W ostatnich latach toczy się dyskusja o rzeźbie szczecińskiej Sediny, która w okresie przedwojennym uznawana była za symbol miasta. Szczecińskie pomniki to jednak nie tylko Sedina. Pojawiły się w przestrzeni publicznej Szczecina już od średniowiecza. Za pierwszy uznać należy bowiem figurę św. Ottona z Bambergu, apostoła Pomorza, zdobiącą od XIV w. fasadę kościoła zamkowego, która oprócz funkcji kultowej spełniała funkcję memoratywną.

Stuleciem pomników był jednak w Szczecinie dopiero wiek XIX. Zapoczątkowany został w 1793 r., kiedy to na ówczesnym Białym Placu Parad (obecnie pl. Żołnierza Polskiego) stanął marmurowy pomnik zmarłego w 1786 r. króla Fryderyka II. Łącznie w okresie do wybuchu I wojny światowej szczecinianie uczcili pomnikami jeszcze czterech członków dynastii Hohenzollernów. Upamiętniono ponadto kilka zasłużonych dla miasta i Pomorza osób.

O tym, gdzie znajdowała się w mieście pomnikowa galeria Hohenzollernów, jakie nurty ideowe znalazły odzwierciedlenie w powstałych wówczas pomnikach i jakie formy te ostatnie przybierały opowie Maciej Słomiński, pracownik szczecińskiego oddziału Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Zaproszony przez organizatorów gość to autor licznych publikacji na temat architektury Pomorza Zachodniego i Szczecina w okresie do 1945 roku. Od kilku lat zaangażowany jest także w działania na rzecz ochrony zabytkowej substancji Cmentarza Centralnego w Szczecinie (współzałożyciel Stowarzyszenia na Rzecz Cmentarza Centralnego, współautor i redaktor wydanej w 2005 roku monografii tej nekropolii).

Podstawowe informacje o wydarzeniu:

• termin: 21 marca (środa), godzina 17.00
• miejsce: Muzeum Historii Szczecina, Oddział Muzeum Narodowego w Szczecinie, przy ul. Ks. Mściwoja II 8 (Ratusz Staromiejski na Podzamczu)
• prelegent: Maciej Słomiński (Narodowy Instytut Dziedzictwa, Oddział Terenowy w Szczecinie)
  
• pełny tytuł wykładu: “Chwała dynastii i patriotyzm lokalny. Szczecińskie pomniki w okresie do 1945 r.”

„Środy z historią Szczecina” – cykl odczytów poświęconych różnorodnym zagadnieniom historii Szczecina organizowany od września 2009 roku przez Muzeum Historii Szczecina, Oddział Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Celem cyklu jest – zgodnie z najnowszymi trendami rozwoju nauk historycznych – ukazanie wieloaspektowego charakteru historii Szczecina, a więc dostarczenie jego uczestnikom w sposób przystępny udokumentowanej naukowo wiedzy na wybrane tematy nie tylko z zakresu historii politycznej, lecz także m.in. z historii kultury, demografii historycznej, urbanistyki. Stąd też przedmiotem odczytów są różnorodne zagadnienia historii miasta zarówno z okresu do, jak i od 1945 r. W miarę możliwości punktem wyjścia poszczególnych spotkań mają być eksponaty zgromadzone w zbiorach Muzeum Historii Szczecina, Oddziale Muzeum Narodowego w Szczecinie, zarówno eksponowane na wystawach stałych, jak i przechowywane w jego magazynach.

Cykl jest kierowany do szerokiego kręgu odbiorców, jakim bez wątpienia jest grupa osób zainteresowanych dziejami miasta, a zwłaszcza uczniów, studentów, nauczycieli, a także wszystkich pozostałych szczecinian, chcących pogłębić swoją wiedzę na temat przeszłości miasta, które mogą mieć jednak problemy z dotarciem do najnowszej fachowej literatury historycznej. Mile widzianymi uczestnikami spotkań będą również – ze względu na potencjalną aktywność podczas dyskusji przewidzianej po każdej prelekcji – zawodowi historycy bądź studenci tego kierunku z uczelni szczecińskich.

Kopia wykonana została przez Monikę Szpener na zlecenie Gminy Miasto Szczecin i Zakładu Usług Komunalnych z inicjatywy Stowarzyszenia na Rzecz Cmentarza Centralnego w Szczecinie.

10 listopada (sobota), 11.00, wstęp wolny.

Cmentarz Centralny w Szczecinie, al. Południowa, koło kwatery 26c.

Ekspozycja powstała w wyniku współpracy Muzeum Narodowego w Szczecinie oraz Ernst Barlach Stiftung – instytucji zajmującej się badaniem i rozpowszechnianiem spuścizny po osiadłym w Güstrow artyście. W odróżnieniu od jej poprzednich projektów w Polsce, obecna wystawa stanowi nie tyle przegląd całego oeuvre, co problemowe opracowanie dwóch najistotniejszych dla Barlacha wątków tematycznych i zadań twórczych – rzeźby sepulkralnej i kommemoratywnej. Punkt wyjścia stanowi kompozycja nagrobna „Matka Ziemia” (1920) – pierwsze tego typu zmaganie w dorobku meklemburskiego ekspresjonisty, podjęte na zlecenie szczecińskiego kupca Richarda Biesela. Celem ekspozycji jest ukazanie jego szerszego kontekstu nie tylko w innych dziełach sztuki cmentarnej, ale także pomnikach poświęconych ofiarom I wojny światowej.

To właśnie te ostatnie prace – m.in. dla katedry w Güstrow i Magdeburgu lub śródmiejskiej przestrzeni Hamburga – pozwoliły na wykształcenie i szeroką prezentację indywidualnej, odrębnej pozycji Barlacha wobec problemu śmierci oraz rozkwit jego oryginalnego stylu. Wystawa umożliwi analizę procesu twórczego od zapisów w dziennikach i szkicownikach, przez projekty rysunkowe, prace graficzne, pół- i pełnoplastyczne  szkice rzeźbiarskie, po autorskie modele monumentalnych realizacji. Dzieła pochodzą z kolekcji Ernst Barlach Stiftung Güstrow, Ernst Barlach Haus Stiftung Hermann F. Reemtsma Hamburg i Akademie der Künste Berlin. Ekspozycji towarzyszy polsko-niemiecki katalog z esejami Volkera Probsta, Szymona Piotra Kubiaka, Helgi Thieme i Dariusza Kacprzaka. Niektóre z prac zostały opublikowane po raz pierwszy, co decyduje o wyjątkowym charakterze przedsięwzięcia nie tylko w wymiarze muzealno-wystawienniczym, ale i naukowym.

Wystawa odbywa się w ramach Prezentacji Meklemburgii-Pomorza Przedniego w Województwie Zachodniopomorskim 2011 „20 lat polsko-niemieckiego Traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy – wspólnie w Europie”.

Posąg, który jest kopią dzieła Michała Anioła, w latach sześćdziesiątych został przewieziony do stolicy i ustawiony w budynku Akademii Sztuk Pięknych. Na temat jego powrotu do Szczecina dyskutowali radni sejmiku na komisji oświaty, kultury i sportu.

W Szczecinie rzeźba byłaby lepiej wyeksponowana niż w ASP – tam stoi na korytarzu na Wydziale Malarstwa, w pobliżu automatu z napojami. Dwa miesiące temu Senat Akademii nie wyraził zgody na powrót posągu do Szczecina. Mimo tego dyrektor Muzeum Narodowego w Szczecinie Lech Karwowski nie traci nadziei. – Popieramy tego typu pomysły, 200 tysięcy zł za powrót posągu do Szczecina to nie jest duża kwota – mówi wicemarszałek województwa Wojciech Drożdż.

Rozmowy trwają.

Polskie Radio Szczecin, 2011-03-01, 20:14, Filip Gąsior

Rzeźba ta przetrwała wojnę i w 1960 roku została oddana Niemcom. W tym roku będzie ona zrekonstruowana. Zostanie odlana ze sztucznego kamienia i stanie przy głównej bramie cmentarza.
– Gdy Niemcy po długich zabiegach dostali zgodę na wywiezienie rzeźby do Niemieckiej Republiki Demokratycznej, monument Ernsta Barlacha “Matka Ziemia” leżał już na śmietniku – wspomina Maciej Słomiński prezes Stowarzyszenia na rzecz Cmentarza Centralnego w Szczecinie. – Szczęśliwie udało się odnaleźć rzeźbę i taka z uszkodzoną twarzą pojechała do Güstrow.

Rzeźba Matka Ziemia jest teraz rekonstruowana. – Jest teraz na etapie wykonania modelu glinianego i będzie wykonana jako odlew w sztucznym kamieniu na nowo modelowana przez rzeźbiarkę Panią Monikę Szpener.

Wraz z powrotem rzeźby “Matka Ziemia” Ernsta Barlacha w Szczecinie planowana jest wystawa jego dzieł. – W tym roku pozostał nam drugi etap wykonania tej rzeźby i ustawienia jej na Cmentarzu Centralnym w okolicach Bramy Głównej – tłumaczy Słomiński.

“Matka Ziemia” to rzeźba nagrobna jednej ze szczecińskich rodzin. Powstała w 1920 roku. Dziś oryginał można oglądać w miejscowości Güstrow w Meklemburgii.

Gdzie jest krzyż?

Podjęcie uchwały w 1996 r. nie oznaczało jakichkolwiek działań. Zdawać by się mogło, że niemal wszyscy szybko o sprawie zapomnieli. Dopiero gdy dwa lata później Józef Kasprzycki, członek grudniowego komitetu strajkowego, przypomniał o zobowiązaniu, powołany został Społeczny Komitet Budowy Pomnika „Społecznego Protestu Grudnia 1970”. W skład komitetu, który pełnić miał jedynie funkcje doradcze (inwestycję przeprowadzić miało miasto) weszło 27 osób, m.in. politycy związani z obozem solidarnościowym, uczestnicy rewolty grudniowej, a także historyk, duchowny, architekt i plastyk. Na jego czele stanął Marian Jurczyk. Monument stanąć miał na trawniku oddzielającym dwie nitki Trasy Zamkowej.

Konkurs na projekt pomnika przeprowadzony został w drugiej połowie 1998 r. przez miejscowy oddział SARP. Zgłoszono aż 21 propozycji. Za najlepszą sąd konkursowy uznał pracę grupy studentów Politechniki Szczecińskiej, którą kierował rzeźbiarz Jerzy Lipczyński. „Fantomy” miały pokazać anonimowych protestujących – 110 pochylonych postaci (wykonanych z chropawego żeliwa, o wysokości od 1,8 do 4 m), z ułożonym z kamieni przejściem dla pieszych między nimi, dawać miały widzom wrażenie uczestnictwa w demonstracji, możliwość „wmieszania się w tłum”.

Choć wybrano projekt, sprawa jego realizacji została zawieszona. W tym czasie coraz częściej pojawiały się głosy członków komitetu, że należałoby pomyśleć nad czymś innym, koniecznie z motywem krzyża i w zmienionej lokalizacji. Położenie między nitkami ruchliwej Trasy Zamkowej miało rzekomo utrudniać dojście do pomnika osobom starszym i schorowanym. Choć tuż przy miejscu przeznaczonym wtedy pod monument funkcjonuje przejście dla pieszych, niektórzy zaczęli sugerować, że dostęp do niego możliwy będzie jedynie przez… tunel (który nie istnieje i którego nikt w tym miejscu natenczas nie planował). Na początku 2001 r. Marian Jurczyk w oświadczeniu, skierowanym do magistratu, mediów i… samego komitetu, napisał m.in.: „Porównując gdańskie krzyże, tak monumentalne w swym wyrazie, z tym, pożal się Boże, kamieniołomem, odnosimy wrażenie braku ambicji i mizerii naszego szczecińskiego ducha”. Wkrótce, decyzją komitetu, wybór „Fantomów” został unieważniony.

Tym, co nie powrócili z(nad) morza

By nie organizować kolejnego konkursu, postanowiono poszukać krzyża w pracach, które zajęły dalsze miejsca. Problem polegał jednak na tym, że po wcześniejszym wyborze, autorom odesłano wszystkie plansze i makiety. Po analizie… materiału fotograficznego, wybrano projekt sklasyfikowany na miejscu czwartym – „Falę”, autorstwa architekta Michała Kuczmińskiego i rzeźbiarza Zygmunta Brachmińskiego z Katowic. Mierząca w zamierzeniu 16 metrów, odlana w brązie „fala protestu” spełniała podstawowy, choć nieformalny wymóg – wyposażona była w żagiel w kształcie krzyża. U jej podstawy przewidziano montaż tablic z nazwiskami ofiar rewolty grudniowej. Mniejsze fale – symbole wcześniejszych narodowych protestów – miały wyłaniać się z posadzki placu.

Do wniosku komitetu szybko przekonała się Rada Miasta, zmieniając przy okazji nie tylko lokalizację monumentu na pl. Solidarności, ale i wymowę – od teraz upamiętniać miał „Wydarzenia Grudnia ’70 – Sierpnia ’80”. Protestował SARP, krytycy sztuki, także zwycięzcy pierwszego konkursu – bez rezultatu. „Teraz jestem w takim nastroju, że słucham Requiem Mozarta. Można było odbić się od marazmu pomnikowego, lecz się nie udało” – mówił Jerzy Lipczyński. „Fala” przypominała niektórym gigantyczny przycisk do papieru, inni twierdzili, że równie dobrze mogłaby upamiętniać tych, co nie powrócili z morza (albo „znad”, jak ironizowali szczecinianie). Nikogo – poza dziennikarzami – nie zastanowił wówczas fakt, że plac w planie zagospodarowania przestrzennego przeznaczony został pod zabudowę. Niegdyś znajdował się na nim kwartał ekskluzywnych kamienic, które zniszczone zostały w czasie nalotu w nocy z 16 na 17 sierpnia 1944 r.

Okazało się jednak, że jej autorzy sami zrezygnowali z realizacji pomnika. Choć początkowo zakładali jedynie opracowanie małej architektury nowego otoczenia i ewentualnie dobór skali pomnika, wiosną 2001 r. – już po kolejnej wizycie w Szczecinie – do magistratu dotarł list Michała Kuczmińskiego, w którym czytamy m.in.: „Uchwała Rady Miasta jest decyzją nieetyczną w świetle postanowień sądu konkursowego SARP z 1998 r. i braku uregulowań z autorami I nagrody. Zmiana lokalizacji i nazwy pomnika [...] wydaje mi się manipulacją w stosunku do autorów ww. pracy i organizatorów konkursu. Natomiast wykorzystanie gotowej koncepcji naszej pracy jest podejrzaną oszczędnością oraz ignorowaniem sztuki i architektury w szczególności”.

Basenem w pomnik

Wyjściem z sytuacji miał być kolejny konkurs, który ogłoszono w lipcu 2002 r. Propozycji ponownie było 21, a w część z nich – po doświadczeniach autorów „Fantomów” – powtykano krzyże, niemal na chybił-trafił.

Ku zaskoczeniu wielu wygrał projekt pozbawiony tego symbolu, przewidujący budowę drogi składającej się z kilkunastu ścieżek wykonanych z blachy stalowej. Szesnaście z nich miało się urywać, symbolizując ofiary szczecińskiej rewolty grudniowej. Ich nazwiska znaleźć się miały na sześcianie, uzupełniającym całość kompozycji. Autorami „Ścieżek życia” była grupa miejscowych architektów: Norbert Białek, Elżbieta Maksymiuk, Tomasz Maksymiuk i Jerzy Szparadowski.

Tym razem lokalizacją wskazaną w konkursie był pl. Św. Piotra i Pawła. Wydawało się, że będzie to korzystne rozwiązanie, zwłaszcza w kontekście przeznaczenia pl. Solidarności pod zabudowę. Jak przyznał Norbert Białek, było to powodem rezygnacji z religijnych symboli w zwycięskim projekcie: „Kontekst miejsca jest ewidentnie chrześcijański, wykorzystaliśmy to”. I choć ponownie budziło to wątpliwości zainteresowanych stron, werdykt został przyjęty, by nie opóźniać prac nad pomnikiem.

Może i wszystko zakończyłoby się powodzeniem, gdyby nie basen przeciwpożarowy, znajdujący się na wspomnianym, i tak niewielkim, placu. Na likwidację zbiornika nie zgodziła się Straż Pożarna, a na jego ukrycie pod powierzchnią ziemi nie starczyłoby pieniędzy. Zaraz jednak okazało się, że właściwie kłopotu z basenem nie ma, bo komitetowi „Ścieżki życia” się nie podobają, a pieniądze zarezerwowane w budżecie na ich realizację lepiej przeznaczyć na zakup siedziby Sądu Apelacyjnego dla Szczecina.

Dwa Mariany

Rada Miasta wróciła do lokalizacji monumentu na pl. Solidarności i do upamiętnienia nim jedynie Grudnia ’70. Nowy projekt – nazwany „Robotniczą Pietą” – przygotował wówczas lokalny artysta, Bohdan Ronin-Walknowski. Przedstawiał stoczniowca z wyciągniętą, jakby wzywającą pomocy, ręką, który na kolanach trzyma rannego (zabitego?) nastoletniego chłopca. Wszystko – w założeniu – wykonane z brązu, o wysokości 5 metrów. Marian Jasiński, prezes Stowarzyszenia Społecznego „Grudzień ’70 – Styczeń ’71”, gorąco opowiadając się za projektem, wyraził tylko życzenie, by poprawione zostało nakrycie głowy („bo to na szkicu przypomina bardziej czapkę niż stoczniowy kask”).

Na projekcie suchej nitki nie zostawili dziennikarze, krytycy i miłośnicy sztuki, szerzej – wszyscy ci, którzy dysponują szczątkowym choćby poczuciem estetyki. W lokalnej prasie pojawiła się propozycja, by miast realizować pomysł Ronina-Walknowskiego, wypożyczyć coś z Galerii Sztuki Socrealizmu w Kozłówce – „byłoby taniej, a tak samo śmiesznie”.

Sam autor tłumaczył: „Zaproponowałem pomnik figuralny, bo to był bunt robotniczy w obronie pracy i chleba. Czas był taki, nie inny, w sztuce był socrealizm [sic! – P.K.], dlatego świadomie do niego nawiązałem. Ci ludzie tak wtedy wyglądali”. Jak łatwo przewidzieć, nie przekonał oponentów projektu, a coraz większą karierę robił tytuł wysnuty ze skojarzenia poczynionego przez Józefa Kasprzyckiego – „Pomnik dwóch Marianów wracających z balangi”.

Choć ostateczny kształt wciąż pozostawał niewiadomą, w grudniu 2003 r. wmurowano kamień węgielny w miejscu, gdzie stanąć miał pomnik. Akt erekcyjny podpisany został przez obecnego na uroczystościach związanych z 33. rocznicą Grudnia ’70 prezesa IPN Leona Kieresa oraz Mariana Jurczyka, Mariana Jasińskiego i abp. Zygmunta Kamińskiego.

Nie minął rok, a Stowarzyszenie „Grudzień ’70 – Styczeń ’71” odstąpiło od poparcia dla „Robotniczej Piety”. Za decyzją stał tym razem architekt, zmarły w 2007 r. Stanisław Latour. By przekonać zainteresowanych użył argumentu, że „niska rzeźba o charakterze nagrobkowym nie będzie odpowiednio wyeksponowana”. Posiadacze dobrego smaku odetchnęli z ulgą. Nie na długo.

Cierniowy akordeon

Projekt przygotować miał tym razem Czesław Dźwigaj z Krakowa, znany hurtownik pomników papieża, który zobowiązał się uwzględnić w swojej pracy uwagi prezydenckiego zespołu eksperckiego. W jego skład weszli: ks. Roman Kostynowicz (diecezjalny konserwator zabytków), Stanisław Latour (architekt), Zbigniew Paszkowski (Wydział Urbanistyki i Administracji Budowlanej Urzędu Miasta Szczecin), Juliusz Prandecki (Miejska Komisja Urbanistyczno-Architektoniczna) i ks. Aleksander Ziejewski (parafia pw. św. Jana Chrzciciela).

Oprócz wielkiej estymy środowisk katolickich, Dźwigaj dysponował odpowiednim – zdaniem owego zespołu – zapleczem, czyli pracownią, w której mógłby przygotować odlewy.

Twórca, jak sam to określił, „z marszu przygotował trzy projekty”, i to nad nimi – oraz nad poprawioną wersją „Robotniczej Piety” – debatowało prezydenckie grono. Ponieważ wszystkie uznano za wymagające zmian, postanowiono nie upubliczniać koncepcji. Brak fotografii prac Dźwigaja (bo efekty działań Ronina-Walknowskiego znane były – choćby w zarysie – wcześniej) zainteresowanym szczecinianom zrekompensować miał opis zamieszczony w prasie przez Jerzego Połowniaka:

„»Alegoria Grudnia«. Abstrakcyjna forma, jakby wybuchający wulkan wyłaniający się z pl. Solidarności. Rozrywa powierzchnię, nieregularne kawałki wznoszą się ku górze, przechodząc w ażurowe kształty. 16 z nich jest zakończonych krzyżykami – symbolizują zabitych. W chaosie tylko trzy elementy są realistyczne: głowa mężczyzny, dłoń na sercu, przedramię wskazujące ziemię splamioną krwią.

»Anioł Wolności«. sześciometrowa skrzydlata postać wyłania się z ziemi. Skrzydła wznoszą się ku górze, wyciągnięte do przodu ręce trzymają koronę cierniową o średnicy 1,2 m. Ciernie układają się w dwa napisy »Grudzień 1970«. Korona płonęłaby w czasie oficjalnych uroczystości. U podstawy anioła – 16 negatywów całych postaci w różnych konfiguracjach, symbolizujące poległych.

»Orzeł Wolności«. Ptak w koronie z ryngrafem Matki Boskiej Częstochowskiej wzlatuje z placu, roztrzaskując piersią potężną betonową belkę z napisem »Grudzień 1970«. U podnóża – płonący znicz, który dawałby wrażenie, że orzeł wyłania się z płomieni”.

Punktem wyjścia dla nowego projektu stał się „Anioł Wolności”, sugerowano jednak, że winien być wyższy, bardziej smukły, mniej rzeczywisty. Ekspertom spodobała się rozbita betonowa belka z „Orła”, którą autor miał rozważyć także przy „Aniele”. By na belce i koronie nie powtarzały się napisy, ta druga miała zostać pozbawiona liter – wyszło coś, co bardziej przypominało akordeon. Ponieważ jednak ostatecznie twórca zrezygnował z rozbitej belki (a także z kotwicy, która stanąć miała u podnóża), napis na koronę powrócił.

Nieprzyzwoity kwiat magnolii

Aby ostatecznie zakończyć dyskusję o pomniku, w styczniu 2005 r. odbyła się wyjątkowa sesja Rady Miasta, na której radni – w towarzystwie zainteresowanych stron, także artystów i urbanistów – dyskutowali na temat wyboru koncepcji do realizacji. Propozycje były cztery – „Fantomy”, „Ścieżki życia”, „Robotnicza Pieta” i „Anioł Wolności”. Za pracą artysty z Krakowa agitowali głównie członkowie Stowarzyszenia „Grudzień ’70 – Styczeń ’71”. Jeden z nich, którego nazwisko zostanie w tym miejscu litościwie przemilczane, kpił z bodaj najlepszych propozycji: „Ludziom, którzy szli spod stoczni, zaproponowano Fantomasy i Ścieżki zdrowia”.

Ostatnia koncepcja okazała się zwycięską – w finałowym głosowaniu pokonała „Fantomy” 21:7. Decyzja nie tylko nie była jednogłośna, ale niektórzy z góry zastrzegli, że popierają projekt pod warunkiem wprowadzenia zmian „żeby był piękniejszy, lepszy” („a ludzie żyli dostatniej”, chciałoby się dodać).

Jedna z tych zmian diametralnie zmieniała cały projekt, była zarazem mniej dosłowna i kojarząca się bardzo ze Szczecinem, choć trudno doszukiwać się w niej logiki, biorąc pod uwagę główne przesłanie monumentu. Postać anioła zastąpić miał bowiem kwiat magnolii – wykonany ze spiżu lub blachy nierdzewnej, w nocy podświetlany (podnóże z betonową belką i negatywami ofiar – bez zmian).

Czesław Dźwigaj pozostawał jednak wierny wcześniejszej propozycji: „Dlaczego anioł? Anioły to zawsze coś pozytywnego, symbol walki o dobro, prawdę, sprawiedliwość. Mój anioł wolności wychynął ze szczecińskiej ziemi. Rozbija beton, bo próbą skruszenia komunistycznego betonu było robotnicze minipowstanie w 1970 r. Myślę, że rzeźba jest dobrze wkomponowana w plac, na którym stoi. Tam musi być forma pionowa, ciągnąca w górę, dominująca nad otoczeniem”. Nie chciał także, by motyw roślinny budził… nieprzyzwoite skojarzenia (autor projektu nawiązywał tutaj do rzeszowskiego Pomnika Czynu Rewolucyjnego, w którym motyw liści lauru budzi skojarzenia z żeńskimi genitaliami).

Zapomniani szczecinianie

Poprawek było jeszcze sporo – dyskutowano nad kształtem skrzydeł (odgięte do tyłu, a nie płaskie, by pomnik był bardziej przestrzenny), masywniejszą sylwetką rzeźby, rezygnacji z kotwicy, betonowej belki i negatywów postaci, wreszcie umieszczenia anioła na łodzi, której dziób zostałby wydźwignięty ku górze. Udało się jednak osiągnąć porozumienie i pomnik stanąć miał wreszcie na pl. Solidarności.

„Anioł Wolności” przewieziony został do Szczecina potężną ciężarówką. Aby transport nie zahaczał o wiadukty, odcięto cierniową koronę oraz fragmenty łodzi, które przyspawane zostały w trakcie ustawiania rzeźby. Uroczystość odsłonięcia była jednym z punktów programu obchodów 25. rocznicy… Sierpnia ’80 w Szczecinie, 28 sierpnia 2005 r.

Choć początkowo pomnik stanąć miał na metrowym podwyższeniu, jest pozbawiony cokołu. Wspomniana wcześniej łódź jakby wyłania się spod ziemi, przełamując cztery granitowe płyty, na których opisano przesłanie całości, wspomniano inicjatorów i fundatorów pomnika, wymieniono ofiary (imię, nazwisko, wiek, zawód), oraz zapisano dla nich słowa hołdu mieszkańców Szczecina. Ostatnia z tablic została zamontowana dopiero w grudniu 2005 r., bo wcześniej nikt o umieszczeniu tam szczecinian nie pomyślał. Dopiero po interwencji obecnych na uroczystości odsłonięcia dziennikarzy władze miasta zobowiązały się ów błąd naprawić.

Bez wyrazu

Pojawienie się „Anioła Wolności” w przestrzeni miejskiej Szczecina wcale nie zakończyło sporu o sposób upamiętnienie Grudnia ’70 na tym placu. Temat powrócił choćby w 2009 r., gdy w mieście przeprowadzono konkurs na projekt Centrum Dialogu „Przełomy” – placówki muzealnej, mającej w założeniu upamiętniać najważniejsze wydarzenia w powojennej historii Szczecina, zlokalizowanej właśnie w sąsiedztwie monumentu. Choć orędownicy anioła zapowiedzieli, że położą się na placu, gdy wjedzie nań sprzęt budowlany, póki co wiemy na pewno, że zwycięski projekt muzeum możliwie delikatnie ingeruje w otoczenie, a pomnik pozostanie dominującym, bo jedynym elementem pionowym. Nie brakuje pomysłów przeniesienia go czy realizacji wcześniejszych propozycji – zwłaszcza „Fantomów”.

Całe zamieszanie z pomnikiem jeszcze w 2005 r. celnie podsumował Artur Daniel Liskowacki: „Grudzień ’70, jedno z najważniejszych – a może po prostu najważniejsze wydarzenie w powojennym, polskim Szczecinie – wciąż nie znalazło dla siebie wyrazu. Choć jest w rocznicowych katechizmach i kronikach, w okolicznościowych przemowach i w powszednim użyciu. Aż po zużycie”.

Paweł Knap

Fotografie: Dariusz Gorajski, olechowscy.pl oraz ze zbiorów Michała Rembasa.

Prace konserwatorskie objęły kamienną podstawę pomnika. Kopii rzeźby jeszcze nie ma. Pierwowzór odsłonięty 23 września 1898 r. w nie wyjaśnionych do dziś okolicznościach znikł w czasie wojny lub tuż po.

3,6 mln zł od marszałka i miasta

Kamienną podstawę, którą tworzą piaskowce i granit, oczyszczono, odsolono, wzmocniono i zdezynfekowano oraz wymieniono ubytki spoin. Firma Kielart, która wygrała przetarg na wykonanie tych prac, przytnie też roślinność wokół fontanny.

- Zadbano również o podziemną izolację zewnętrznych ścian niecki basenu – mówi Monika Bąk z Zakładu Usług Komunalnych. – Oczyszczono też zbiornik fontanny i wykonano nową nawierzchnię dna. A kamienne elementy wodotrysku pokryto środkiem, który uodporni je na wilgoć.

Prace konserwatorskie trwały do końca listopada. Koszt renowacji nadszarpniętej zębem czasu zabytkowej podstawy fontanny to 128 tys. zł. Pełny koszt zrobienia kopii pomnika oraz odrestaurowania dawnego wyglądu placu, to 3,6 mln zł. Marszałek wspomógł inwestycję kwotą 2,7 mln zł z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Resztę dołoży miasto. Sama rekonstrukcja pomnika Sediny i otaczającej ją postaci kosztować ma około 2,5 mln zł.

- Rekonstrukcja pomnika, modernizacja i remont całego placu Tobruckiego w Szczecinie uwzględni jego historyczny układ, co uczyni ten punkt miasta prawdziwą jego wizytówką – tłumaczy Władysław Husejko, były już marszałek. – Szczecinowi to się po prostu należy i dlatego poparłem inicjatywę.

Sedinę zaczną w styczniu

Przed wojną plac został specjalnie ukształtowany i ozdobiony roślinnością sprowadzoną z całego świata. W basenach unosiła się specjalnie dobrana wodna roślinność. Wokół posadzono rzadkie okazy drzew i krzewów. Były specjalnie wytyczone alejki i miejsca, gdzie można było wypoczywać.

Po wojnie plac został zniszczony, a na miejscu Sediny postawiono kotwicę. W październiku 2008 r. pasjonaci historii miasta, na czele których stanęła nie żyjąca już Genowefa Piwońska, rozpoczęli starania o wpisanie Kompozycji Figuralnej Fontanny Sedina do rejestru zabytków, co też się stało. Była to podstawa o staranie się o dofinansowanie z Unii.

Trwająca od kilku lat zbiórka społeczna pieniędzy pozwoliła na wykonanie pomniejszonej makiety gipsowej, wykonanej przez profesorów warszawskiej ASP, Adama Myjaka i Antoniego Janusza Pastwy. To oni wsławili się na świecie odtwarzając kwadrygę Apollina kierującego czterokonnym rydwanem na frontonie Teatru Wielkiego w Warszawie.

- Realizacja projektu rozpocznie się pierwszego roboczego dnia stycznia przyszłego roku – zapewnia Robert Grabowski z urzędu miasta. – Na początku przyszłego roku wybrany zostanie też wykonawca, co nie zmieni tej daty. Zakończenie całości nastąpi do lipca 2012 r.

Marek Rudnicki, Głos Szczeciński, 6 XII 2010 r.

Dzięki pieniądzom z RPO zmodernizowany zostanie także Plac Tobrucki. Na jego odnowienie i postawienie na nim zrekonstruowanego pomnika Sediny, Szczecin otrzyma ponad 2 miliony 700 tysięcy złotych.

Jarosław Gowin, Polskie Radio Szczecin, 8 XI 2010 r.

Jak wyrazić wdzięczność tym, którzy spalili twoje miasto? Można zbudować im pomnik. Tak było w Olsztynie. Armii Czerwonej, która w 1945 r. spaliła blisko połowę miasta postawiono Pomnik Wdzięczności. Zaprojektował go nie byle kto, bo sam Xawery Dunikowski. To właśnie spowodowało, że do tej pory stoi w centrum miasta. Podobnych pomników w Polsce powstały dziesiątki.

Po 1989 r. zaczęto się ich pozbywać. Tak było m.in. z monumentami w Kołobrzegu, Częstochowie, Bielsku-Białej. W innych miastach pomniki pozostały, choć na temat ich obecności ciągle toczą się spory. Dzieje się tak w “Małej Moskwie” jak z wiadomych względów określano Legnicę, a także w Szczecinie. W Machinie czasu fascynujące dzieje siedemnastometrowego obelisku, który od 1950 roku stoi przy placu Żołnierza Polskiego w Szczecinie. W tę podróż wybierzemy się w towarzystwie Pawła Knapa z Biura Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej w Szczecinie.

[Plik dźwiękowy: otwórz artykuł aby odsłuchać]

Wiosną 1960 r. Wojewódzki Konserwator Zabytków w Szczecinie (jego obowiązki pełniła wówczas Róża Kąsinowska), w towarzystwie przedstawiciela Zarządu Zieleni Miejskiej i zarządcy Cmentarza Centralnego, przeprowadził inspekcję nekropolii w związku z prowadzonymi tam pracami porządkowymi. To wtedy ustalono, że zachować należy wszystkie kamienne rzeźby i nagrobki, pochodzące sprzed wojny, a zachowane w dobrym stanie. W znacznej mierze zgromadzone były w części cmentarza położonej wzdłuż ul. Mieszka I – wśród nich zachowała się rzeźba Ernsta Barlacha, znana jako Matka Ziemia, która zdobiła niegdyś grobowiec rodziny Biesel.

Wedle zachowanej dokumentacji, pięć lat później została zabezpieczona przez służby konserwatorskie w związku z planami przekazania jej do Muzeum w Güstrow – zgodę na to wydało Ministerstwo Kultury i Sztuki we wrześniu 1964 r., choć Niemcy starania podjęli już w 1961 r. Gdy w lutym 1967 r. w obecności obu stron przystąpiono do realizacji porozumienia, okazało się, że rzeźba została zdemontowana, a jej elementy trafiły na składowisko starych nagrobków – nie było najmniejszych szans na ich wydobycie i natychmiastowy transport do NRD. „Skandal ten nie tylko godzi w dobre imię Polski w zakresie sprawowania pieczy nad zabytkami kultury i sztuki, ma jeszcze wydźwięk polityczny i narusza zasady dobrej współpracy między zaprzyjaźnionymi narodami” – pisał oburzony przedstawiciel Ministerstwa Gospodarki Komunalnej do odpowiedniego wydziału Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Szczecinie. Żądał przeprowadzenia energicznego dochodzenia i wyciągnięcia konsekwencji służbowych wobec winnych, jednocześnie nakazał przeprowadzenie prac zabezpieczających elementy rzeźby i przygotowanie ich dla firmy spedycyjnej, która zająć się miała transportem.

Przekazanie rzeźby finalnie odbyło się 29 marca 1967 r. Jak się okazało, winnych skandalu z przeniesieniem rzeźby nie znaleziono, choć trudno przypuszczać, by komukolwiek w Szczecinie rzeczywiście na tym zależało. W piśmie do ministerstwa tłumaczono się trudnościami, które „wiążą się głównie ze zmianami personalnymi na przestrzeni lat 1960–1966 w Zarządzie Zieleni Miejskiej oraz z przekazaniem akt do archiwum”.

W Güstrow Matka Ziemia stała się symbolem, nie tylko tamtejszego muzeum. Inaczej potoczyły się losy dzieła o zupełnie innej wartości – marmurowej kopii posągu Mojżesza według Michała Anioła. Był to jeden z dwóch (obok brązowego odlewu weneckiego pomnika Colleoniego według Verrocchia) eksponatów ufundowanych dla szczecińskiego Muzeum Miejskiego. Miały one stanowić punkt wyjścia dla utworzenia działu kopii rzeźb renesansowych, stanowiącego uzupełnienie dla istniejącego już zbioru kopii brązowych posągów antycznych. O ile Colleoni stanął w sali kopułowej szczecińskiego muzeum, to dla Mojżesza miejsca tam zabrakło. Stanął ostatecznie w rezydencji Toepfferów w Finkenwalde (dziś Zdroje).

Po wojnie, z inicjatywy Komitetu Pomocy Warszawie przy Krajowej Radzie Narodowej w Szczecinie, wspomniane dzieła sztuki trafiły do stolicy. Jak w listopadzie 1946 r. informował Urząd Wojewódzki Szczeciński, „ze strony tutejszego Wydziału [Kultury i Sztuki] przeszkód do przeznaczenia m. st. Warszawie omawianych posągów nie ma. Zaznacza się jednak, że zajdą znaczne trudności techniczne przy ich zdemontowaniu i przewożeniu, ze względu na wymiary i wagę. [...] Marmurowy posąg Mojżesza znajduje się w pałacyku na terenie cementowni w Czanowie [ówczesna nazwa Zdrojów], jest na razie, celem zabezpieczenia, z polecenia tutejszego Referatu Muzeów i Ochrony Zabytków, prowizorycznie obmurowany. Dla wywiezienia posągu tej wagi […] przede wszystkim trzeba usunąć przegradzające wyjazd rumowisko wysadzonego mostu kolejowego, co będzie wymagało czasu i znacznych kosztów”.

Komitet Pomocy Warszawie czas znalazł, a i pieniędzmi nikt specjalnie się nie martwił. 14 lipca 1948 r. na posiedzeniu Miejskiej Rady Narodowej w Szczecinie odczytano podziękowania Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy Stanisława Tołwińskiego: „Wobec zakończonego transportu darów Szczecina dla Warszawy, a mianowicie posągów Mojżesza dłuta Michała Anioła […] i konnego posągu w brązie Colleoniego dłuta Verrocchia […] Zarząd Miejski m. st. Warszawy, śpieszy wyrazić Miejskiej Radzie Narodowej m. Szczecina najgorętsze podziękowania. Dary te jako arcydzieła sztuki o światowej sławie niezawodnie przyczynią się w wysokim stopniu do ozdobienia Stolicy i szerzenia kultu piękna u jej mieszkańców”.

Plany były wielkie – prasa informowała, że Colleoni stanie przed gmachem Muzeum Narodowego w Warszawie. Stało się jednak inaczej – jak pisze Jan Białostocki w Refleksjach i syntezach ze świata sztuki, posąg „poniewierał się po składach i rupieciarniach, aż wreszcie ustawiony w dziedzińcu Akademii Sztuk Pięknych przestał zwracać czyjąkolwiek uwagę”. Mojżesz stanął w sąsiedztwie, przy portierni uczelni z Krakowskiego Przedmieścia. Jego otoczenie stanowią m.in. automaty z batonikami i kawą.

Colleoni do Szczecina powrócił, wkrótce wróci także Matka Ziemia, choć jedynie w postaci kopii. Co z Mojżeszem? Posąg, póki pozostaje w Warszawie, będzie traktowany po macoszemu. Nawet gdyby władze tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych wyraziły zgodę na jego przekazanie, pojawiają się problemy w Szczecinie. Trzeba bowiem znaleźć miejsce ekspozycji. Spore koszty wiążą się również z samym transportem ze stolicy, o renowacji zabytku nie wspominając.

W 2007 r. na łamach czasopisma „sedina.pl magazyn” rzuciłem hasło „Mojżeszu, wróć!”, podobne głosy wielokrotnie (wcześniej i później) pojawiały się na forum portalu, zwłaszcza po zamieszczeniu fotografii wykonanych w portierni warszawskiej ASP. Szczecinowi może nie przydarzyć się lepsza okazja, by wspomniane hasło zrealizować. W naszym mieście powołano wszak Akademię Sztuki i to jej studenci – na przykład w budynku rektoratu – mogliby podziwiać dzieło, którego historia ściśle wiąże się ze stolicą Pomorza, a losy są nader interesujące – i bez znaczenia jest tu fakt, że to (znów) tylko kopia. Wszystko zależy od zaangażowania miasta, uczelni i – finalnie – aktualnego właściciela posągu. Akademia Sztuki w Szczecinie będzie teraz zapisywać kolejne karty swojej historii – być może jednym z jej symboli mógłby stać się posąg odzyskany?

Paweł Knap

Artykuł został opublikowany na łamach szczecińskiej “Gazety Wyborczej” 14 X 2010 r.

Zobacz także:

Może nasz Mojżesz mógłby wrócić?

Karwowski: Rektor ASP o Mojżeszu tylko zdawkowo

Czy Mojżesza w ogóle da się wynieść?

– Nie wiadomo jeszcze jak długo potrwają prace konserwatorskie fontanny – mówi Monika Bąk z Zakładu Usług Komunalnych. – Datę rozpoczęcia i ukończenia prac poznamy po wywołaniu wykonawcy, tj. na początku września.

Pierwszy przetarg w tej sprawie ogłoszono w połowie lipca, jednak został unieważniony. Drugi ogłoszono pod koniec sierpnia. Jak dotąd, ogłoszenie ze strony ZUK-u pobrało 46 zainteresowanych.

– Chcielibyśmy, aby remont odbył się jeszcze w tym roku – mówi Monika Bąk. – Nie wiadomo jednak czy wszystko pójdzie zgodnie z planem. Jeśli się nie uda, fontanna zostanie odświeżona w 2011 r.

Głos Szczeciński, 8 IX 2010 r.

– Po dokonaniu oględzin będą trwały ustalenia, kto jest sprawcą zniszczenia. Za znieważenie pomnika wandalom grozi kara grzywny w wysokości do 5 tys. zł lub pozbawienie wolności.

ta, Głos Szczeciński, 19 VIII 2010 r.

– Okazją do tego są 2 rocznice: bitwy grunwaldzkiej i manifestacji w Szczecinie – mówi Edmund Glaza, współpomysłodawca. – Lokalizacja ma przypomnieć wydarzenie, kiedy Polacy zgromadzili się na placu, który jeszcze w 1945 r. nosił imię Kaiser Wilhelm Platz.

Manifestacja połączyła różne środowiska, bo PPR, PPS, PSL i harcerzy. Będzie to głaz z tablicą o treści: w dniu 8 maja 1945 roku upadła III Rzesza. W niedzielę, 15 lipca 1945 roku w rocznicę bitwy pod Grunwaldem, na placu Grunwaldzkim w polskim Szczecinie odbyła się wielka manifestacja patriotyczna i religijna Polaków – wygnańców, tułaczy, którzy tutaj znaleźli swój dom. W 600-lecie tego wielkopomnego zwycięstwa “praojcom na chwałę, braciom na otuchę” miasto Szczecin tę tablicę poświęca.

Głaz ma stanąć na skwerze od strony alei Jana Pawła II, ale są głosy przeciwne lokalizacji pomnika w tym miejscu.

– Zły pomysł i fatalne wykonanie – mówi o projekcie Michał Rembas, historyk regionalista. – Takie pomniki stoją w każdym powiatowym mieście, czy nie stać nas na coś bardziej niebanalnego? Czy musimy zawsze wspominać patriotyczną przeszłość? Zresztą manifestacja nie była tak znacząca, żeby upamiętniać ją na reprezentacyjnym placu miasta. Nie wszyscy, którzy tu przyjechali byli tułaczami, część z nich szukała lepszego życia. Powinniśmy dbać o pl. Grunwaldzki, a nie stawiać byle co.

Przypomnijmy, że we wrześniu ubiegłego roku z placu zniknęła tablica ku czci generała Karola Świerczewskiego. Protestował przeciw temu społeczny Komitet Obrony Historycznych Pamiątek Szczecina. Decyzję o usunięciu płyty pamiątkowej podjęli radni. Zdecydowali, że generał trafi do zbiorów Muzeum Narodowego, następnie do Centrum Dialogu “Przełomy”. Za usunięciem tablicy byli członkowie polskiego stowarzyszenia patriotycznego “Kontra 2000″.

Marek Jaszczyński, Głos Szczeciński, 2 VII 2010 r.

- Powielacz odsłonięto z okazji 25-lecie Ruchu “Wolność i Pokój” – przypomniał dziś Bartosz Sawicki, uczestnik Ruchu. – Była to jedna z ważniejszych organizacji opozycyjnych w latach osiemdziesiątych.

Mirosław Witkowski kiedyś działacz WiP-u wspominał jak drukowało się na powielaczu. – Młodzi ludzie nie wiedzą co to jest powielacz; myślą, że to ksero. To urządzenie było na prąd, najpierw trzeba było wypisać na maszynie matrycę i zakładało się odbijało czyste kartki papieru.

Grzegorz Gibas, Polskie Radio Szczecin, 12 VI 2010 r.

Fot. http://szczecin.eu

Znaleziono go przypadkiem, gdy ktoś wpadł na pomysł, by na bagiennym terenie postawić w Zdrojach garażowisko.

- Przy wydobywaniu ziemi natrafiono na pomnik – opowiada Roman Karolak, którego firma pracowała w Zdrojach przy tworzeniu garażowiska. – Nikt się nim nie interesował. Wyrzucono go na pobocze. Mnie zachwycił. Pytałem wszystkich, co chcą z nim zrobić. Nikt nie miał na niego ochoty. Pytałem, czy mogę wziąć. A bierz pan – mówili. Nikogo nie obchodził.

Niegdyś orzeł, zaprojektowany przez prof. Gregora Rosenbauera, był dumą Zdrojów. Stał tuż przy starym cmentarzu przy Verbindungstrasse. Upamiętniał mieszkańców Zdrojów (Finkenwalde), którzy zginęli w czasie I wojny światowej. Przypomina kształtem jako żywo orły z Wieży Bismarcka.

- Ta sama konwencjonalna, oszczędna w stylistyce maniera – mówi Małgorzata Gwiazdowska, miejski konserwator zabytków. – Gdy sprawa orła stałą się głośna, rada osiedla zmobilizowała się, by go odzyskać. Gdy wszystko załatwiliśmy, ta sama rada zdemobilizowała się i już na orła nie miała ochoty. Pan Karolak wprawdzie samowolnie zabrał orła, bez naszej zgody, ale usankcjonowaliśmy to. Inaczej orzeł uległby zniszczeniu.

Z naszych informacji wynika, że w dawnym stawie, a dziś w ziemi, jest również postument, na którym stał pomnik. Wówczas na niego nie natrafiono, ale i też nikt go nie szukał. Podobnie jak drugiej, dolnej połowy orła.

- Pomnik stanął w 1920 r. – opowiada Marek Łuczak, autor monografii “Szczecin, Zdroje – Finkenwelde”. – Upamiętniał poległych mieszkańców, żołnierzy w I wojnie światowej. Na cokole znajdował się napis: Unsern Treuen Toten 1914-1918 czyli Naszym wiernym zmarłym 1914-1918.

Autorem pomnika był szczeciński rzeźbiarz prof. Gregor Rosenbauer. Ten sam, co zaprojektował na cmentarzu centralnym studzienkę przy kaplicy.

- Jeśli kiedyś rada osiedla zdecyduje, by przywrócić pomnik w miejscu, gdzie stał lub innym, stosownym do tego celu, przeprowadzimy go z powrotem do Zdrojów – zapewnia konserwator Małgorzata Gwiazdowska.

Marek Rudnicki, Głos Szczeciński, 12 V 2010 r.

Fot. Paweł Knap, 2005 r.

Jednodniowa wystawa 14 kwietnia 2010 r. będzie swoistym załącznikiem, dotykiem epoki  dla wszystkich, których rzeźba fascynuje i dzisiaj. Muślinowy urok Manzelki zniewoli i tych, którzy dotąd pozostawali na niego obojętni.

Zapraszamy na promocję – 21 kwietnia 2010 r., godz. 17:00, księgarnia „Zamkowa”.

Książka pod patronatem medialnym Portalu Miłośników Dawnego Szczecina sedina.pl.

Pomnik Powielacza powstanie w 25. rocznicę utworzenia Ruchu „Wolność i Pokój”, jednej z ważniejszych organizacji opozycyjnych wobec komunistycznej dyktatury. Działała od 1985 r., łączyła w sobie wiele ideowych nurtów, walczyła o pełną demokratyzację życia społecznego, a w szczególności zniesienie powszechnego obowiązku obrony PRL oraz zaprzestanie dewastacji przyrody. 20 marca 1987 r. na placu przy Bramie Portowej, pod proekologicznymi hasłami, odbyła się pierwsza w Szczecinie demonstracja Ruchu „Wolność i Pokój”. W latach następnych przy Bramie Portowej odbywały się kolejne akcje protestacyjne.

“Powielacz spirytusowy odegrał nieocenioną rolę w demontażu systemu komunistycznego. Był powszechnie wykorzystywaną maszyną drukarską, umożliwiającą wydawanie materiałów poza obiegiem państwowym, z którego przydatności korzystała cała antypeerelowska opozycja. Dlatego też, jako osoby bezpośrednio zaangażowane w walkę o odzyskanie przez Polskę niepodległości, pragniemy wyrazić wdzięczność, że dane nam było korzystać z tak prostego i niezawodnego urządzenia jakim był powielacz spirytusowy”.

Uczestnicy Ruchu “Wolność i Pokój”.

Realizacja: Wojciech Wysocki
Zdjęcia i montaż: Wojciech Wysocki
Scenografia: Agnieszka Wojciechowicz
Dźwięk: Karol Szyszka
Muzyka: Jakub Szymański
Lektor: Stanisław Heropolitański
Zdjęcia przemian: Arkadiusz Kozaczuk
Rysunki: Monika Baranowska

Czas: 18 min

Portal sedina.pl poleca!