresztą bardzo niepełnych, wspomnieniach Leonard Borkowicz napisał: “Na Pomorze Zachodnie przyjechałem pierwszy raz w marcu 1945 roku, a w marcu 1949 roku stamtąd wyjechałem. W ciągu tych czterech lat nigdy nie miałem nominacji na wojewodę”. Może właśnie dlatego, nikt go nie zaprasza do Szczecina?

Ciąg dalszy (epilog) za tydzień…

Artykuł “Kierowca Pełnomocnika Rządu” jest fragmentem nieopublikowanej książki Andrzeja Androchowicza “Poza kadrem”. Redakcja Portalu Miłośników Dawnego Szczecina sedina.pl przeredagowała powyższy tekst, m.in. wstawiając śródtytuły i dzieląc całość na poszczególne akapity.

Pierwsze dwie odsłony artykułu dostępne są pod tymi adresami:

• cześć pierwsza
• część druga

W dniu 11 lutego 1946 roku Aleksander Płaksiwy przyjechał z wojewodą Leonardem Borkowiczem do Szczecina. Cadillakiem. Zabrali z sobą też BMW. Urząd Wojewódzki był już przeniesiony do budynku na Jasnych Błoniach. Dopiero później urzędowali na Wałach Chrobrego.

W Szczecinie wojewoda Borkowicz zamieszkał w piętrowej willi przy ul. Tetmajera 7, a Płaksiwy w domku naprzeciwko, pod numerem 3. Sprowadził z Łodzi rodzinę, żonę i dwóch synów. W ten sposób został szczecinianinem. Stabilizacja zapowiadała się również w życiu wojewody Borkowicza. Tu w 1946 roku, w willi przy ul. Tetmajera 7, urodził się jego syn Piotr. Ten dom był zawsze pełen ludzi. Borkowicz przyjmował u siebie wszystkich gości, którzy przyjeżdżali z Warszawy. Był tu Bierut, Gomułka, Cyrankiewicz, tu odwiedzali go pisarze Andrzejewski, Gałczyński. Spośród ważniejszych pasażerów, których woził w Szczecinie, obok Bieruta, Gomułki i Cyrankiewicza, pan Aleksander wymienia jeszcze Stanisława Mikołajczyka:

Dwie szklanki z premierem

– Podczas uroczystości „Trzymamy Straż nad Odrą”, w kwietniu 1946 roku, to był Bierut, Osóbka-Morawski, Żymierski, ale wszyscy wznosili okrzyki na cześć Mikołajczyka. Na Jasne Błonia Borkowicz jechał z Bierutem, a ja wiozłem Mikołajczyka. Ledwie tam dojechałem, tak ludzie samochód mi obstąpili. Na zakręcie to chyba dziesięciu z samochodu zrzuciłem. Jak były Dni Morza w 1948 roku, to znowu Cyrankiewicza woziłem. Po defiladzie i uroczystościach na Wałach Chrobrego, Borkowicz przyjmował u siebie w willi Bieruta, a mnie powiedział, żebym był do dyspozycji Cyrankiewicza.

Premier chciał, żeby go zawieźć do Przetacznika, sekretarza PPS-u, tu niedaleko, na Prusa. To ja go zawiozłem i czekam. Aż w końcu przypomnieli sobie, że mają szofera i mnie do siebie zabrali. Wypiłem szklankę, czy dwie, schodzę do samochodu, a ja się przewracam. Jak trzymam kierownicę, to jestem w porządku. Posiedziałem trochę i w końcu pojechałem do domu. Stawiam samochód w garażu, a stary mnie woła: „– Gdzie pan był, panie Aleksandrze? Pięć razy przejeżdżał pan ulicą Tetmajera i nie mógł pan trafić do domu? Przecież pan jest pijany”. „– Tak, bo mi dwie szklanki wódki premier dał”. „– Niech pan idzie spać” – powiedział – „i sprawa załatwiona”.

Dopiero następnego dnia stary dał mi w skórę. Miał pretensję, że piłem i nie mogłem trafić do domu. Ale ja byłem uparty i mówię jak w końcu było naprawdę: „– Panie wojewodo, pan Przetacznik z premierem, nie wiem czy pięć, ale parę razy kazali się wozić z Prusa na Kochanowskiego, do wojewody Kaniewskiego. A ja specjalnie tą ulicą jeździłem, żeby pan widział, że jestem i jeszcze żyję”.

Śmiał się. Był sprawiedliwy i uczynny. Kiedyś przyjeżdżamy z Urzędu Wojewódzkiego na obiad, a moja żona krzyczy z balkonu, że dziecko zachorowało. To Borkowicz mnie pchnął do domu, a sam pojechał po lekarza. Akurat nie było nic groźnego. Chłopak jadł ciepłego pączka i zakrztusił się. Wziąłem tego smarkacza za nogi, potrząsnąłem, i jak stary przyjechał z lekarzem, to już było po wszystkim. Wojewoda Borkowicz nigdy nie dał mi odczuć, że on jest ważnym wojewodą, a ja tylko zwykłym kierowcą.

Paryż – Praga – Mazury – Gdańsk

W lecie 1948 roku Leonard Biorkowicz był na urlopie w Paryżu, u ambasadora Jerzego Putramenta. W drodze powrotnej zatrzymał się na kilka dni u ambasadora Józefa Olszowskiego w Pradze. Stamtąd wysłał list do swojego kierowcy.

Drogi Panie Aleksandrze!
Proszę uprzejmie przygotować Chevroleta i BMW i dnia 24 albo 25 lipca być obu wozami we Wrocławiu. Z Wrocławia Michalskiego, który przywiezie BMW, odeślemy do Szczecina, a sami dwoma samochodami pojedziemy dalej. Dlatego proszę zabrać dostateczną ilość benzyny i talony. We Wrocławiu proszę zgłosić się u wojewody Piaskowskiego i ja Pana już w ten sposób odnajdę.
Serdeczne pozdrowienia
L. Borkowicz
Praga, 21 VII 48 r.

Pan Aleksander, jak zwykle, polecenie szefa wykonał precyzyjnie. We Wrocławiu okazało się, że z Borkowiczem jest Putrament i jego żona. Jak nie trudno się domyślić, celem dalszej podróży były Mazury. Borkowicz prowadził Chevroleta, a Płaksiwy BMW. Po drodze do towarzystwa dołączył jeszcze minister Sokorski. Mazury to była końcówka pierwszego po wojnie urlopu wojewody Borkowicza. Po kilku dniach przez Gdańsk wrócił do Szczecina, a Putramenta i Sokorskiego, jak powiada pan Aleksander, „odesłał” do Międzyzdrojów.

Kierunek – Czechosłowacja

W marcu 1949 roku Leonard Borkowicz, w związku z mianowaniem go ambasadorem w Czechosłowacji, złożył urząd wojewody. Do dziś nikt nie wie, czy tego chciał, czy zadecydowano za niego. W każdym razie Aleksander Płaksiwy twierdzi, że do Pragi jechał tylko na rok: – Tak było ustalone. On w Czechosłowacji miał wymienić Józefa Olszewskiego, który musiał wrócić do Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Po nim przyszedł Wiktor Grosz. W Pradze byliśmy rok i trzy tygodnie.

Do Czechosłowacji Borkowicz pojechał z żoną i dzieckiem wcześniej, a ja jechałem taką salonką. Zabrałem stąd, z Tetmajera, jego meble i parę skrzyń z książkami. Bo to był mól książkowy, panie. Z powrotem, z Pragi to już chyba wiozłem dwanaście skrzyń książek. Jak tylko dostał pieniądze, to już był na Vaclawskim Namesti w księgarni. On czytał panie, interesujące książki, po niemiecku również. Bardzo lubił chodzić na filmy. To były takie zamknięte pokazy dla dyplomatów: „– Panie Aleksandrze” – mówił – „idziemy do kina, dzisiaj będą trzy trupy”.

Lubił kryminały. Brałem samochód, pod kinem stawiało się go w takim podziemnym garażu i szliśmy oglądać film. Bez niczego, bez biletu. Na przyjęciu to już człowiek na boku stał. Ale jak jechaliśmy na przyjęcie, to pod Amerykanem czy Anglikiem, ja nigdy nie stałem: „– Niech pan jedzie do domu” – mówił – „i za godzinę wróci”. Nieraz kierowcy wołają, żebym poszedł do nich: „– Polsko, Polsko”. A „Polsko” sobie siedzi w domu i za godzinę podjeżdża, stary wychodzi i sprawa załatwiona. Jak powiedziałem, rok i trzy tygodnie tam byliśmy. Ja nawet miałem tam zostać. Borkowicz mówi: „– Panie Aleksandrze, jak pan chce, to ja panu to załatwię”. Przyboś chciał żebym z nim do Szwajcarii pojechał. Ale ja powiedziałem, że palaczem, ogrodnikiem i kierowcą nie będę. Bo tak pani Przybosiowa sobie zażądała.

“Ja się na tym nie znam”

Jak przyjechaliśmy z Czechosłowacji, to Borkowicz został dyrektorem departamentu w Ministerstwie Komunikacji. Ja też miałem iść do tego Ministerstwa, do Rabanowskiego, miałem już prawie kontrakt podpisany, ale zrezygnowałem. Wróciłem do Szczecina. A Borkowcza później dali na dyrektora Huty Warszawa. On mi powiedział: „– Panie Aleksandrze, przecież to nie jest dla mnie posada. Ja się na tym kompletnie nie znam. Przyszedł do mnie taki inżynier, mówi, i kręci siedmiokolorowym ołówkiem. »- Panie inżynierze« – mówi Borkowicz – »niech pan siada na moje miejsce, bo ja się na tym nie znam«”.

Był tam krótko. Później zachorował. Miał operację żołądka, zaczął też głuchnąć. Na koniec Borkowicz był już zupełnie głuchy. Jego syn, który był elektronikiem i wyjechał do Kanady po naukę, to zrobił ojcu taki aparat, że ten wszystko słyszał, panie. Nauczył też psa, jak dzwonił telefon, to pies leciał do niego i prowadził go do telefonu. Jak był dzwonek do drzwi, to pies leciał do drzwi.

Ciąg dalszy nastąpi (za tydzień)…

Artykuł “Kierowca Pełnomocnika Rządu” jest fragmentem nieopublikowanej książki Andrzeja Androchowicza “Poza kadrem”. Redakcja Portalu Miłośników Dawnego Szczecina sedina.pl przeredagowała powyższy tekst, m.in. wstawiając śródtytuły i dzieląc całość na poszczególne akapity.

Pierwsza część niniejszego artykułu dostępna jest pod tym adresem.

[...] Po powrocie do Warszawy, trzy samochody przekazali do dyspozycji Ministerstwa, a dla siebie zatrzymali Mercdesa. Współpraca Płaksiwego z dyr. Krochmalskim zapowiadała się więc atrakcyjnie. Niestety, wyżsi rangą urzędnicy ministerstwa zabrali im tego Mercedesa i pan Aleksander musiał przesiąść się na małego Opla. Tym Opelkiem w lipcu 1945 roku Aleksander Płaksiwy pojechał, oczywiście z dyr. Krochmalskim, w delegację do Koszalina. Tu, od końca maja urzędował już ppłk Leonard Borkowicz, Pełnomocnik Rządu Tymczasowego R.P na Okręg Nr 3 Pomorze Zachodnie. Ten przydługi tytuł dla współpracowników Borkowicza oznaczał, że jest po prostu wojewodą. I tak do niego zwracali się. Adiutantem wojewody był por. Witold Daniłłowicz, a kierowcą żołnierz radziecki, sierżant Gawiela.

– Jak przyjechaliśmy do Koszalina, akurat tego Gawielę zwalniali do cywila. On pochodził z Moskwy i wojewoda obiecał mu, że wyśle go do Moskwy samolotem, ale musi znaleźć zastępcę. I sierżant Gawiela, z tym adiutantem, mnie sobie upatrzyli. Powiedziałem, dajcie mi spokój, ja przyjechałem w delegacji, jestem zaangażowany w Ministerstwie Aprowizacji i nie ma mowy, sprawa załatwiona. Ale Gawiela przez cały tydzień, jak tam byłem, nie dawał mi spokoju, chodził za mną, prosił – Aleksander, Aleksander pomyśl tylko, pułkownik mnie do Moskwy samolotem odeśle… Znudziło mi się to wreszcie i powiedziałem – a leć sobie do tej Moskwy.

“Teren prawie pod Gdańsk”

W ten sposób Aleksander Płaksiwy został kierowcą pułkownika Leonarda Borkowicza, pierwszego wojewody szczecińskiego. Znalazł się u boku człowieka wielkiego formatu, człowieka o niekonwencjonalnym sposobie bycia i działania. Z pozoru srogi, w rzeczywistości był człowiekiem bezpośrednim, niezwykle uczynnym, wrażliwym na ludzką krzywdę i delikatnym. Wymagał od ludzi, ale też troszczył się o nich. Najwięcej jednak wymagał od siebie.

– Borkowicz nigdy się nie oszczędzał, zawsze w ruchu, wśród ludzi w rozjazdach. Nie było tygodnia żebyśmy nie jechali do Warszawy. Czasami dwa, trzy razy. Najczęściej jeździliśmy do Ministerstwa Ziem Odzyskanych, do Gomułki, po pieniądze. Jak przyjeżdżaliśmy Borkowicz mówił: panie Aleksandrze niech pan czeka cierpliwie, to może potrwać długo, ale ja stamtąd nie wyjdę dopóki nie załatwię pieniędzy na wasze pobory, później pojedziemy na obiad. Bywaliśmy też w Ministerstwie Aprowizacji, w Ministerstwie Administracji Publicznej i u wiceministra spraw zagranicznych Józefa Olszewskiego. Oczywiście musowo u Bieruta i Cyrankiewicza.

Ale przede wszystkim musieliśmy jeździć po województwie na zebrania, narady, spotkania. A to był teren panie, od Gorzowa do Szczecina, aż prawie pod Gdańsk. Często jeździliśmy nocami. Jak wiadomo, czasy nie były bezpieczne. Po drogach grasowały różne bandy, maruderzy z jednostek radzieckich. No, ale myśmy mieli obstawę swoich żołnierzy, nie od Kotowskiego z bezpieki, czterech żołnierzy i sierżanta. Razem zajmowaliśmy willę. Obok willi Borkowicza na Gdańskiej w Koszalinie, w pobliżu Urzędu Wojewódzkiego. W podróż braliśmy zawsze jednego żołnierza z pepeszą. Jechał też adiutant wojewody por. Daniłłowicz, z pistoletem ma się rozumieć. Stary i ja, też mieliśmy pistolety, tak że nie było źle. Ale mnie samemu nigdy nie pozwalał jeździć w nocy.

Raz pojechałem po niego do Szczecina w nocy, to mnie zbeształ jak smarkacza: „– Panie Aleksandrze, ja panu zabroniłem jeździć w nocy, niech pan tego więcej nie robi, to się mogło źle skończyć, przecież pan widzi co się na drogach dzieje”. Bardzo się troszczył i dbał o mnie. Nigdy nie byłem głodny i nigdy bez potrzeby nie czekałem w samochodzie. Jak zajeżdżaliśmy gdzieś do starostwa, to pamiętał żeby mi dali obiad. Pamiętam, to było w Słupsku czy gdzieś. W starostwie, w stołówce był na obiad kapuśniak. Wszyscy urzędnicy już jedli. Wchodzi wojewoda i jak zobaczył, że mnie przy stole nie ma, to tak obrobił starostę, że ten skakał koło mnie, że panie …

Trzy zdania = dwie godziny

Jak była okazja, zawsze mnie ze sobą zabierał na obiad. W Wałczu to zawsze wstępowaliśmy do takiej porządnej restauracji, którą prowadził pan Socha. Wcześniej on miał knajpę w Szczecinie na rogu Śląskiej i Ledóchowskiego. On zawsze organizował bankiety w Urzędzie Wojewódzkim. Jak Borkowicz przejeżdżał przez Wałcz, to musiał obowiązkowo zjeść obiad u pana Sochy i sprawa załatwiona. A Socha mówił: „– Panie ja takiego człowieka jak wojewoda w życiu nie widziałem”.

Jak jechaliśmy w teren, na zebranie, to Borkowicz miał zeszyt i tam były zapisane trzy zdania, takie podpunkty tylko, a on potrafił mówić dwie godziny. Skąd u niego się to brało panie, skąd? I mówił prawdę. Ja często siedziałem na tych zebraniach i słuchałem go. Po nim to już nikt nie miał nic do gadania. Ci sekretarze, czterech ich było, od PPR-u, PPS-u, PSL-u i jeszcze demokraci, to chodzili koło niego jak koło jajka. Borkowicz przyciągał do siebie ludzi, miał wielki autorytet, był uważany. Ludzie go lubili.

W Połczynie Zdroju mieszkała matka Borkowicza i on tam często dojeżdżał na wypoczynek. Razem tam sobie wypoczywaliśmy. Borkowicz mieszkał w jednej willi, a obstawa, czterech żołnierzy, sierżant i ja w drugiej. Kiedyś przyjechałem z Borkowiczem na obiad. I przyszedł burmistrz Połczyna. Żołnierzowi, który stał przed willą na posterunku, powiedział żeby go zameldował. Stary wychodzi na ganek:
„– A pan co?”
A burmistrz stanął na baczność i mówi:
„ – Będąc w puszczy, nie wpaść w paszczę lwa? Melduje się Benedykt Polak, burmistrz miasta Połczyna”.

Pamiętam to jak dzisiaj. Borkowicz zaprosił go do siebie, pogadali i proszę sobie wyobrazić, że za kilka dni od burmistrza Benedykta Polaka dostałem Mercedesa 230. On miał koło zapasowe z boku, przykręcone na śruby. Kiedyś śruba się odkręciła i koło uciekło mi w pole, gdzieś w trawie zginęło.

“Dajcie samochód wojewodzie”

W Koszalinie miałem kilka samochodów, Chevroletę, Cadillaca, BMW, no i tego Mercedesa. Najlepiej jeździło się nam małym BMW. Jak ktoś przyjeżdżał z Warszawy i chciał jechać w teren, to się brało Cadillaca. Kiedyś wiozłem jakiegoś wicepremiera ze Szczecina do Koszalina. Premier jechał dalej do Gdańska, a Borkowicz musiał wracać. Ponieważ ten Cadillac był już wyrobiony, pojechałem do warsztatu, do znajomego. Janicki się nazywał, żeby go obejrzał. Na podwórku wjechałem w taki dołek, zabezpieczenie tulei pękło i koło się położyło. Trzeba było toczyć tuleję. A Borkowicz zaraz musiał wracać do Szczecina.

Jak się dowiedział, że wóz się rozkraczył, przyleciał, zbeształ mnie:
„– Jak pan mógł taki samochód w podróż brać?”.
„– Czy ja jestem winien, panie wojewodo, to jest marka Cadillac, ośmiocylindrowy, panie”.
„– Ale ja muszę dostać się do Szczecina”.
„– Niech pan się nie martwi, załatwię”.
Poleciałem do znajomych, do spółki samochodowej i mówię:
„– Dajcie samochód wojewodzie”.

Dostałem Chevroletę odkrytą, taką zwykłą śmieciarę, jak się to mówiło. Borkowicz wsiadł i sam pojechał do Szczecina. On jeździł samochodem często, nawet na długie trasy. Jak trzeba było jechać w dwa samochody, to jeden on zawsze prowadził. Był dobrym kierowcą. Spostrzegawczy był jak diabli…

Ciąg dalszy nastąpi (za tydzień)…

Artykuł “Kierowca Pełnomocnika Rządu” jest fragmentem nieopublikowanej książki Andrzeja Androchowicza “Poza kadrem”. Redakcja Portalu Miłośników Dawnego Szczecina sedina.pl przeredagowała powyższy tekst, m.in. wstawiając śródtytuły i dzieląc całość na poszczególne akapity.

Drogi Panie Aleksandrze, drodzy Państwo,
bardzo mnie wzruszył Pański, Panie Aleksandrze, telefon. Często o Was myślę, zawsze robiąc sobie wyrzuty, że w trudnych dla Was chwilach, nic dla Was pozytywnego zrobić nie mogłem. Ale właśnie do tego chcę nawiązać w związku z propozycją przyjazdu do Szczecina. Nie muszę Państwu tłumaczyć jak bardzo miasto to wzrosło w moje serce, bo były to przecież czasy, kiedy i ja byłem człowiekiem wierzącym w to, że robiliśmy coś dla Polski […]

Tak zaczyna się list pierwszego wojewody szczecińskiego, ppłk. Leonarda Borkowicza do swojego kierowcy Aleksandra Płaksiwego. List jest odpowiedzią na zaproszenie do przyjazdu do Szczecina. Legendarnego Wojewodę zaprasza nie pierwszy prezydent prof. Piotr Zaremba, nie aktualnie urzędujący wojewoda, czy sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR, tylko kierowca – Aleksander Płaksiwy.

“Coś więcej” niż służba

Treść i styl listu wskazują na to, że tych dwóch ludzi, kierowcę i wysokiej rangi urzędnika państwowego, łączyło coś więcej niż tylko stosunki służbowe. Takie listy pisze się do przyjaciół. Jeśli równocześnie się zważy, że Leonard Borkowicz po złożeniu urzędu wojewody szczecińskiego w marcu 1949 roku, nigdy nie odwiedził miasta, które, jak pisze, „wrosło w jego serce”, sprawa staje się intrygująca. Aleksander Płaksiwy był kierowcą Leonarda Borkowicza od lipca 1945 do kwietnia 1950 roku. Był z nim w Koszalinie, Szczecinie i w Pradze. Później ich drogi się rozeszły, ale zawsze byli ze sobą w kontakcie.

Aleksander Płaksiwy ma 84 lata. Ten niezwykle sympatyczny pan, wysoki, szczupły, z siwym wąsikiem, uśmiechnięty i bardzo ruchliwy, sprawia wrażenie najwyżej siedemdziesięciolatka. Opowiada barwnie, robi przy tym długie dygresje, ale nigdy nie gubi wątku. Każdy akapit swojej opowieści kończy niezmiennie słowami: „i sprawa załatwiona”. Jest człowiekiem szczerym i wrażliwym. W sposobie mówienia i zachowania jest w nim coś z wojskowego. Ale też wojsko nie jest mu obce.

Urzędnik przyszłym kierowcą

Pierwsze w życiu prawo jazdy otrzymał właśnie w wojsku w 1932 roku, podczas służby w 5 Dywizjonie Samochodowym w Krakowie. W zachowanym dokumencie, z jego zdjęciem w mundurze i dużą okrągłą pieczęcią jednostki, można przeczytać: „Na mocy egzaminu złożonego przed Komisją Egzaminacyjną w myśl Dziennego Rozkazu  Nr 3/23 pkt. 36”, kpr. Aleksander Płaksiwy otrzymał pozwolenie na prowadzenie wojennych pojazdów mechanicznych osobowych, ciężarowych i motocykli. Prawo jazdy podpisał „D-ca 5 Dywizjonu Samochodowego – Madejski, podpułkownik”.  Kiedy 21 maja 1932 roku na uroczystym apelu, Aleksander Płaksiwy odbierał prawo jazdy z rąk dowódcy parku samochodowego kapitana Zawiły, nie wiedział jeszcze, że zostanie zawodowym kierowcą. Nic na to nie wskazywało zresztą, bo po wyjściu z wojska parę lat pracował jako zastępca kierownika Ekspozytury Urzędu Celnego w Łodzi. Dopiero krótko przed wybuchem wojny, w fabryce włókienniczej „Mazo i Lemfert” zasiadł za kierownicą osobowego Chevroleta.

Zmobilizowany w 1939 roku, w szeregach 10 Dywizji Piechoty brał udział w obronie Warszawy. Po kapitulacji dostał się do niewoli i przebywał w obozie jenieckim w Pruszkowie. Ponieważ zachorował na dyzynterię, Niemcy wydali mu zaświadczenie w języku niemieckim i polskim pozwalające na bezpieczny powrót do domu: „Aleksander Płaksiwy jako były niemiecki jeniec wojenny, odprawia się w ojczyste strony na terenie zajętym przez władze niemieckie. Podpisał – Komendant 8. Armii”.

Te „ojczyste strony” Płaksiwego, nazywały się teraz Litzmannstadt. Tam w firmie „Bugen Schleicher” – Spedycja Towarowa, dostał pracę kierowcy. Prowadził samochody ciężarowe – Fiata, Citroena i Forda. Na tym ostatnim jeździł najdłużej. Auto było szczególne, co zresztą w niemieckim zezwoleniu na jego prowadzenie, które pan Aleksander zachował i pokazał jako osobliwość tamtych czasów, wyraźnie odnotowano: „durch Anthracit und Holzgas”.

– To był taki stary trzytonowy Ford. Z boku między szoferką i skrzynią miał kocioł, w którym paliło się drzewem. Naprzód sypało się troszeczkę węgla drzewnego, jak się rozpalił ładowało się w kocioł klocki suchego drewna. Robił się gaz, spuszczało się wodę z baniaka i jechało się, panie, sprawa załatwiona. Jeździłem najczęściej do Łaska, Sieradza, Zduńskiej Woli, Pabianic i Ozorkowa. Rozwoziłem po różnych sklepach brukiew, marchew, buraki, kartofle i naftę. Ostatni raz jechałem tym „Holzgasem”, jak już Niemcy uciekali, do Ostrowa. Kazali mi wieźć żandarmów czy gestapowców, cholera ich wie, w każdym bądź razie byli w czarnych mundurach. Tam ich zostawiłem i do Łodzi wracałem już na piechotę. To był dla mnie koniec wojny.

Samochód nie do wzięcia

Po wojnie od razu zawołali mnie, żeby koniecznie przyjść do pracy w Urzędzie Wojewódzkim w pałacu Poznańskiego. Tam był pełnomocnik Rządu do Spraw Rzeczowych i Wojskowych – Henryk Krochmalski, z Ministerstwa Aprowizacji i Handlu. Zaangażował mnie do siebie i powiedział, że ma samochód Aero. Poszedłem zobaczyć. No jest w szopie, stoi, ale zamarznięty. Znalazłem płyn „Karbo”, zalałem silnik i zostawiłem. Na drugi dzień rano przyszedłem, poruszałem kołem zamachowym, obrócił mi się. Wytarłem raz, drugi, poruszyłem, obraca się. Ale nie ma akumulatora. Zacząłem szukać. Znalazłem jakiś, leżał w kącie garażu. Zalałem kwasem, podładowałem i następnego dnia jak mi zapalił, panie! To był sportowy wóz. Jak nim podjechałem na Ogrodową, to panie, cały Urząd wytoczył mi się na podwórko. I każdy chce samochód. Powiedziałem – nie. Tylko dyrektor Krochmalski i nikt więcej, sprawa załatwiona.

Pan Aleksander rozwija temat w szczegółach, opowiada o tym sportowym Aero jak o własnym dziecku, a ja nie mogę się doczekać kiedy będzie o Borkowiczu.
– Właśnie do tego zmierzam – uspokaja mnie i proponuje kieliszek orzechówki.
– Malutki kieliszeczek, panie redaktorze. To nam dobrze zrobi. Dostałem właśnie od pana profesora buteleczkę takiego soku, wyciągu z orzechów i przygotowałem na nasze spotkanie orzechówkę. Niech pan spróbuje, jest bardzo dobra, nie zaszkodzi. Pan profesor wie co robi.

Pan „profesor” to stomatolog dr Włodzimierz Kuligowski, długoletni sąsiad pana Aleksandra z ulicy Tetmajera. Mieszkali obok siebie w jednorodzinnych domkach. Odwiedzali się często, świadczyli sobie drobne sąsiedzkie usługi. Pan Aleksander zaglądał od czasu do czasu pod maskę samochodu pana doktora, a pan doktor w rewanżu, sprawdzał czy wszystkie plomby sąsiada są w porządku. W połowie lat osiemdziesiątych, po śmierci żony, pan Aleksander przekazał dom na Tetmajera synowi, a sam przeprowadził się do jego mieszkania, tutaj przy ul. Filaretów. Stąd na Tetmajera jest kawałek drogi, ale przy każdej okazji kiedy odwiedza syna i wnuki, wpada na pogawędkę do pana doktora.

Spotkanie w Katowicach

Próbuję kieliszek (wcale nie jest taki „malutki”) orzechówki z rzeczywiście doskonałą przyprawą doktora Kuligowskiego i słucham dalej opowieści gościnnego gospodarza. Dlaczego o tym „Aero” i dyrektorze Krochmalskim mówi? Otóż dlatego, ponieważ właśnie z nim, tym sportowym autem w marcu, jak dobrze pamięta, pojechali na Śląsk, „na zabezpieczenie magazynów z aprowizacją”:

– W Katowicach Krochmalski mi mówił, że pojedziemy, nie pamiętam teraz, na jaką ulicę, i wprowadzimy na urząd śląskiego wojewodę. No, niech pan powie kogo? Generała Aleksandra Zawadzkiego, proszę pana! A kto go wprowadzał? Właśnie Borkowicz wprowadzał wojewodę Zawadzkiego, tak proszę pana! On był najpierw zastępcą Komendanta Głównego Policji i nawet przez krótki czas był w Łodzi, a później Bierut dał mu polecenie, żeby w Katowicach wprowadził wojewodę. I tam, w Katowicach, poznałem pułkownika Borkowicza. Ja nawet nie wiedziałem, że trafię do niego, bo ja byłem w Ministerstwie Aprowizacji i Handlu, u Krochmalskiego. Już się do niego przywiązałem.

Jakby do wyjaśnienia powodu tego „przywiązania”, pan Aleksander serwuje mi śliczną opowieść, jak to z dyrektorem Krochmalskim – przypomnijmy, Pełnomocnikiem Rządu do Spraw Rzeczowych i Wojskowych (!) – pojechali do Sopotu i za dwa kanistry spirytusu, który wzięli z piwnicy urzędującego w tym mieście znajomego prokuratora, kupili od radzieckich żołnierzy, cztery samochody osobowe – Citroena, Renault, małego Opla i Mercedesa, który miał na liczniku zaledwie 40 km!

Ciąg dalszy nastąpi (za tydzień)…

Artykuł “Kierowca Pełnomocnika Rządu” jest fragmentem nieopublikowanej książki Andrzeja Androchowicza “Poza kadrem”. Redakcja Portalu Miłośników Dawnego Szczecina sedina.pl przeredagowała powyższy tekst, m.in. wstawiając śródtytuły i dzieląc całość na poszczególne akapity.

“Istnienie pieniędzy zastępczych znane jest już od starożytności, ale ze względu na zasięg i rozmach, z jakim zjawisko  to wystąpiło w latach 1914–1923 po prostu nie miało sobie równych ani we wcześniejszym, ani w późniejszym okresie. Pieniądze zastępcze stanowiły środki, których emitentami były nieuprawnione do emisji pieniądza podmioty, najczęściej, aby uzupełnić niewystarczającą na rynku ilość pieniądza oficjalnego.

Paniczne nastroje w całych ówczesnych Prusach po wprowadzeniu mobilizacji 1 sierpnia 1914 roku sprawiły pośpieszne wycofanie depozytów bankowych przez ludność. Popularne dotychczas na rynku monety miedziane, srebrne i złote błyskawicznie zniknęły. Emisje papierowych pieniędzy zastępczych zwanych bonami lub notgeldami, które pojawiły się najpierw w Prusach i Austrii, objęły swym zasięgiem także ziemie zaboru rosyjskiego. Stało się tak, gdyż wycofujące się władze rosyjskie zabrały z terenów Królestwa depozyty oraz gotówkę wartości ok. pół miliarda rubli. W obiegu najzwyczajniej zabrakło pieniędzy.

Własne pieniądze zastępcze we wspomnianym okresie wprowadzały do obiegu prawie wszystkie instytucje. Były to władze powiatowe i gminne, banki, rożne zakłady przemysłowe, przedsiębiorstwa komunikacyjne i tak dalej. Centralne władze pruskie tolerowały to zjawisko, bo nie widziały w tym okresie innego wyjścia z sytuacji. Emitenci byli zobowiązani w określonym czasie wykupić notgeldy za pieniądze państwowe, jednak atrakcyjna często szata graficzna, także walory poznawcze wręcz zachęcały do kolekcjonowania kolejnych drukowanych serii. Ta praktyka przynosiła emitentom spore dochody.

Poza papierowymi bonami były także metalowe. Rzadka dziesięciofenigowa moneta miasta Gostyń z 1917 roku posiada dodatkowo napis informujący w otoku „KLEINGELDERSATZMARKE”. Występowały na rynku także pieniądze zastępcze wykonane z porcelany miśnieńskiej, kartonu, materiału np. lnu.

Prezentuję ze swojego zbioru dwie serie pomorskich pieniędzy zastępczych wyemitowanych przez magistrat miasta Szczecina. Pierwsza seria składa się z trzech bonów przedstawiających znane w tamtym czasie osobistości zasłużone dla Szczecina. Są to panowie: R. Brusse, K. Loewe – organista od św. Jakuba oraz burmistrz Haken. Odmiany tej serii emitowanej w 1921 i 1922 roku zawierają także nadruki. Kolejna seria to kilkanaście bonów wielokolorowych, ukazujących rożne dzielnice miasta Szczecina i okolicy.

Niniejszą pracę i prezentację dedykuję i poświęcam pamięci mojego klubowego kolegi z Polskiego Towarzystwa Numizmatycznego w Szczecinie – Czesława Hołuba, autora broszurki na ten sam temat. Czesław Hołub, sporo starszy ode mnie, wzbudzał uznanie wśród nas, zrzeszonych w Towarzystwie osób. Duża wiedza historyczna, numizmatyczna i nienaganne obycie kolekcjonerskie przysparzały mu autorytetu. Za działalność podziemną w okresie okupacji otrzymał liczne odznaczenia. W uznaniu udziału w zdobyciu więzienia w Pińsku i uwolnieniu więźniów otrzymał krzyż Virtuti Militari. Tuż po wojnie był prześladowany i więziony. Do wyroku więzienia zasądzono mu przepadek mienia, wraz z cennym zbiorem numizmatycznym. Po uwolnieniu zaczynał wszystko od nowa”.

Janusz Zawadziński

Portal Miłośników Dawnego Szczecina sedina.pl składa serdeczne podziękowania autorowi za artykuł oraz udostępnienie swoich zbiorów.

Dzięki przeprowadzonym w roku 2010 w Mierzynie wykopaliskom archeologicznym wiemy, że pierwsze ślady osadnictwa na terenie dzisiejszego Mierzyna pochodzą z młodszej epoki kamienia, a więc sprzed blisko 7 000 lat. Początki znanego nam obecnie Mierzyna datuje się jednak na czasy zdecydowanie późniejsze – XI i XII wiek n.e. Pierwszą wzmiankę pisaną o istnieniu wsi o nazwie Möringen, znaleźć można w dokumencie z 1261 roku mówiącym o Ulrichu z Möringen – rycerzu na dworze księcia Barnima I. W tamtych czasach wieś była lennem biskupa kamieńskiego, a jej mieszkańcami byli głównie Sasi i Frankowie, którzy przybyli na te ziemie celem kolonizacji.

W roku 1305 biskup kamieński przekazał młyn w Mierzynie w lenno burmistrzowi Szczecina – Johanesowi Brackel. Jeszcze w XIV wieku wielokrotnie zmieniali się lennicy wsi, która przechodziła kolejno w ręce panów ziemskich von Wussow, Schadebacke, von Reberg. W 1397 roku Mierzyn został sprzedany zakonowi kartuzów („Łaski Pańskiej”) na Grabowie. 34 lata później ziemie te przeszły na własność biskupa Siegfrieda, aby po sekularyzacji w pierwszej połowie XVI wieku, stać się domeną książęcą.

Co ciekawe, w trakcie wojny 30-letniej (lata 1618 – 1648) cała osada została spalona, a jej ludność wymarła w wyniku zarazy. Wieś dość szybko jednak została odbudowana, aby przez kolejne lata ponownie stawać się miejscem wielu bitew. Nie wszyscy zdają sobie także sprawę z faktu, że w dniu 29 października 1806 roku, to właśnie w Mierzynie, w domu pastora został podpisany akt kapitulacji Szczecina kończący zmagania wojsk cesarza Napoleona Bonaparte z garnizonem pruskim stacjonującym w Szczecinie.

Warto wiedzieć, że właśnie we wspomnianym okresie, Mierzyn był jedną z większych wsi w okolicy Szczecina. Na początku XIX wieku we wsi znajdowało się bowiem 15 zagród chłopskich z dwoma zagrodnikami, szesnastoma chałupnikami i dwoma chałupnikami kościelnymi. We wsi znajdowała się również karczma, młyn oraz kościół parafialny z zagrodą plebańską złożoną z pastorówki, domu wdów, 3 stajni i stodoły.

Szybko rozwijająca się wieś już w roku 1862 liczyła łącznie 724 mieszkańców! Mierzyn składał się wtedy z 55 domów mieszkalnych oraz 93 budynków gospodarczych. W miejscowości działał wtedy wiatrak, a młodzież uczyła się w dwuklasowej szkole. Wybudowano także dom dla najuboższych mieszkańców. Co ciekawe wieś zamieszkiwało w tym czasie wielu rzemieślników, którzy zatrudnienie znajdowali głównie w Szczecinie.

Z tego okresu do dziś zachował się układ ruralistyczny wsi, który odzwierciedlał wtedy obecność we wsi różnych kategorii ludności chłopskiej. Do 1919 roku wieś należała do Królestwa Prus,  natomiast w okresie dwudziestolecia międzywojennego znajdowała się w granicach powiatu Randow, należącego do Rzeszy Niemieckiej. W 1939 roku, w wyniku tworzenia tzw. Wielkiego Szczecina (niem. Großstadt Stettin), włączono ją w obręb miasta. Po przejęciu Szczecina przez administrację polską Mierzyn ponownie został samodzielną wsią. Po wojnie nazwę zmieniono na Mierzęcino, a z czasem na Mierzyn.

Historia obecnie nam znanego Mierzyna sięga blisko tysiąca lat, w czasie których wieś wielokrotnie zmieniała właścicieli, a także była polem wielu znacznych bitew. Duża liczba starych mieszkańców Mierzyna, nie mówiąc już o tych nowych, nawet nie przypuszcza jak bogata i przy tym ciekawa jest historia miejsca, w którym przyszło im zamieszkać.

Tekst oparty na: W. Witek, C. Nowakowski, Skrócone Studium Ruralistyczne Gminy Dobra Szczecińska, Szczecin 1994 roku.

Zobacz portal poświęcony Mierzynowi – www.mierzyn24.pl.

Powojenny prezydent Piotr Zaremba pierwszy raz przyjechał do Szczecina 28 kwietnia 1945 roku. Wówczas w  ruinach znajdowało się zaledwie około 6 tysięcy ludzi (z czego raptem kilkunastu mieszkających tutaj przed wojną Polaków). 5 lipca 1945 roku administracja polska oficjalnie przejęła władzę w mieście. Zawirowania wokół ostatecznego przekazania Szczecina Polsce, dwukrotna ewakuacja władz czy równoległe funkcjonowanie (5 V – 5 VII 1945) Niemieckiego Zarządu Miejskiego sprawiły, iż mimo podejmowanych prób osadniczych do tego czasu w Szczecinie osiedliło się na stałe stosunkowo niewielu Polaków. Natomiast mieszkający tutaj przed wojną Niemcy, wierząc w pozytywne rozwiązanie dla nich sprawy przynależności miasta, co zrozumiałe, tłumnie wracali do dawnych domów. Według oficjalnych danych, 4 lipca 1945 przebywało w Szczecinie 83 765 Niemców. Dzień później odnotowano, że stan liczebny Polaków wynosi 1578 osób.

Integracja poprzez obchody

Głównymi zadaniami ekipy Piotra Zaremby stały się: odbudowa podstawowych struktur oraz szybkie zasiedlenie miasta polskimi osadnikami. Równie ważne dla władz było zintegrowanie, zespolenie ze sobą rodaków przybyłych już bądź ciągle nadjeżdżających do zniszczonego w dużym stopniu Szczecina. Informacja o oficjalnym przyznaniu miasta przyspieszyła ten powolny dotąd proces, dzięki czemu w samym lipcu odnotowano przyjazd 6395 nowych osadników. Pierwsza okazja do wspólnego świętowania nadarzyła się jeszcze w połowie wspomnianego miesiąca. Władze wykorzystały w tym celu 535 rocznicę zwycięskiej bitwy pod Grunwaldem i z tej okazji zaplanowały na 15 lipca 1945 specjalną uroczystość. O wydarzeniu na pierwszych stronach informowała lokalna prasa. Obszerne artykuły umieściły na swoich łamach zarówno „Wiadomości Szczecińskie” (pierwszy ich numer ukazał się 7 lipca 1945, drugi właśnie we wspomnianą rocznicę), jak i „Głos Nadodrzański” (pierwszy numer ukazał się w Szczecinie 16 V 1945 roku, cztery kolejne w Koszalinie, szósty również z 15 lipca 1945 ponownie w Szczecinie).

W tekstach podkreślano wagę wiktorii z XV wieku nad „odwiecznym” wrogiem narodu (cytując -  “największego w dziejach naszych triumfu militarnego nad zachłannym sąsiadem germańskim”) oraz zapraszano na oficjalne obchody. Początek uroczystości zaplanowano na godzinę 10.00. Wówczas rozpoczęła się msza św. polowa przed Gmachem Zarządu Miejskiego (niemiecki Landeshaus) na Jasnych Błoniach. Z tej części jubileuszu zachowało się zdjęcie, na którym widoczne są tradycyjnie ustawione rzędy krzeseł. Jak zawsze w przypadku takich okazji, miejsca z przodu przeznaczono dla najznamienitszych gości. Pozostali uczestnicy musieli na stojąco obserwować przebieg wydarzeń.

siedzą od prawej: Edmund Czyż, I sekretarz KM PPR, Franciszek Jamroży – wiceprezydent miasta, żona komendanta wojennego Szczecina, Barbara Zaremba, prezydent miasta, mjr Gorczakow – komendant wojenny Szczecina

Następnie wszyscy zgromadzeni przemaszerowali na największy plac w śródmieściu Szczecina – Kaiser Wilhelm Platz (Plac Cesarza Wilhelma), gdzie odbyły się główne obchody. Zarówno tutaj, jak i  na samym początku uroczystości doszło do oficjalnych przemówień oraz wystąpień. Z odezwą do ludności zwrócili się włodarze miasta oraz przedstawiciele ugrupowań politycznych. Rocznicę bitwy zakończyła popołudniowa zabawa z tańcami w restauracji p. Strugały.

W swoich wspomnieniach Jerzy Brinken (geograf i pedagog – założyciel pierwszej biblioteki w mieście) poświęcił manifestacji kilka słów, opisując spacer, który miał miejsce tydzień po uroczystości. Uwagę pioniera zwróciły wówczas liczne flagi narodowe, znajdujące się w pobliżu miejsca, gdzie zorganizowano główne obchody: Siostra wyjaśniła mi, że ubiegłej niedzieli odbyła się na tym placu patriotyczna manifestacja ludności polskiej, poświęcona rocznicy zwycięstwa pod Grunwaldem. Ludzie pomni niedawnych przeżyć płakali ze wzruszenia, były krótkie, ale piękne, proste i serdecznie przemówienia […]. Odśpiewano Rotę i Hymn Narodowy. Nieliczna jeszcze ludność zamanifestowała w ten sposób polskość Szczecina.

W czasie jubileuszu doszło wreszcie do spontanicznego wydarzenia. Uczestnicy usunęli niemieckie tabliczki z nazwą placu i na niewielkim kawałku drewna napisali odręcznie – Plac Grunwaldzki, a następnie przybili w odpowiednio widocznym miejscu. Wzruszająco wyglądał ten polski napis wśród powodzi nieusuniętych jeszcze tabliczek niemieckich – zaznaczył Jerzy Brinken. Choć władze zapowiadając uroczystość pisały o przybyciu na “Plac Grunwaldu” to  ludność pod wpływem emocji sama dokonała  “aktualizacji” nazwy. W trzecim numerze “Wiadomości Szczecińskich” z 21 lipca 1945 z dumą podkreślono fakt “przemianowania nazwy”, zaznaczając przy tym jednak przede wszystkim rolę  administracji miejskiej (a konkretnie wiceprezydenta Jamrożego). Całe obchody lakonicznie podsumował w swoich pamiętnikach także Piotr Zaremba – Uroczystość ta była epizodem potrzebnym dla dalszej naszej pracy nad uporządkowaniem szczecińskich spraw.

Nazwa nazwie nierówna

Jedną z pierwszych decyzji po oficjalnym przejęciu władzy w mieście było oficjalne przemianowanie w szybkim tempie nazw ulic, placów i dzielnic Szczecina. W tym celu powołano komisję, w której skład weszli m.in. Helena Kurcyusz, Kazimierz Świetliński czy Józef Kijowski. Nieznana jest dokładna data powołania tego ciała, natomiast wiadomo, iż we wspomnianym już 2 numerze „Wiadomości Szczecińskich” (z 15 lipca 1945 roku) podano pierwsze informacje z przebiegu jej prac. 24 VIII 1945 w nr 16 wspomnianej gazety Polscy mieszkańcy dowiedzieli się o nowych nazwach głównych arterii miejskich (m.in. Barnimstrasse otrzymała nazwę Alei Piastów). W zestawieniu pojawił się także „naznaczony” przez samych mieszkańców plac Grunwaldzki. Na oficjalny i pełny wykaz przyszło czekać do października 1945, kiedy to ukazał się „Spis nazw ulic, placów, wysp, rzek i kanałów miasta portowego Szczecina”.

Co warto podkreślić, w codziennym obiegu przez cały czas używane były jednak głównie dawne nazwy niemieckie. Na samym początku zarządzania zrujnowanym miastem nie mogło być bowiem mowy o prozaicznej zamianie tabliczek czy jakimkolwiek innym, polskim oznakowaniu miejsc. Nowe nazwy – nadane sztucznie – musiały się także rozprzestrzenić oraz okrzepnąć wśród niewielkiej liczby polskich mieszkańców. Na tym tle oficjalnie przyjęta nazwa, będąca pokłosiem wydarzeń związanych z wcześniejszymi obchodami rocznicy bitwy pod Grunwaldem z 15 lipca 1945, stanowiła wyjątek, jako prawne usankcjonowanie zainicjowanej przez władze, ale jednak w dużej mierze spontanicznej akcji polskich osadników.

Jan Skolimowski [Stau]

[Plik dźwiękowy: otwórz artykuł aby odsłuchać]

Premiera materiału miała miejsce 13 grudnia 2010 na antenie Polskiego Radia Szczecin.

Historia jedynego z prawdziwego zdarzenia deptaku w Szczecinie pokazuje, że szczecińskie Śródmieście dysponuje ogromnym, niewykorzystanym potencjałem. Dziś, po dziesięciu latach od zamknięcia ul. Księcia Bogusława X na odcinku od al. Wojska Polskiego do pl. Zamenhofa, wspomniany deptak jest miejscem wielu wydarzeń kulturalnych w mieście. Duża liczba lokali gastronomicznych, a także ponadprzeciętna uroda odrestaurowanych kamienic, przyciągają w to miejsce rzesze zarówno szczecinian, jak i turystów.

Ulica, która stała się deptakiem

Gdy w 2000 r. utworzono pierwszą strefę pieszą w Śródmieściu, nikt nie spodziewał się, że przez następne 10 lat będzie to jedyne takie miejsce w tej części miasta. Deptak Bogusława miał być jedynie niewielką, 200-metrową częścią ambitnego planu stworzenia „serca Szczecina” wokół pl. Zamenhofa. Ciąg pieszy obejmować miał również ulice: Jagiellońską (na odcinku od pl. Lotników do al. Wojska Polskiego), Monte Cassino (od pl. Odrodzenia do pl. Zamenhofa), a także Generała Rayskiego (od pl. Grunwaldzkiego do pl. Zamenhofa). Do dziś żadna z tych ulic nie została wyłączona z ruchu kołowego.

Do 2003 r. deptak dzierżawiło Szczecińskie Centrum Renowacyjne, które było jednocześnie właścicielem przyległych do deptaku kwartałów. Następnie został przejęty przez Zarząd Dróg i Transportu Miejskiego. Przyczyniło się to do rezygnacji organizatorów imprez, którzy za postawienie ogródka, bądź namiotu musieli płacić stawki odpowiednie dla drogi powiatowej. Od 2006 r. deptak zarządzany jest ponownie przez SCR. W tym samym roku kulturalną ofertę deptaka wzbogaciła nowa scena Teatru Współczesnego – Teatr Mały.

Najwyższy czas na kolejny krok

Deptak Rayskiego byłby nie tylko przedłużeniem Deptaku Bogusława, lecz również połączeniem go ze szczecińskim Złotym Szlakiem. Jednym ze słabych punktów Deptaku Bogusława jest brak połączenia komunikacji miejskiej, prowadzącej bezpośrednio do strefy pieszej. Otwarcie strefy na pl. Grunwaldzki, który jest jednym z ważniejszych węzłów komunikacyjnych miasta, umożliwiłoby mieszkańcom Szczecina, a także turystom, bezpośrednie dostanie się do ciągu Rayskiego-Bogusława komunikacją miejską.

Fot. Piotr Czypicki

Stworzenie kolejnej strefy pieszej wpisuje się doskonale w założenia nowej marki miasta Szczecin Floating Garden 2050. Szczecin – nowoczesne miasto przyjazne mieszkańcom oraz stawiające na ekologię – ma szansę zyskać kolejną przestrzeń w Śródmieściu, na której można wprowadzić elementy zieleni oraz uwolnić ją od spalin samochodowych.

Wyłączanie śródmiejskich ulic z ruchu kołowego niesie ze sobą ryzyko tworzenia się korków. Tego ryzyka nie podjęto do tej pory, obawiając się komunikacyjnych skutków zamknięcia dla samochodów ul. Jagiellońskiej, która stanowi istotny ciąg komunikacyjny w Śródmieściu. Z tego powodu nie doszło do realizacji tzw. „deptaku gwiaździstego”. Ulica Rayskiego pełni najmniej istotną – z punktu widzenia ruchu kołowego – rolę ze wszystkich ulic objętych planem utworzenia strefy pieszej wokół pl. Zamenhofa. Jej zamknięcie już dziś nie utrudniłoby życia kierowcom, ponieważ ulica ta – w przeciwieństwie do sąsiadującej z nią ul. Jagiellońskiej – nie służy i nigdy nie będzie służyć do ruchu międzydzielnicowego.

Forum Polskich Wieżowców oraz Stowarzyszenie Estetycznego i Nowoczesnego Szczecina zrzesza lokalnych patriotów oraz entuzjastów, którym na sercu leży dobro stolicy Pomorza. Ich członkowie od lat wspierają wszelkie inicjatywy, które przyczyniają do rozwoju miasta. Najnowszym projektem, wokół którego stowarzyszenie chce skupić jak największą liczbę szczecinian, jest Deptak Rayskiego. Wspólnie możemy zmieniać nasze miasto – pokażmy więc, że zależy nam na Szczecinie … naszym Szczecinie.

Jak możesz pomóc?

Swoje poparcie dla inicjatywy można wyrazić już teraz:

- podpisując się pod petycją elektroniczną;

- na portalu społecznościowym Facebook.

Stowarzyszenie Estetycznego i Nowoczesnego Szczecina

Jeśli ktoś uzna, że remont Śródmieścia to dobry interes niewątpliwie zainwestuje swoje pieniądze niezależnie od tego czy kamienica będzie nosiła dumne imię Anny Jagiellonki czy żadnego imienia mieć nie będzie. Nie ma też sensu przekonywać mieszkańców do protezowanego nazewnictwa, ponieważ język miasta określa już znakomicie wspomnianą przestrzeń.

Obecne dokonania SCR można nazwać imieniem katastrofy, dowolnej katastrofy. Przy tym tempie renowacji kolejne królowe będą patronowały już hałdom gruzów lub pustym placom, a przecież mówimy jedynie o niewielkim fragmencie Śródmieścia, którego remont bez specjalnych efektów trwa kilkanaście lat.

Jeśli już coś musi nosić nazwę, to może warto odwołać się do świadomości społecznej. Młodzi ludzie, jeśli już udają się w te okolice mówią, że idą „na deptak”, albo „na Bogusława”. Zapewnie tak to w języku szczecinian pozostanie, niezależnie od idiotycznych koncepcji marketingowych. To społeczeństwo same buduje swoją tożsamość sługując się własnymi określeniami. Tak też powstała nazwa, o której wspominał Paweł Knap „Nowe Stare Miasto” Nazwa przewrotna i zabawna, z roku na rok coraz bardziej ugruntowana w świadomości mieszkańców. Chociaż i tu można by zapytać: co to za Stare Miasto z parkingiem na środku (to także ewenement w tej części globu)? Co prawda można by ten parking nazwać imieniem pierwszych Piastów albo kogoś z błogosławionych, ale nie zmienia to nic poza biurokracją. Sprawa pokazuje także pewien szczeciński problem: tutaj remont kamienicy nie może być zwykłym remontem, to musi być epokowe wydarzenie, któremu muszą patronować całe dynastie i wszyscy święci.

Jak rozumiem wspomniany marketing jest jedynym uzasadnieniem sięgnięcia po Jagiellonów. Abstrahując od absurdalności pomysłu, trzeba powiedzieć, że stan, w jakim znajdują się obecnie kamienice w tej okolicy, jedynie będzie uwłaczał pamięci swoich patronów. Co stałoby się gdyby Anna Jagiellonka postanowiłaby pospacerować po ul. Śląskiej nocą? Książę Bogusław patronujący najgorszemu deptakowi w Europie? Jagiellonowie patronujący hektarom slumsów? Wszystko to jest drwiną, nędzną protezą przykrywającą szczecińskie kompleksy.

Sprawa nazewnictwa kwartału jest biciem piany. Potrzeba poważnej dyskusji o tym w jaki sposób dokonać sprawnej renowacji Śródmieścia, jak rozwiązać problemy społeczne dzielnicy, jak zmienić obraz Szczecina – miasta brudnego, nieciekawego, prowincjonalnego z ogromnym, nigdy niewykorzystanym potencjałem. Obecne szczecińskie Śródmieście tylko w niewielkim stopniu pełni swoje funkcje. Markowe sklepy raczej przenoszą się do galerii handlowych, firmy swoich siedzib poszukują poza tym obszarem, a rodząca się klasa średnia woli mieszkać z daleka od centrum. Szczecińskie Śródmieście nie pełni także funkcji rozrywkowej. Ubywanie mieszkańców, zniechęconych głównie poziomem estetyki i bezpieczeństwa okolicy owocuje pustkami w nielicznych lokalach i brakiem życia nocnego. To nie jest miejsce, w którym dobrze jest mieszkać, pracować lub się bawić.

Rozpoczynanie prac i dyskusji od „jagiellońskiego show” świadczy o tym, że obecne kierownictwo SCR prawdopodobnie nie posiada pomysłu na przeprowadzenie sprawnego remontu chylących się ku upadkowi kamienic. A przecież szczecinianie będą czuli się znacznie bardziej „u siebie”, gdy będą mogli przebywać w zadbanej, tętniącej życiem i bezpiecznej okolicy, bez sięgania do górnolotnych nazw.

Radosław Ptaszyński

Autor jest politologiem, socjologiem, historykiem, adiunktem w Instytucie Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Szczecińskiego.

Dziś oddajemy głos autorom (dr Małgorzacie Machałek z Muzeum Narodowego w Szczecinie, dr. Erykowi Krasuckiemu z Uniwersytetu Szczecińskiego i Pawłowi Miedzińskiemu z Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie), by na łamach naszego portalu mogli ustosunkować się do internetowego debiutu dr. Michała Paziewskiego (przy okazji – serdeczne gratulacje Szanownemu Debiutantowi składa redakcja sedina.pl!). Jego recenzja opublikowana została w Szczecińskim Dwumiesięczniku Kulturalnym „Pogranicza”, a przypomniana przez Portal Regionalny stetinum.pl, redakcja którego odmówiła jednak przyjęcia odpowiedzi autorów albumu.

Redakcja Portalu Miłośników Dawnego Szczecina sedina.pl

***

Odpowiadając na recenzję albumu Zbuntowane miasto. Szczeciński Grudzień ’70-Styczeń ’71 autorstwa dr Michała Paziewskiego, zamieszczoną w numerze 4 „Pograniczy”, wypada zacząć od stwierdzenia, wydarzenia Grudnia ’70 i Stycznia ’71 mają znaczenie przełomowe dla całej powojennej historii Polski, a szczególnie Pomorza Zachodniego. Właśnie wówczas, jak pisze we wstępie do albumu dr Eryk Krasucki, szczecińskie społeczeństwo […] zdało sobie sprawę z tego, że stanowi wspólnotę. Mówiąc wprost, Szczecin zyskał szczecinian […]. Grudzień stał się metaforą, niosącą w sobie wieloznaczność, jakiej brak innym wydarzeniom w powojennej historii miasta (E. Krasucki, Grudzień’70 i jego konsekwencje [w:] Zbuntowane miasto. Szczeciński Grudzień ’70 – Styczeń ’71, red. M. Machałek, P. Miedziński, Szczecin 2008, s. 9).

W wymiarze ponadregionalnym wydarzenia szczecińskiego Grudnia ’70 nie zdołały przebić się do świadomości ponadregionalnej. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy była mniejsza niż w innych ośrodkach ilość opracowań o charakterze naukowym i popularnonaukowym. Z tego też powodu w 2006 r. ówcześni pracownicy Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Szczecinie uznali, że należy tą lukę wypełnić, a najlepiej to uczynić przygotowując album adresowany do szerokiego odbiorcy.

Przygotowanie albumu to jednak zadanie bardzo trudne, zwłaszcza w odniesieniu do tak złożonego, wielowymiarowego i trudnego do jednoznacznej oceny wydarzenia, jakim był Grudzień ’70. Wymaga on przemyślanej koncepcji, czasami dodatkowych wyjaśnień, a czasem okazuje się, że po prostu nie ma zdjęć, które mogłyby zilustrować jakiś fragment wydarzeń. Zebranie i opracowanie kilkuset zdjęć, z których do albumu wybrano 445 trwało kilkanaście miesięcy. Jednym z najtrudniejszych zadań było zlokalizowanie miejsc i zidentyfikowanie postaci utrwalonych na zdjęciach. Po latach zawodzi pamięć bohaterów wydarzeń, niektórych nie ma już między żywymi.

Znając dotychczasowe zainteresowania historyczne dr. Michała Paziewskiego, ówczesny dyrektor Oddziału IPN, dr Kazimierz Wóycicki, złożył mu propozycję współredagowania albumu. Obecny Recenzent zgodził się napisać tekst wprowadzający oraz uczestniczyć w trudnych pracach redakcyjnych polegających na identyfikacji, selekcji oraz decydowaniu o układzie fotografii. Zadeklarował również, że sam dostarczy kilka cennych fotografii dokumentujących tamte wydarzenia. Zaproponował nawet tytuł albumu Zbuntowane miasto i uczestniczył w kilku spotkaniach redakcyjnych. Miał wówczas okazję przekonać się, jak trudno jest po latach identyfikować postacie i miejsca – wielokrotnie wskazana przez niego lokalizacja okazywała się błędna po dokonaniu wizji lokalnej. Niewykonalnym zadaniem okazała się również podjęta przez niego próba zidentyfikowania wszystkich uwiecznionych na zdjęciu członków komitetu strajkowego ze stycznia 1971 r. – o tym w recenzji dr Paziewski nie napisał. Tak samo jak o tym, że zarówno układ albumu, jak i podpisy pod zdjęciami poznał przed jego publikacją i miał też możliwość przedstawienia własnej wizji wydarzeń. Niestety, przygotowany przez niego tekst wprowadzenia był zbyt obszerny. Został poproszony o naniesienie korekt, jednak poprawionego tekstu nie dostarczył. Mijały kolejne miesiące i zamknięcie prac nad albumem wydawało się coraz mniej realne (IPN wiązała umowa wydawnicza i zobowiązania finansowe, a nie kolejna rocznica wydarzeń). Jedynym rozwiązaniem tej patowej sytuacji było przejęcie całkowitej odpowiedzialności za opracowanie części fotograficznej przez pracowników IPN, a przygotowanie wstępu powierzenie innemu autorowi, co też się stało.

Opisana wyżej sytuacja sprawia, że szczególnie dotkliwy staje się postawiony przez dr Paziewskiego zarzut fałszowania obrazu przedstawionych w albumie wydarzeń. Czy to rzekome fałszowanie polega na przedstawieniu maksymalnie pełnego i zróżnicowanego, na tyle, na ile pozwolił na to zgromadzony materiał fotograficzny – obrazu? Czy może Recenzentowi chodzi o to, że w albumie znalazły się oceny, z którymi on sam się nie zgadza?

Szczeciński Grudzień ’70 i Styczeń ’71 niewątpliwie zasłużyły na rzetelne, udokumentowane źródłowo opracowanie. Mam nadzieję, że nie będziemy długo czekać. Być może napisze je jakiegoś młody historyk zainspirowany naszym albumem. A błędy i usterki, które znalazły się w albumie zostaną usunięte w jego drugim wydaniu.

(MM)

***

Dzięki temu, że żyjemy w wolnym kraju możemy krytykować i być poddawani krytyce. I ja się tej krytyki absolutnie nie boję. I nie dlatego, że uważam, że album nie ma błędów ani wad. Oczywiście, takowe posiada. Pytanie tylko, czy jedynie wady? Może ma też jakieś zalety? Gdyby dr Paziewski zechciał skorzystać z zaproszenia i przybyć na promocję albumu do historycznej świetlicy w stoczni (tam, gdzie w 1971 r. miało miejsce spotkanie strajkujących stoczniowców z Edwardem Gierkiem) to usłyszałby, jak wspominałem o mankamentach albumu. I słyszałby dlaczego do nich doszło. I wiedziałby również, że apelowałem do szczecinian, a szczególnie uczestników tamtych dramatycznych chwil, o pomoc w badaniach nad Grudniem, o pomoc w rozwikłaniu „białych plam”.

Niestety, Recenzent z zaproszenia nie skorzystał.

Pozwolę się zatem odnieść do zarzutów, jakie dotyczyły przede wszystkim fotograficznej strony albumu, pozostawiając ewentualną polemikę z Recenzentem pozostałym autorom wydawnictwa.

Przynajmniej setka odbitek z tej fotodokumentacji wcześniej była już prezentowana, nierzadko wielokrotnie, w różnych wydawnictwach zarówno krajowych (cenzurowanych), jak i pozacenzuralnych, a także emigracyjnych czy w prasie zachodniej. To zarzut? Album to pierwsza tak kompleksowa publikacja dotycząca 1970 r. w Szczecinie. Trudno, aby nie znalazły się w niej ikony tamtych dni. Może powinienem był nie zamieszczać zdjęcia płonącego komitetu partii? Przecież to znane zdjęcie. Albo zdjęcia z wizyty Gierka w stoczni? Też były wielokrotnie publikowane. Ba. Nawet ich autor zdobył za nie nagrodę w konkursie fotograficznym.

Pomijając fakt, że nie „przynajmniej setka” a zaledwie kilkadziesiąt zdjęć było publikowanych to przecież pozostałych kilkaset było publikowanych po raz pierwszy! To dla Recenzenta zapewne nieważne. Chociaż pamiętam jak ze zdumieniem spoglądał na zdjęcia, jakie udało mi się zeskanować z materiału filmowego, który kilkadziesiąt lat przeleżał w archiwum MSW w Warszawie.

Michał Paziewski ma swoją wizję Grudnia. Autorzy swoją. Jak pisze Osiem fotograficznych części wypacza rzeczywisty obraz i przebieg zdarzeń [...] Przyjęta koncepcja doboru i prezentacji fotografii tworzy w istocie fałszywy obraz tego najważniejszego rozdroża w dziejach Polski Ludowej. Bardzo mocne słowa. Wolałbym, aby to ocenili Czytelnicy. Myślę, że album obroni się sam.

Fotki te w większym stopniu odzwierciedlają mentalność esbeków i inspirowanych oraz kontrolowanych przez bezpiekę żurnalistów, aniżeli rzeczywistość społeczną późnego Gomułki czy wczesnego Gierka. A moim zdaniem połączenie zdjęć życia codziennego miasta w zestawieniu z fotografiami sygnalitycznymi doskonale ilustruje tamte dni. Z jednej strony ludzie, którzy szykują się do Świąt Bożego Narodzenia a z drugiej ci, którzy siedzą zatrzymani w areszcie. Ale może Recenzent zna lepsze zdjęcia opisujące epokę późnego Gomułki czy wczesnego Gierka.

O tym jak trudno opisać fotografię sprzed kilkudziesięciu lat wie dobrze sam dr Paziewski. Wszak jako konsultant został poproszony o przyporządkowanie nazwisk do postaci na zbiorowym zdjęciu członków komitetu strajkowego (fotografia 425). Próba ta nie udała mu się. Zatem nie dziwię się, że akurat ten zarzut nie znalazł się w rzeczonej recenzji.

Jako swoiste kuriozum uważam uwagę o zamieszczeniu przedruku „Kuriera Szczecińskiego” z 18 stycznia 1971 r. Ten przedruk ukazuje, jak ówczesna władza potraktowała ofiary tamtych dni. O dziwo nie dostrzega tego Michał Paziewski.

Lucjan Adamczuk rozmawiał ze mną na temat Grudnia. Oglądał próbny wydruk albumu. Poproszony został przeze mnie o pomoc w interpretacji i podpisie zdjęć ze styczniowego strajku. Na promocję albumu przyjechał specjalnie z Warszawy. Jeżeli naprawdę tak powiedział, jak przytacza Recenzent to czuję się niesprawiedliwie skrzywdzony. Bywa i tak.

Faktycznie. Jedno (a nie dwa) zdjęcia mają lustrzane odbicia. To błąd. Zasugerowałem się oryginałem odbitki. To prawda, że fotografia numer 47 nie została wykonana przez funkcjonariusza Wydziału „B”. Pomyliłem się. Ale udało mi się ustalić poprawnie autorstwo setek innych zdjęć. I to pomimo ich zagmatwanych losów. Przecież te zdjęcia były ukrywane, kopiowane, reprodukowane. Zmieniali się właściciele odbitek, po latach liczne zdjęcia krążyły wśród kolekcjonerów. A nawet były przywłaszczane. Ale jednak… Jedno zostało błędnie podpisane. Mea culpa.

Za żenujące uważam argumentowanie, iż dokonano „zaniechań i niedpowiedzeń”. Recenzent uważa, że należało dodać kolejne zdjęcie z „Żałobnej manifestacji” 1 maja 1971 r. 15 fotografii to za mało? Na wstępie swej recenzji utyskiwał, że zbyt dużo miejsca poświecono walkom ulicznym…

Na zakończenie dodam jeszcze, że album, i to zauważył Recenzent, ma częściowo uzupełnić wiedzę o tych ważnych wydarzeniach z naszej przeszłości i przypomnieć, jak doniosłą rolę odegrał wówczas Szczecin. Nie rości sobie praw do bycia monografią, nie stanowi kompendium wiedzy. Nie takie były intencje autorów. Mam nadzieję, że każdy, kto chce wyrazić swą opinię najpierw album zobaczył, przeczytał, a później ją formułował. Natomiast zdaje się, że dr Paziewski zastosował w tym przypadku radę prezesa KS „Tęcza” kierowaną do wyjeżdżających na Zachód: „rozchodzi się jednak o to, aby te plusy nie przesłoniły wam minusów”.

(PM)

***

Małgorzata Machałek i Paweł Miedziński powiedzieli niemal wszystko, co niezbędne. Chciałbym przeto zwrócić uwagę na jedną rzecz, która w ich odpowiedzi się nie pojawiła. Chodzi o niezrozumienie przez dr. Paziewskiego różnicy między pisaniem „naukowym” a „popularnym”. Tekst do albumu Zbuntowane miasto miał być z założenia esejem, próbą przybliżenia wydarzenia w sposób lekki i łatwo przyswajalny. Nie chodziło o epatowanie czytelnika mnóstwem przypisów, odnośników, mnożeniem wątków i szczegółowymi informacjami. Autor recenzji zdaje się tej prostej prawdy nie rozumieć, przywiązany do źle pojętego akademizmu. Forma eseistyczna narzuca również daleko posunięty subiektywizm wypowiedzi. To nie jest tekst pisany na zamówienie czy pod założenia jakiejś „idei pamięci narodowej”, o której wspomina, i o którą upomina się dr Paziewski, ale wyraz osobistych przemyśleń na temat wydarzeń z roku 1970 i 1971. Mogę zrozumieć, że mojego punktu widzenia recenzent nie podziela, ma do tego pełne prawo, ale zarzucanie komuś „powielania stereotypów ukształtowanych jeszcze przez peerelowską propagandę” jest lekką przesadą. A cóż to znaczy? Czy nie jest to aby element symbolicznego naznaczenia kogoś? Swego rodzaju splunięcia mu pod nogi i okazania swojej moralnej wyższości, zwłaszcza teraz gdy czarno-biały obraz historii powojennej staje się obowiązującą normą.

No, ale załóżmy, że dr Paziewski nie to ma na myśli i chodzi mu o rzeczy „wyższe”. Szczególnie oburzyło go bowiem wspomnienie o agresywnym tłumie demonstrantów, czemu dał wyraz w przytoczeniu i skomentowaniu kilku wyrwanych z kontekstu zdań. Recenzent podsunął też własną interpretację, wedle której 17 grudnia 1970 r. mieliśmy w Szczecinie do czynienia z pokojową demonstracją robotników. Jeśli tak, to rzeczywiście jestem spadkobiercą propagandy poprzedniego systemu. Mogę się tego wstydzić, ale nie opuszcza mnie myśl, że nie jestem sam; co więcej, że znajduję się w całkiem ciekawym gronie. Dobrze widać to w publikacjach prof. Jerzego Eislera (nota bene, recenzenta wydawniczego albumu), również w tej ostatniej – Grudzień ’70 – pamiętamy – wydanej przy okazji gdańskiej konferencji, o której dr Paziewski w swoim tekście wspominał. Czytelnik znajdzie w niej mnóstwo, częstokroć drastycznych, przykładów, ukazujących rosnącą z minuty na minutę agresję demonstrantów, przerażenie sił porządkowych i wojska. Nie cofa się również, przed opisem tego, co stało się w mieszkaniu zabitej Jadwigi Kowalczyk, które zostało obrabowane w momencie kiedy znajdowało się w nim ciało martwej dziewczynki. Profesor Eisler niczego nie pomija i nie ukrywa. Czy zatem i on powiela stereotypy peerelowskiej propagandy? Wspomnieć warto również, że i sam dr Paziewski w swoich artykułach nie stronił od ukazywania tego ciemnego, ale przecież też prawdziwego oblicza Grudnia. Nie nazywał może spraw wprost, posługując się eufemizmami, ale uważny czytelnik jego tekstów mógł się wielu rzeczy domyślić. Szkoda, że dziś zapomniał o tym, a może po prostu dla potrzeb recenzji to świadomie przemilczał. O poklask, z tezą o „pokojowym wymiarze demonstracji robotników”, wszak nie trudno.

Jest w tekście dr. Paziewskiego jeszcze coś – frustracja. Uczucie ludzkie, ale i niskie, które bywa z reguły złym doradcą. To ona chyba w największym stopniu podyktowała mu taki, a nie inny ton recenzji. Jak wiele złej woli potrzeba, aby w omawianej książce nie dostrzec ani jednego pozytywnego elementu. Niczego, co mogłoby złagodzić w jakiś sposób wydźwięk wskazanych błędów, zarówno tych rzeczywistych, jak i wydumanych. To w pełni ilustruje skalę rozżalenia autora, który od kilku lat zapowiada książkę na temat rewolty grudniowej i jak do dziś się takowej nie doczekaliśmy. Tak po ludzku, rozumiem ten stan, wszak pierwsza duża, efektownie wydana i wychodząca daleko poza akademicki obieg publikacja na temat wydarzeń z 1970 i 1971 r. została przygotowana przez kogoś innego. Ale to tak naprawdę problem tylko jednej osoby. Jeśli więc możemy mówić o jakiejś „zmarnowanej szansie” to chyba właśnie w przypadku dr. Paziewskiego.

(EK)

Komentarze można zamieszczać na forum.

Odsłonięte podczas prac przy budowie centrum handlowego Kaskada, relikty dawnej zabudowy to fragment dawnego systemu fortecznego Szczecina, pochodzącego najprawdopodobniej z fazy pruskiej realizowanej w polowie XVIII wieku. W związku z tym, że istnialo prawdopodobieństwo zachowania reliktów systemu fortecznego w tej części miasta, od początku inwestycji prace prowadzone są pod nadzorem archeologicznym, jak również wykonywane są badania architektoniczne, dokumentujące poszczególne fazy.
Do powyższego zobowiązuje inwestora zapis w uzgodnionej, we wrześniu 2007 roku ze służbą konserwatorską, dokumentacji projektowej.
W dokumentacji projektowej znajduje się także zapis o ekspozycji ewentualnego znaleziska w istniejącym obiekcie.
Gdyby tak nie bylo pewnie nikt by nie wiedział o istnieniu cennych reliktów dawnego systemu fortecznego Szczecina a odsłoniety mur zamiast odkryty zapewne byłby zniszczony.
Przewidziane jest spotkanie z Inwestorem i projektantami, by wspólnie podjąć decyzję o sposobie ekspozycji znaleziska.
Małgorzata Gwiazdowska
Miejski Konserwator Zabytków

(od redakcji – list prezentujemy w oryginalnej formie)

Komentarze prosimy zamieszczać w tym wątku.