]]> http://sedina.pl/index.php/2011/06/22/szczecin-w-czasach-prl/feed/ 1 http://sedina.pl/index.php/2011/04/13/to-pozostalo%e2%80%a6-restauracja-konzerthaus-garten/ http://sedina.pl/index.php/2011/04/13/to-pozostalo%e2%80%a6-restauracja-konzerthaus-garten/#comments Tue, 12 Apr 2011 22:05:57 +0000 Busol http://sedina.pl/?p=10049 Budowa filharmonii zbliża się wielkimi krokami. Wykonawca przejął już plac budowy i rozpoczął „porządkowanie” najbliższego otoczenia. Należy spodziewać się, że na dniach teren zostanie ogrodzony, a wraz z postępem prac znikną ostatnie ślady historii tego miejsca…

W kwartale pomiędzy ulicami Małopolską [Augustrastraße] – Starzyńskiego [Behr-Negendank-straße] – Zygmunta Starego [Dohrnstraße] oraz placem Hołdu Pruskiego [Am Königstor] znajdowało się niegdyś kilka obiektów. Do dnia dzisiejszego przetrwał jedynie gmach Polizeipräsidium – obecna siedziba Komendy Wojewódzkiej Policji. W miejscu dawnego kina Urania powstała niedawno cerkiew prawosławna.

Historia dwóch kolejnych obiektów jest ściśle ze sobą powiązana. Pod adresem Augustrastraße 48 od drugiej połowy XIX wieku znajdował się Dom Koncertowy [Konzerthaus], który bezpośrednio przylegał do wspomnianego powyżej Polizeipräsidium. Budynek Domu Koncertowego ukończono w 1884 roku, w okresie międzywojennym (1924/1925) gmach został przebudowany, zyskując półkoliste zakończenie skrzydła. Bezpośrednio za tym obiektem, w stronę ulicy Zygmunta Starego [Dohrnstraße] ciągnął się natomiast po sporej części całego kwartału ogród. Fragment mapy z 1936 roku pozwala dokładnie przyjrzeć się ówczesnej zabudowie:

Na ostatnio „pozyskanym” przez portal sedina.pl planie z 1938 roku widać dokładnie zasięg ówczesnego ogrodu, położonego za Konzerthausem:

W bezpośrednim sąsiedztwie Domu Koncertowego, powstała na tym zielonym obszarze restauracja o wymownie brzmiącej nazwie „Konzerthaus-Garten”. Pomiędzy drzewami umieszczono stoliki dla gości, nieopodal znajdowały się także niewielkie budynki restauracji. Zachowane zdjęcia ukazują w pełnej krasie sporej wielkości plener. Do restauracji, praktycznie prosto z Domu Koncertowego, prowadziły szerokie schodki w górę. Po pokonaniu kilku stopniu wchodziło się na teren ogrodu. Przedłużeniem schodów była prosta, długa ścieżka, po bokach której przygotowano miejsca dla klientów.

Oba obiekty funkcjonowały do drugiej wojny światowej. W nocy 16/17 sierpnia 1944 roku w wyniku alianckich nalotów poważnie uszkodzono (w około 70%) gmach Konzerthausu. Po zakończeniu działań zbrojnych, już w polskim Szczecinie, pojawiły się plany odbudowy obiektu. Mimo zaawansowanych rozmów ostatecznie do tego nie doszło, a powojenną ruinę rozebrano w 1962 roku. Przez wiele lat miejsce to służyło jako parking dla samochodów. Zlikwidowano go dopiero niedawno, w związku z planowaną inwestycją.

Co zrozumiałe, po 1945 roku nikt nie myślał o reaktywacji restauracji, funkcjonującej przed  wojną w bezpośrednim sąsiedztwie Domu Koncertowego. Do czasów współczesnych  przetrwały jednak relikty tego zapomnianego miejsca, które prawdopodobnie znikną wraz z budową nowej filharmonii. Najbardziej widoczne są centralne schody, prowadzące niegdyś do ogrodów, uwiecznione także na zdjęciu z czasów niemieckich (patrz powyżej).

Rekonesans po pełnym butelek oraz pozostałych śmieci obszarze pozwala odkryć inne ślady z przeszłości. Wyraźnie wyłania się m.in. niewielkie wzniesienie terenu, mała skarpa, na której znajdowała się dawniej restauracja. W pobliżu ściany gmachu Komendy Wojewódzkiej Polski pojawia się kolejny relikt. Drugie schody, tym razem o wiele skromniejsze, ale także prowadzące do dawnego ogrodu (kilka stopni w górę). Zaraz przy nich, pomiędzy licznymi odpadami, łatwo można natrafić na pojedyncze cegły, zapewne pozostałości po rozbiórce Konzerthausu… Wydaje się, iż hipoteza, że po drugiej stronie, zaraz przy placu Hołdu Pruskiego [Am Königstor], istniały niegdyś trzecie schody, bliźniacze do opisanych powyżej (przy KWP), nie jest bezpodstawna.

Nowa filharmonia ma niejako nawiązywać do tradycji koncertowej tego kwartału. Powstaje wszak w tym samym miejscu, gdzie wybudowano niegdyś Konzerthaus. Projekt „bryły” nie nawiązuje w żaden sposób do dawnego obiektu, a na temat estetyki przyszłego gmachu wypowiadano się już niejednokrotnie na wielu forach (także na portalu sedina). Restauracja, której ostatnie relikty znikną niedługo z powierzchni ziemi nie przykuwała specjalnej uwagi. Warto jednak pamiętać, iż przed wojną za ówczesnym Domem Koncertowym, w ogrodzie, znajdowała się niegdyś spora restauracja ze stolikami na otwartym powietrzu, do której prowadziły szerokie schody pośrodku oraz nieco mniejsze po boku/bokach.

Zapraszam do obejrzenia galerii. Wszystkie zdjęcie zostały wykonane 20 marca 2011 roku [hiperłącze].

Jan Skolimowski [Stau]

• “Szczecińskie pocztówki 1945 – 1990″
• Rada Osiedla Pogodno
• ul. Krasickiego 6 Szczecin – Pogodno
• 2-8 kwiecień 2011 – Wystawa czynna w godzinach 10.oo – 18.oo

Kontakt do organizatora: Paweł Wierzchowiec  602 655 544

Nigdy tamtą stroną wyspy nie chodziliśmy, bo rosły tam krzaki i trudno było tam przejść. W jednym z budynków mieszkalnych na wyspie, mieszkał kolega – mistrz Polski w judo. Z innych miejsc na tym terenie dość dobrze znałem kanał Święta i przystań z której wyciągnięto dwa jachty (chyba kiler ? “Strybug” i mieczowy, kabinowy, prawdopodobnie “Mewa”) użytkowane później przez “Pogoń”.

Poza tym pamiętam wyspy w okolicy tego kanału, gdzie po wojnie wypasano stada krów. Na jednej z tych wysp zamieszkiwaliśmy w wakacje. Na brzegu od strony miasta, pamiętam część stoczni położonej między Bazą Taboru Pływającego ZPS a nabrzeżem DRAB, z trzema pochylniami (na których były jeszcze nie wykończone barki desantowe), nabrzeże DRAB – jeszcze nie pilnowane.

Ostatnio zebrałem się w końcu do zeskanowania filmów z okresu chyba 40 lat i trafiłem na stare zdjęcia z tego okresu. Niestety poza kilkoma zdjęciami Brykieciarni i paroma zdjęciami nabrzeża oraz jednym zdjęciem z kanaliku odchodzącego od Świętej i wysp które istnieją, w zasadzie niczego nie znalazłem. Fotografie osób i tyle. Pozostały mi tylko zdjęcia zrobione przez syna podczas nauki robienia zdjęć. Prawdopodobny czas wykonania zdjęć to 1979 rok.

Budynek Brykieciarni w okresie zimowym.

Ten sam budynek na wiosnę. Jest to chyba ostatni rok przed rozpoczęciem budowy nabrzeży stoczniowych.Widać barki z rusztowaniami do malowania burt statków, które tam przez jakiś czas stały.

Plac na którym budowane były barki desantowe. Po prawej stronie widoczna jest część jednej z trzech pochylni (środkowa). Widoczne obok słupa z kotwicą brzozy stoją obok kanalika, w którym zatopiony jest mały kuter. Powinien jeszcze być w nim silnik. Po lewej stronie widoczny jest magazynek Żeglugi Szczecińskiej. Ośrodka Ratownictwa WSM jeszcze nie ma – powstał później. Nie ma też ogrodzenia terenu Żeglugi przed kanalikiem. Istniał tylko do rozwidlenia kanału.

Resztki dwóch pochylni (trzecia “wymaszerowała”). Obok łabędzi, widoczna jest końcówka pochylni oderwanej jedną stroną od podstawy.

Za Odrą, dwa budynki mieszkalne. Łódź, służyła do przeprawy mieszkańców przez Odrę. W kanale widoczne są fragmenty zatopionej barki (widoczna sterówka) natomiast pawilony na brzegu, to schronienia dla prywatnych łodzi pracowników stoczni (prawdopodobnie było tam koło PTTK).

Kolejne zdjęcie budynku Brykieciarni. W budynku widać wywalone okno w najwyższym poziomie. Jest to okno przez które wyciągano “trofejne” urządzenia. Demontowane one były w bardzo fajny sposób – palnikami acetylenowymi cięte były śruby, którymi były przykręcone. A śrubami tymi rzucaliśmy w siebie łażąc po budynku. Cud, że żaden z nas nie zginął..

Jw. W lewym dolnym rogu widoczny fragment pochylni.

A to już zakończona budowa Stoczni. Widoczny też budynek Ośrodka Ratownictwa WSM.

Andrzej Ryszkiewicz [Randrzej_46]

• Galeria rozbudowy: (listopad 2008-luty 2010)
• Fotki z oficjalnego zakończenia modernizacji i remontu.
• Prezentacja szkolna
• Film z wyburzenia sali gimnastycznej

Dziękujęmy za udostępnienie materiałów i jednocześnie zapraszamy wszystkich do dzielenia się

Zapraszamy do galerii.

Zapraszamy do galerii.

Zapraszamy do galerii.

Pieczęć znajdująca się na odwrocie fotografii.

Zapraszam do pobrania fotografii w wyższej rozdzielczości i życzę wielu miłych wrażeń w czasie oglądania, a tym samym poznawania historii naszego miasta.

Fotografia lotnicza z 1937 r. (30,1 MB)

Niniejszym chciałam złożyć podziękowania dla Ewy Staneckiej (Zachodniopomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków), za wyrażenie zgody na publiczną prezentację elektronicznej kopii zrobionej ze zdjęcia lotniczego Starego Miasta i Łasztowni z 1937 r., dzięki któremu powstał ten cykl artykułów.

Dziękuję Marii Kompowskiej za zaufanie, kiedy oddawała w moje ręce oryginalną fotografię w celu wykonania kopii elektronicznej. Dziękuję również za wyrażenie zgody na umieszczenie dodatkowych fotografii pochodzących ze zbiorów WUOZ.

Składam podziękowania dla wszystkich osób, które służyły mi swoją pomocą. Za konsultacje w sprawach dla mnie wątpliwych, jak i również za użyczenie skanów cennych fotografii i pocztówek ze zbiorów portalu sedina.pl oraz prywatnych kolekcji: Bachinstitutowi, Arkadiuszowi Bisowi (Busol), Stanisławowi Dowlaszowi, Józefowi Dwojakowi, Janowi Iwańczukowi (Schulz), Mirosławowi Janiakowi (mirekjot), Tomaszowi Terpiłowskiemu oraz Radkowi Walkiewiczowi.

Specjalne podziękowania składam dla Bachinstitutu za możliwość wglądu do prywatnego planu Starego Miasta i Łasztowni oraz dla Marii Łuczak, jako mojej pierwszej czytelniczce, za cierpliwość i czuwanie nad poprawną stylistyką tekstu, a także Krzysiowi za pomoc w zmaganiu z językiem niemieckim.

Przy pisaniu tekstów korzystałam głównie z dokumentacji ANB oraz Akt Kanalizacji znajdujących się w Archiwum Państwowym w Szczecinie oraz Szczecińskich Ksiąg Adresowych (1829–1943).

Korzystałam również m.in. z Dziejów Szczecina, czasopisma „sedina.pl magazyn”, zbiorów portalu, Encyklopedii Szczecina, Szczecina barokowego (M. Słomiński, R. Makała, M. Paszkowska), Przemian w zabudowie szczecińskiego Starego Miasta w XIX w i na początku XX w. (M. Słomiński), Karty Ewidencyjnej Zabytków Architektury i Budownictwa – Rzeźnia, Rozwoju przestrzennego Szczecina od początku XIX wieku do II wojny światowej (B. Kozińska), Dziejów architektonicznych nowoczesnego Szczecina 1808–1945 (W. Łopuch), Alte Hofe (M. Reepel) oraz artykułów z ówczesnych gazet szczecińskich.

Małgorzata Wrzosek (Gonia)

Ulica Mickiewicza, 1961 r.

Plac Orła Białego. Data nieznana.

Wały Chrobrego. Data nieznana.

Ulica Włodkowica – od podwórka. Data nieznana.

Zagadka, 1960 r.

Maciej Zwarycz

W południowej części lotniczej fotografii, zwracają uwagę dwa eleganckie budynki, które zostały wzniesione w miejscu starych domów przy Neuer Markt (Nowy Rynek).

Fragment fotografii lotniczej z 1937 r. z widokiem na Neuer Markt.

Große Oderstraße 18-20

Pierwszy z nich, z widoczną ścianą fasady frontowej od strony Neuer Markt (Nowego Rynku), to nieistniejący budynek, który od 1910 r. nazywany był „Volkshaus”, noszący adres Große Oderstraße 18-20 (ul. Wielka Odrzańska). Tę obszerną kamienicę zbudowano na czterech sąsiadujących ze sobą parcelach. Jedna z nich, umiejscowiona w narożniku Große Oderstraße 22 (po 1856 r. nr 18 ) i Neuer Markt, pod koniec lat dwudziestych XIX w. należała do kupca i rajcy miejskiego Friedricha Pitzschky.

Wspomniany kupiec prowadził firmę „Fr. Pitzschky & Comp.” Cp., którą założył w 1802 r. Przez trzy pokolenia firma pozostawała w rękach męskich potomków tej rodziny, a po śmierci ostatniego spadkobiercy, konsula generalnego Friedricha Pitzschkiego, przeszłą w ręce jego zięcia – Hermanna Proschwitskiego, a następnie kolejnych jego spadkobierców. Działalność tej dobrze prosperującej firmy odnotowuje się w Szczecinie do końca wojny, a przynajmniej do 1943 r. Początkowo działała jako hurtownia towarów kolonialnych. W latach późniejszych firma rozszerzyła działalność, funkcjonując jako Towarzystwo Żeglugowe, zajmując się spedycją oraz ubezpieczeniami.

Po śmierci F. Pitzschky’ego, w latach 1835–1842, stary dom należał do wdowy. Około 1841–1842 r. pani Pitzschky stała się również właścicielką sąsiedniej parceli, przy Große Oderstraße 21 (po 1856 r. nr 19). Od 1843 r. obie parcele należały już do Juliusa Wilhelma Pitzschky’ego, który był spadkobiercą oraz głównym udziałowcem w spółce „Fr. Pitzschky & Comp.” Cp., a także właścicielem rafinerii oleju i głównym agentem towarzystwa ubezpieczeniowego „Kölnischen Feuer- Versicherung Gesellschaft”.

W 1843 r. został on właścicielem kolejnej parceli przy Große Oderstraße 20 (po 1856 r. nr nie uległ zmianie). J. W. Pitzschky pomyślnie rozwijał działalność firmy, był przedstawicielem kolejnych kilku towarzystw ubezpieczeniowych (od 1846 r. „Erfurter Hagelschäden, Pr. Renten – Versicherung Gesellschaft”, a od 1850 r. „See, Fluß, und Landtransportgesellschaft Agrippina zu Cöln und der Berlinschen Lebensversicherungs Gesellschaft”). W 1848 r. został konsulem Republiki Urugwaju, a w 1858 r. Montevideo. W tym samym roku nabył sąsiedni dom przy Neuer Markt 2 (przed 1856 r. oznaczany był jako nr 23), należący do modystki, wdowy Albrecht. W ten sposób obrotny i zamożny przedsiębiorca stał się posiadaczem czterech parceli, sąsiadujących ze sobą przy narożniku Große Oderstraße z Neuer Markt.

Fragment planu z oznaczeniem parcel przy Große Oderstraße i Neuer Markt.

W 1872 r. po śmierci Juliusa, wdowa C. Pitzschky z domu Däge-Hornburg, odziedziczyła nieruchomości przy Große Oderstraße 18-19 i 20, natomiast nieruchomość przy Neuer Markt 2 należała do jej syna i spadkobiercy Friedricha Emila Pitzschky’ego.

Dom rodziny Pitzschkych, widok od strony Neuer Markt.

Wówczas zapadła ostateczna decyzja o wybudowaniu narożnej kamienicy, która pochłonęła cztery wyżej wymienione parcele. Prace budowlane poprzedzone zostały niewielkimi zmianami na Neuer Markt. Dotychczasowa linia zabudowy została ukształtowana w wyniku wcześniejszego zagospodarowania tego placu. Wokół stojącego na stromo obniżającym się terenie kościoła św. Mikołaja, odbywały się targi. Stały tutaj ciasno ustawione kramy rzeźnicze, które zapełniały całe wolne miejsce, dochodząc aż pod sam budynek Ratusza. W latach 1814–1816 po pożarze kościoła, który miał miejsce w 1811 r., rozebrano ruiny i wykonano prace porządkowe. Plac nazwano Neuer Markt (Nowy Rynek), i utworzono na nim mur oporowy ze schodkami od strony Heumarktstraße (ul. Sienna), prowadzącymi do góry na Nowy Rynek.

Nowe wyregulowanie linii zabudowy powstać miało wraz z wyburzeniem starych domów i wybudowaniem na tym miejscu nowej kamienicy. Projekt tej regulacji powstał 29 kwietnia 1875 r. Mur został przesunięty (na wysokości wznoszonej kamienicy o około 2,75 m), równocześnie przeniesiono schody, które usytuowano teraz wzdłuż północnej ściany szczytowej ratusza.

Nowy Rynek i budynek Ratusza. Po lewej widoczny mur oporowy.

Nowe schody przy północnej ścianie Starego Ratusza.

Projekt nowej kamienicy datowany jest na 18 maja 1875 r. a sporządzono go na papierze sygnowanym napisem „Turkey Mill”, pochodzącym ze słynnej angielskiej fabryki J. Whatmana. Wykonano go na zlecenie kolejnego spadkobiercy firmy „Fr. Pitzschky & Comp.” Cp. Friedricha Emila Pitzschky’ego. Pozwolenie budowlane zostało wydane 9 czerwca 1875 r. a kamienicę ukończono w latach 1876–1877. Wzniesiono duży trzykondygnacyjny, podpiwniczony budynek w stylu eklektycznym, nawiązujący do włoskiego renesansu. Harmonijna elewacja ozdobiona została pięknym detalem na fasadzie m.in. zaczerpniętym ze sztuki antycznej. Na dwóch pierwszych kondygnacjach elewację zdobiły poziome pasy boniowania, w cokole zastosowano dekoracje w postaci diamentowych boni. Trzecia kondygnacja rozczłonkowana została przez pilastry, które podtrzymywały belkowanie imponującego gzymsu koronującego budowlę. W środkowej części belkowania fryz ozdobiono płaskorzeźbami. Przedstawiał on mityczne uskrzydlone konie morskie.

Kamienica przy Große Oderstraße 18-20 – fasada od strony Neuer Markt.

Budowla ze ściętym narożnikiem, w którym umiejscowiono mały, aczkolwiek reprezentacyjny wykusz na wysokości drugiego piętra, posiadała sień od strony Große Oderstraße oraz przejazd bramny z portiernią od strony Neuer Markt, prowadzący na niewielki dziedziniec ze znajdującą się tam stajnią oraz wozownią. W pierwszych latach na parterze od strony Neuer Markt znajdowała się restauracja i kawiarnia „Wiener Cafe” (Kawiarnia Wiedeńska), należąca do restauratora C. Andrießena. Na początku lat osiemdziesiątych XIX w. piwnicę od strony Neuer Markt przeznaczono na gospodę, natomiast parter zajęły pomieszczenia biurowe. W budynku swoje siedziby miały głównie firmy ubezpieczeniowe oraz spedycyjne, na pierwszym piętrze ulokowano kantor właściciela firmy „Fr. Pitzschky & Co.”. Od 1884 r. na parterze od strony Große Oderstraße swoją siedzibę miała firma przemysłu młynarskiego „Stettiner Walzmühlen A.G.” (Młyn Wodny), jedna z najbardziej nowoczesnych spółek w latach osiemdziesiątych XIX w., która została założona w 1837 r. przez kupca P. Gutike na Żelechowie, a którą przekształcono w 1910 r. w nowoczesną i prężnie działającą nową firmę „Stettiner Ölwerke A.G.” (Szczecińska Olejarnia).

Pod koniec 1906 r. właściciel wystąpił z prośbą o pozwolenie na zaadaptowanie pomieszczeń pralni na poddaszu na cele mieszkaniowe. W czasie rewizji okazało się, że już wcześniej urządzono tutaj poczekalnię (świetlicę), na którą nie uzyskano zgody już przy budowie domu. Nowe przepisy budowlane (jak i poprzednia ordynacja) nie dopuszczały do wydania zezwolenia i wnioskodawca otrzymał odpowiedź negatywną.

Obszerne poddasze posiadało połączenie z jedyną klatką schodową, dostępną w skrzydle bocznym oficyny, usytuowanym w podwórzu. Klatka ta wyposażona była w schody ze stalowej blachy z drewnianymi stopniami. Jej bardzo wąskie przejście utrudniało przemieszczanie się, a na niższych piętrach było dodatkowo zbyt ciemne. Te niedogodności nie gwarantowały bezpiecznej drogi wyjścia na zewnątrz dla mieszkańców poddasza i stanowiły poważne zagrożenie, zwłaszcza w wypadku wybuchu pożaru. Komunikacja do niej prowadziła poprzez wszystkie pomieszczenia (pokoje) na poddaszu, które w razie zagrożenia mogły stanowić dla siebie niebezpieczną blokadę dostępu do schodów. Kolejne okoliczności tej odmowy dotyczyły utrudnień dla straży pożarnej m.in. znajdujące się tutaj ciasne podwórze – studnia (5 x 9 m) z wysoką na 14 m kamienicą – mogło się okazać niebezpieczną pułapką dla straży pożarnej.

Jako drogę ewakuacyjną zaproponowano właścicielowi zamontowanie żelaznego mostku. Konstrukcja umieszczona na wysokości 14 m nad ziemią, łącząca front z bocznym skrzydłem oficyny, prowadząca do klatki schodowej, według właściciela nie do końca była dobrym rozwiązaniem. Argumentował to tym, iż możliwość korzystania z niego byłaby dostępna zapewne tylko dla osób bez lęku wysokości, a koszt wykonania jego równał się dwuletnim komornym za wynajęcie jednego piętra w kamienicy. Mieszkanie tam urządzone na poddaszu wynajmował wytwórca pantofli P. Büge wraz z żoną, którzy prowadzili swój zakład w suterenie od strony Neuer Markt.

Ponieważ właściciel, jako przedstawiciel firm ubezpieczeniowych, posiadał duże doświadczenie w sprawach związanych z wypadkami, toczył zażarty spór z policją budowlaną przez kilka lat. Kiedy nie uzyskał dyspensy od aktualnych przepisów budowlanych, sprzedał kamienicę.

14 czerwca 1910 r., za sumę 192 500 M, nieruchomość nabyło towarzystwo budowlane „Volkshaus”. Wówczas wewnątrz budynek został poddany znaczącym zmianom budowlanym. Przebudowano pomieszczenia na poszczególnych piętrach oraz wybudowano dodatkową klatkę schodową (wykonała ją firma J. Gollnow & Sohn) od strony Große Oderstraße. Na parterze od strony Neuer Markt znajdowała się sala restauracyjna z bufetem, na pierwszym piętrze – pokoje biurowe oraz sypialnie, na drugim piętrze, oprócz pokoi biurowych, urządzono salę posiedzeń, sypialnie i bufet. Od 1921 r. w suterenie znajdował się zakład wytwórcy drewnianych pantofli Heinricha Noacka, działał on do 1935 r., a w następnych trzech latach prawdopodobnie przejął interes jego syn. Również w tym czasie (1928–1935) od strony Große Oderstraße w pierwszej suterenie można było się ostrzyc u fryzjera Friedricha Schmidta. Tuż obok, od lat dwudziestych do 1933 r. Wilhelm Haase sprzedawał jarzyny. W budynku swoje siedziby miały liczne niemieckie organizacje związkowe. W 1939 r. dom stał się własnością związku Deutsche Arbeitsfronts Gau Pommern – przedstawicielstwa pracowników i pracodawców. Pozostał nim do momentu zbombardowania budynku w wyniku działań wojennych w 1944 r.

Ruiny Nowego Rynku, po prawej fragment budynku „Volkshaus” (listopad 1946 r.)

Neuer Markt 3-4

Narożnikowa kamienica z architekturą utrzymaną w formach niemieckiego renesansu, to siedziba redakcji „General Anzeiger”. Była pełna przepychu, o niezwykle bogatej dekoracji w postaci kolumn, rzeźb, kartuszy oraz ornamentu roślinnego. Posiadała piękne renesansowe szczyty ze ślimacznicami, w których umieszczono triforium (arkadowe okno przedzielone kolumienkami na trzy części), w którym środkową część przeznaczono na niszę. Obok szczytu umieszczono niską wieżyczkę z dekoracyjnym dzwonowatym hełmem.

Budynek w widocznej formie został zaprojektowany 23 marca 1897 r. przez mistrza murarskiego C. Kelma i posiadał adres Neuer Markt 3-4. Kamienica wraz z całym zapleczem zajmowała dość dużą parcelę. Pierwotnie były to osobne mniejsze działki. Front budynku został wzniesiony na miejscu dwóch zabudowanych parceli. Pod numerem 4 znajdowała się wcześniej wąska, trzyosiowa kamienica, która należała do oberżysty Müllera, natomiast przy Neuer Markt 3 stał dwukondygnacyjny, pięcioosiowy, narożnikowy dom, należący do szewca damskiego obuwia – G. Brünnleina (do 1845 r., później spadkobierców).

Fragment fotografii wykonanej przed 1872 r. z widokiem na pas zabudowy przy Neuer Markt – od prawej kamienice nr 3 i 4.

To tutaj od 1847 r. (wówczas jako Neuenmarkt 952) Ewald Gentzensohn prowadził zakład drukarski, w którym początkowo stosował technikę litografii i miedziorytów. Wcześniej jednak, bo od 1844 r., swój zakład prowadził przy Große Oderstraße 19.

Budynek drukarni przy Neuer Markt znajdował się wewnątrz dziedzińca, w którym stała jeszcze oficyna mieszkalna oraz dwie stajnie. Gentzensohn, chcąc powiększyć swój zakład, w 1865 r. adaptował jedną ze stajni przylegającą do drukarni.

Plan sytuacyjny parceli przy Neuer Markt 3 z 1865 r.

W 1875 r. w nowej kotłowni zainstalował kocioł parowy do opalania oraz maszynę parową, a wszystko wyprodukowane i dostarczone przez firmę „Möller & Holberg”. W 1887 r. zamontowano nowy kocioł, tym razem dostarczony przez firmę „Vulcan”. Od 1848 r. Ewald Gentzensohn w swojej drukarni wydawał dziennik „General Anzeiger”. Początkowo jako gazetę ogłoszeniową, przekształconą w latach sześćdziesiątych XIX w. w dziennik polityczno-gospodarczy i społeczno-kulturalny, który ukazywał się do 1944 r., (od 1933 r. jako „Stettiner General Anzeiger”, a od 1934 r. – po przejęciu „Ostsee Zeitung” – z podtytułem „Ostsee-Zeitung. Wirtschafts und Schiffahrtsblatt”).

Rozwijająca się drukarnia, wyposażana w coraz nowocześniejsze maszyny i urządzenia, potrzebowała więcej przestrzeni. Na jej potrzeby z czasem zostały wchłonięte sąsiadujące parcele. W 1895 r. budynek Kleine Oderstraße 20 ( ul. Mała Odrzańska) stał się własnością drukarni. Dokonano w nim zmian konstrukcyjnych, m.in. zlikwidowano starą klatkę schodową, zastępując ją nowa, w innym miejscu (pierwotnie planowano wyposażyć ją w spiralne schody). Na elewacji zlikwidowano dotychczasowe, niewielkie okna znajdujące się na III i IV kondygnacji, zastępując je nowymi, wysokimi otworami okiennymi, umieszczonymi pomiędzy wymienionymi kondygnacjami.

Przeróbek dokonano również w kondygnacji parterowej, likwidując zejście do sutereny oraz wejście do klatki schodowej, które usytuowano w nowym miejscu, tuż za narożnikiem, od strony Kleine Oderstraße. Pozwolenie na prace uzyskano w sierpniu, natomiast na zmiany w związku z budową schodów, których wykonawcą był mistrz murarski Gustav Urban – w styczniu 1896 r. W marcu tego samego roku zlikwidowano wejście do sklepu, który mieścił się na parterze domu frontowego przy Neuer Markt 3. Pomieszczenia po sklepie zostały zaadaptowane na kantor drukarni. Po śmierci założyciela drukarni w 1896 r., właścicielami zostali jego spadkobiercy.

W 1897 r. po połączeniu domów przy Neuer Markt 3 i 4 powstał projekt gruntownej przebudowy obu parceli. Postanowiono wznieść w ich miejscu jedną, imponującą kamienicę. We frontowej części oraz w oficynie dawnego budynku nr 4, w piwnicy planowano zlokalizować magazyn papieru. W miejscu dawnego domu o numerze 3 oraz jego skrzydła od strony Hackgasse – maszynownię. Parter od frontu zajmować miał dział ekspedycji, natomiast w skrzydle bocznym – pakownia. Piętro pierwsze miało mieścić kantor firmy, redakcję i księgowość oraz dodatkowe pomieszczenia, jak garderoby, kasę i zecernię. Pozwolenie na pracę uzyskano w maju 1897 r., a w październiku odbyła się rewizja budynku w stanie surowym.

Kamienica przy Neuer Markt 3-4 jako siedziba redakcji „General Anzeiger”.

W marcu 1898 r. wniesiono jeszcze poprawki konstrukcyjne dotyczące nowej budowli. Rok później firma zakupiła sąsiednią kamieniczkę przy Neuer Markt 5, należącą wówczas do wytwórcy koszy wiklinowych Krügera. W 1924 r. rozbudowano poddasze w budynku frontowym, a rok później firma nabyła kolejny budynek znajdujący się przy Kleine Oderstraße 19, z przeznaczeniem na biurowiec. W latach 1925–1926 rozbudowano poddasze w części skrzydła bocznego, przy narożniku z Hackgasse oraz przy Kleine Oderstraße. Tutaj m.in. problemy z doświetleniem pomieszczeń rozwiązano poprzez zastosowanie dużych świetlików w dachu.

Rysunek na podstawie projektu przebudowy budynku drukarni (grudzień 1925 r.)

W budynku zainstalowano również windę. Drukarnia działała pełną parą, co zaowocowało procesem w latach dwudziestych. Właścicielka posesji przy Kleine Oderstraße 1, Magdalena Weiss, złożyła pozew do sądu przeciwko redakcji „General Anzeiger” z powodu uciążliwej dla okolicznych mieszkańców głośnej pracy drukarskiej maszyny parowej.

W zakupionej wcześniej sąsiadującej kamienicy przy Neuer Markt 5 dopiero w latach trzydziestych postanowiono zaadaptować pomieszczenia na biura drukarni. Początkowo planowano rozebrać stary budynek do sklepień piwnicy, a w jego miejsce wznieść nowy. Kamienica miała zostać połączona z siedzibą redakcji, dlatego postanowiono nie stawiać dzielącej tutaj ściany szczytowej, ani budować dodatkowej klatki schodowej. Utworzone przestrzenie mieszkalne miały zostać przeznaczone w całości na pomieszczenia biurowe, natomiast na poddaszu miało powstać mieszkanie służbowe. Do wymienionych prac jednak nie doszło. Wydawnictwo „Ewald Gentzensohn” G.m.b.H. – „General-Anzeiger” odstąpiło od projektu – możliwe, że z przyczyn finansowych. Dwa lata później połączono oba budynki poprzez utworzone przejście w ścianie szczytowej na I piętrze między budynkami. W 1934 r. w starej kamienicy przerobiono kondygnację parterową. Zlikwidowano wówczas znajdujący się tam sklep założony w 1885 r., w którym prawdopodobnie swoje wyroby sprzedawał poprzedni właściciel. Obie budowle połączono na parterze poprzez utworzone wewnętrzne przejście, dostępne z sieni budynku redakcji „General Anzeiger”.

Neuer Markt z budynkiem redakcji „General Anzeiger” oraz zaadaptowaną kamienicą nr 5, jeszcze ze sklepem z 1885 r.

Na archiwalnym ujęciu lotniczym widzimy okienka znajdujące się w ozdobnym szczycie po przeróbce wg projektu z marca 1924 r., oraz już przerobioną kondygnację parteru w kamienicy przy Neuer Markt 5.

Fragment zdjęcia lotniczego z 1937 r.

Budynek należał do redakcji dziennika „General Anzeiger” do momentu jego zniszczenia w czasie II wojny światowej.

Fotografia przedstawia budynek redakcji „General Anzeiger” przy Neuer Markt 3-4 oraz 5 (ok. 1946–1947 r.)

Zniszczony budynek Starego Ratusza, w tle pozostałości po budynku redakcji „General Anzeiger” (sierpień 1952 r.)

Ruiny Starego Miasta (listopad 1948 r.). Po prawej stronie fotografii widoczna jest zabudowa (od strony Hackgasse oraz Kleine Oderstraße), w której przed wojną mieściła się drukarnia „General Anzeiger”.

Małgorzata Wrzosek (Gonia)

Fotografie pochodzą ze zbiorów archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie (m.in. autorstwa L. Kusztelskiego, Z. Krzymuskiej i W. Wojtkiewicza), Archiwum Państwowego w Szczecinie, Książnicy Pomorskiej w Szczecinie, Pommersches Landesmuseum w Greifswaldzie, zbiorów Stanisława Dowlasza i galerii sedina.pl. Wykorzystanie materiałów oraz zdjęć (w tym także zdjęcia lotniczego) do jakichkolwiek celów bez zgody właścicieli zabronione.

USC przy ul. Mickiewicza, 1961 r.

Wały Chrobrego. Data nieznana.

Ulica Włodkowica. Data nieznana.

Wały Chrobrego. Data nieznana.

Ciekawe, co to za budowa?

Maciej Zwarycz

Ulica Derdowskiego, róg Witkiewicza? Data nieznana.

II LO, ul. Henryka Pobożnego. Data nieznana.

Wały Chrobrego. Data nieznana.

Ulica Włodkowica. Data nieznana. Tym razem od tyłu budynku, czyli od strony ogródków.

Nie wiem czy to w ogóle Szczecin. Jeśli ktoś rozpoznaje, to proszę o komentarz – co to za miejsce i ewentualnie kiedy zostało zrobione zdjęcie.

Maciej Zwarycz

Przy Krautmarkt 2 (do 1857 r. oznaczana jako nr 1055) stała dwupiętrowa, czteroosiowa kamienica z fasadą nawiązująca do stylu neorenesansowego. Skromna elewacja rozdzielona była gzymsem międzykondygnacyjnym, pod którym umieszczono szeroki pas ornamentu. Otwory okienne ujęto w skromną dekorację prostych opasek i gzymsów wspartych na wąskich konsolkach. Według szczecińskich ksiąg adresowych w XIX w. znajdowała się tutaj oberża. I począwszy od lat trzydziestych aż do 1846 r. właścicielem jej był piwowar Ch. Dieckow.

W tym czasie dom zamieszkiwał również wytwórca drewnianych pantofli J. Plack. W kolejnych dwóch latach rezydował tutaj właściciel zajazdu Strehlow, a kiedy umarł w1849 r., pojawili się jego spadkobiercy. Jednak już w 1850 r., odnotowany również jako właściciel zajazdu, pojawił się J.G. Ebert. W latach 1851–1858 restaurator Otto Zimmermann kontynuował tradycję i otworzył w kamienicy oberżę o nazwie „Preußischer Hof”. W 1853 r. jako właściciel odnotowany jest posiadacz gorzelni C. Rohloff, zamieszkały wówczas przy Oberwiek 43 (ul. Kolumba), który w tym czasie budował dom przy Oberwiek 70. Trzy lata później kamienica należała do małżeństwa J. W. Voß, zamieszkałych przy Oberwiek 69, sąsiadów gorzelnika Rohloffa. Wówczas w kamienicy mieszkał i prowadził swój zakład kuśnierz F. Tengler oraz drobny handlarz – Wierchardt. W 1859 r. znów dom należał do wspomnianego wcześniej Rohloffa, a po jego śmierci około 1865 r. – do wdowy W. Rohloff z domu Molkow. Na początku lat siedemdziesiątych XIX w. nieruchomość przejął oberżysta Steinhaus. Pod koniec 1874 r. została przebudowana kondygnacja parterowa. Prawdopodobnie wówczas nowym właścicielem był malarz de Sombre. Wykonano prace związane z przebudową znajdujących się tutaj obszernych sal restauracyjnych oraz przesunięto klatkę schodową. Restauracja dotychczas zajmowała na parterze dwa pomieszczenia w układzie dwutraktowym, które były połączone z dwoma kolejnymi, znajdującymi się w oficynie, usytuowanej po lewej, północnej stronie niewielkiego podwórza. Lokal nieznacznie powiększono od strony sieni, którą wraz z wejściem do kamienicy przesunięto z centralnej do skrajnej południowej osi budynku, likwidując znajdujący się tam sklep. Przesunięciu uległy też schody prowadzące na wyższe piętra. Natomiast na fasadzie, w miejscu zlikwidowanego starego wejścia do sieni, powstało nowe okno, a pod nim suterena z przeznaczeniem na lokal handlowy.

W kamienicy na drugim piętrze znajdowała się duża i wyjątkowo wysoka sala, która pozbawiona swojego pierwotnego stropu, sięgała poprzez kondygnację strychową aż do samego dachu (ponad 5 m wysokości). Tylko w części frontowej (zachodniej) tego pomieszczenia, tuż przy oknach, zachowała ona swoją oryginalną wysokość, i jak wskazują projekty, tworząc tym samym w kondygnacji poddasza rodzaj chóru muzycznego – empory, gdzie prawdopodobnie zasiadała orkiestra grająca dla gości istniejącej tutaj gospody. W latach osiemdziesiątych XIX w. swoją siedzibę miało tu stowarzyszenie wspierające rozwój handlu zamorskiego (Verein zur Förderung überseeischer Handelsbeziehungen). W 1887 r., kiedy właścicielem kamienicy został restaurator C. Müller, lokal wynajął Komitet – „Dom Marynarza” (Comite des Stettiner Seemannsheim). Była to instytucja, która świadczyła pomoc dla marynarzy stacjonujących w porcie szczecińskim. Zapewniała tanie kwatery oraz wyżywienie. W wynajętych pomieszczeniach stowarzyszenie urządziło dla nich m.in. bezpłatne czytelnie z gazetami, literaturą rozrywkową oraz materiałami piśmienniczymi. Tutaj również w każdą niedzielę o godz. 10:00 odbywały się nabożeństwa. Komitet początkowo zajmował mieszkanie na II piętrze, a od 1890 r. w książkach adresowych widnieje już jako właściciel kamienicy. W latach dziewięćdziesiątych XIX w., K. Kaufmann prowadził swój sklepik warzywny w suterenie, a od 1898 r. Franz Adelsberger misjonarz – Seemanns, prywatnie zamieszkały przy Klosterhof 17, tutaj na II piętrze prowadzi działalność misyjną.

W kwietniu 1912 r. od „Stettiner Seemannsheim”, za sumę 58,5 tys. M, dom nabyło kolejne stowarzyszenie, protestanckie towarzystwo wstrzemięźliwości „Evangelisch Kirchlicher Blau-Kreuz”. Związek ten, pod kierownictwem Juliusa Spiekera, udzielał pomocy osobom z problemem alkoholowym.

Na fotografii widoczna kamienica przy Krautmarkt 2 – zdjęcie wykonano w 1919 r.

W budynku znajdowała się też misja dla marynarzy oraz szkoła dla ich dzieci. Kiedy w 1919 r. dom zamierzało nabyć Szwedzkie Towarzystwo Misyjne (Missionsleitung des Swedischen Kirche), zostały przedłożone projekty zmian konstrukcyjnych poszczególnych pięter, przygotowane przez architekta Pawela. Na parterze w pomieszczeniach ulokowano Szwedzki Dom Marynarza – Schwedische Seemansheim (Svenska Sjömanskyrkan), na pierwszym piętrze powstało mieszkanie dla szwedzkiego pastora, natomiast na drugim ulokowano mieszkanie dla dozorcy domu, a salę przeznaczono na kaplicę z ołtarzem dla szwedzkiego kościoła. W tym celu wewnątrz kondygnacji wyburzono ściany działowe, tworząc przestronną salę do modlitwy, powiększono również nieznacznie okna o około 30 cm, aby doświetlić pomieszczenie. Wykorzystując dwa środkowe okna, wewnątrz utworzono niszę, w której umieszczono ołtarz. Obok przy prezbiterium, urządzono zakrystię oraz szatnię. Umowa sprzedaży, opiewająca na kwotę 50 000 M, spisana została 5 maja 1920 r. Schwedische Seemansheim był ostatnim właścicielem kamienicy.

Kamienica przy Krautmark 2 (Rynek Warzywny), należąca wówczas do Szwedzkiego Domu Marynarza. Na drugim piętrze widoczne są dwa okna witrażowe, gdzie znajdowała się kaplica szwedzkiego kościoła.

Krautmarkt 4

Przy Krautmarkt 4 (przed 1856 r. nr1053), w narożniku z Fischerstraße, w XIX w., stał późnobarokowy, dwukondygnacyjny dom z mansardowym dachem. Jego fasadę podkreślał w centralnej części umieszczony pseudoryzalit oraz sięgający swoją wysokością do parapetów okien wysoki cokół. Całość dopełniały dwa wysokie narożne pilastry, ujmujące po bokach budynek.

Rysunek fasady domu przy Krautmarkt 4 sporządzony według zachowanego projektu w dokumentach ANB.

Ta niewysoka, osiemnastowieczna kamienica do 1835 r. należała do spadkobierców kupca Schreibera, wówczas zamieszkiwał tam również skarbnik sądu miejskiego C. Kunz. W 1836 r. jej posiadaczem został komisarz sprawiedliwości, właściciel i spadkobierca rodzinnej drukarni „H. G. Effenbart’s Erben” A. Effenbart.

Z tej znakomitej rodziny drukarskiej pochodził Effenbart Hermann Gottfried I (1673–1746), który otrzymał tytuł drukarza miejskiego z prawem do druku i nakładu gazet. Przejął on drukarnię po swoim teściu M. Höpfnerze, który w drugiej połowie XVII w., założył jako trzecią wówczas w Szczecinie, placówkę wydawniczą, nazywaną typografią miejską.

Kolejnym następcą był jego syn Effenbart Herrmann Gottfried II (1722–1784). Posiadał tytuł drukarza rządu prusko-pomorskiego oraz kamery wojskowej i ziem królewskich. Oficynę ojca przejął w 1746 r. Natomiast jego młodszy syn, drukarz oraz członek Towarzystwa Drukarskiego Effenbart Hieronymus Georg (zm. 1800), który kierował firmą rodzinną działającą pod nazwą „H. G. Effenbart’s Erben”, stał się jej jedynym właścicielem w 1793 r. Drukarnia wydała m.in. znane kompendium historyczno-statystyczne o Pomorzu L. Brüggemanna oraz J. T. Levezowa o początkach drukarstwa na Pomorzu. Poza tym wydawała m.in. okolicznościowe pisma i przedruki modlitewników, a od 1755 r. gazetę informacyjno-polityczną „Königliche Privilegierte Stettinische Zeitung”.

Wysoka, narożna kamienica czynszowa, której fragment widzimy na fotografii lotniczej, powstała z rozbudowania wcześniejszego, starego domu. Projekt przebudowy w nowej, bogatszej szacie architektonicznej, powstał 17 sierpnia 1865 r., wykonany przez mistrza murarskiego W. Ziegera.

Według sporządzonego projektu, nowa kamienica otrzymać miała bogaty wystrój architektoniczny w stylu neorenesansowym. Na rysunku był to czterokondygnacyjny budynek z elewacją opracowaną w całości dekoracyjnym boniowaniem, którego fasadę wyposażono w bogaty detal architektoniczny. Narożniki budynku ujęto przez pilastry (dwa z każdej strony) o kanelowanych trzonach i głowicach korynckich, o wysokościach równych dwóm kondygnacjom. Natomiast umieszczony w centralnej części pseudoryzalit, otrzymał zwieńczenie w postaci naczółka. Otwór wejściowy w centralnej części pseudoryzalitu, ujęty został w dwa pilastry i posiadał dekoracyjny portal. Całość zwieńczona została belkowaniem z ozdobnym fryzem.

Nadbudowana kamienica do wysokości trzeciego piętra z poddaszem, posiadała niewielki dziedziniec wypełniony zabudową. Stały tutaj dwie oficyny, jedna po stronie wschodniej, druga w południowej, w narożniku z frontem, do której dobudowano dodatkową klatkę schodową, którą z czasem rozbudowano o toalety. Na parterze umiejscowiono także stajnię i wozownię. Na wiosnę 1866 r. kamienicę ukończono i zgłoszono do odbioru.

Tutaj swoją siedzibę miała drukarnia „H. G. Effenbart’s Erben”, w latach osiemdziesiątych XIX w. odnotowano, że zajmowała pomieszczenia I piętra oficyny. Od 1878 r. Jakob Aron prowadził na parterze w kamienicy frontowej swoje atelier litografii.

W 1888 r. kamienicę odkupił handlarz Carl Eggert. Eggert już rok wcześniej wynajął mieszkanie na pierwszym piętrze, a w suterenie prowadził swój sklepik, w którym handlował jajkami, masłem i serem. Kiedy zakupił kamienicę, przebranżowił się na handel cebulą i owocami południowymi. Na parterze domu, w północnym narożniku, mieściła się restauracja, początkowo należąca do H. Woltera. Zajmowała ona całą powierzchnię parteru wzdłuż Fischerstraße. W południowej części domu od strony rynku swój zakład prowadził cyrulik, Otto Dolgner. W 1894 r. przebudowano piwnicę, a występujące dotychczas stare sklepienie zastąpiono nowym stropem z żelazną konstrukcją, podpartą na podciągach stalowych. Jeszcze w tym samym roku uzyskano pozwolenie na urządzenie warsztatu ślusarskiego w piwnicy w budynku oficyny.

Od 1900 r. kamienica należała do rentiera Hermanna Hackenbecka, a po jego śmierci do wdowy – Elize Hackenbeck z domu Schmook. W 1920 r. za sumę 180 tys. M nieruchomość zakupiła wdowa Friedericke Dehl. W latach dwudziestych pogorszył się znacznie stan techniczny budynku. W marcu, w wyniku pożaru, zniszczone zostały belki stropowe, pojawiać się zaczęły także liczne rysy i pęknięcia na ścianach. Od 1928 r. kolejnym posiadaczem został przewoźnik Emil Radüchel, który prowadził firmę przewozową oraz handel paszą dla koni. Na potrzeby swojej firmy rozbudował stajnię, łącząc ją z dawną wozownią. Trzymał tam osiem koni. W 1940 r., po śmierci męża, kamienicę przejęła wdowa Meta Radüchel, która była ostatnią właścicielką tego budynku.

Fotografia ukazuje dwie górne kondygnacje, z których można wnioskować, że wybudowana kamienica nie otrzymała pełnego, neorenesansowego wystroju, zawartego w projekcie fasady z 1865 r.

Fragment fotografii lotniczej z 1937 r. z widokiem na kamienicę przy Krautmarkt 4.

Małgorzata Wrzosek (Gonia)

Fotografie pochodzą ze zbiorów archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie, Archiwum Państwowego w Szczecinie i galerii sedina.pl. Wykorzystanie materiałów oraz zdjęć (w tym także zdjęcia lotniczego) do jakichkolwiek celów bez zgody właścicieli zabronione.

Park Kasprowicza. Data nieznana. W okresie śnieżnym miejsce, w którym uprawiano sporty zimowe. Sprzęt był różny – narty, sanki, linoleum z poręczy, buty, a na Rusałce – łyżwy. Sporo narodu tam się schodziło i tłok był niemiłosierny. Ja pamiętam już czasy późniejsze, niż na zdjęciu, czyli od drugiej połowy lat siedemdziesiątych, ale jak widać wcześniej teren ten był również mocno okupowany przez miłośników białego szaleństwa. I to wszystko działało bez jakiegokolwiek wyciągu, choćby najprostszego orczyka. Wierzyć się nie chce! Moim zdaniem „górka” lepsza niż Szczecińska Gubałówka.

Ulica Staromłyńska – Muzeum Narodowe. Data nieznana.

Wały Chrobrego. Data nieznana.

Wały Chrobrego. Data nieznana.

Ulica Włodkowica. Data nieznana. Prawdopodobnie zima. Moi dziadkowie zamieszkiwali sobie na Włodkowica pod nr 12. Sprowadzili się do Szczecina ok. 1948 i wygląda na to, że od razu na ul. Włodkowica, ale głowy nie dam. Babcia opowiadała, że w piwnicy była jeszcze np. porcelanowa zastawa stołowa zostawiona przez poprzednich lokatorów. Dziadkowie – oprócz piwnicy, w której trzymali węgiel, ziemniaki i kapustę – byli w posiadaniu czegoś, co nazywali „bunkrem”. Pomieszczenie miało drzwi pancerne (takie z kółkiem), a jego wielkość oceniam na 30–40 m kw. Wyglądałoby to jak schron, ale kojarzę, że (chyba) były tam okna. Jeżeli tak, to dyskwalifikują one pomieszczenie jako schron. Pamiętam, że jakoś w połowie lat siedemdziesiątych babcia poprosiła mojego ojca, żeby zrobił tam porządek, bo powstała spora rupieciarnia. Podczas sprzątania natknęliśmy się na mnóstwo poniemieckich zdjęć. Nie pamiętam, czy widoczny był na nich Szczecin, ale pewnie w części był. Znalazłem również coś, czego już nigdy więcej nie widziałem, a mianowicie arkusze A4 z wyrysowanymi i podpisanymi gotykiem po niemiecku prostokątami, w które wklejone były na takich przezroczystych paskach znaczki pocztowe, słowem taki sprytny klaser. Niestety, znaczki odkleiłem i wsadziłem do zwykłego klasera (chyba jeszcze gdzieś są), a owe karty – do pieca. Ten sam los spotkał zdjęcia.

Ulica Włodkowica. Data nieznana.

Maciej Zwarycz

Wały Chrobrego. Data nieznana. Zdecydowanie najczęściej fotografowany obiekt Szczecina. Niezorientowany internauta, może odnieść wrażenie, że Szczecin składa się z Wałów Chrobrego i ..reszty.

Wały Chrobrego. Data nieznana. Jest to niewątpliwie największa atrakcja turystyczna Szczecina. Niestety, olbrzymie możliwości turystyczne miasta są regularnie i z jakąś sadystyczną konsekwencją niedostrzegane przez samorządowców. Często oprowadzam swoich gości po Szczecinie i organizuję im wycieczki po porcie, Międzyodrzu, czy jeziorze Dąbskim i są autentycznie zachwyceni.

Ulica Derdowskiego. Data nieznana. Wejście na działki, czyli Pracownicze Ogrody Działkowe. Obiekty tego rodzaju znikają z krajobrazu Szczecina. Na ich miejscach pojawiają się domy mieszkalne, markety. Niestety, Szczecin z dużego ośrodka przemysłowego, zamienia się w centrum handlowe. Pogrzebany został ogromny potencjał miasta.

Ulica Włodkowica. Data nieznana.

Ulica Włodkowica, róg ul. Krakusa. 1963 r. (?)

Ulica Włodkowica. Data nieznana. Wiem, że trochę Was zanudzam tymi zdjęciami z ul. Włodkowica, ale postanowiłem przedstawić wszystko, na czym widać choćby kawałek Szczecina.

Maciej Zwarycz

W dolnej części Starego Miasta, tuż u podnóża Zamku, przy niewielkim prostokątnym placu zwanym Krautmarkt (Rynkiem Warzywnym, a dawniej Rynkiem Rybnym), znajdującym się między Mittwochstraße i Fischerstraße (ul. Środową i ul. Rybaki) widać rząd kamieniczek.

Fragment fotografii lotniczej z 1937 r. – widok na kamienice przy Krautmarkt.

Dwie z nich, ustawione szczytowo, to zabytkowe, barokowe kamienice przy Krautmarkt 1 (do 1857 r. nr 1056) pochodzące z początku XVIII w. Kamienica, jak widać na poniższej fotografii, złożona była z dwóch budynków, które połączono jednym wejściem. Wewnątrz, znajdująca się tam sień w kształcie litery „L”, prowadziła do niewielkiego podwórza, znajdującego się na tyłach węższej kamienicy. Wybudowana na dwóch parcelach w 1708 r., nosiła dwa osobne numery. Na tej podstawie można wnioskować, iż stanowiły one dwa osobne budynki, a jeden ze starych właścicieli dokonał gruntownego remontu, scalając je razem.

Zabytkowe kamienice przy Krautmarkt 1.

Dziewięcioosiowa fasada posiadała dwa szczyty. Jeden z nich, o spływowych obrzeżach, znajdujący się bliżej ul. Środowej, posiadał w części centralnej półkolistą arkadę, flankowaną przez dwa pilastry. Wewnątrz arkady, oprócz prostokątnych otworów okiennych, znajdowało się również owalne okienko podkreślone dekoracyjną opaską. Nad łukiem arkady widoczna była data budowy – 1708 r. Drugi, znacznie skromniejszy, zwieńczony został małym naczółkiem w kształcie półkola. W niewielkim podwórzu zainstalowano toalety, znajdował się tu również budynek stajni oraz budynek gospodarczy (w 1902 r. opisany jako skład żelaza).

W latach trzydziestych XIX w., oznaczana numerem 1056, należała do fabrykanta octu W. Posta, a po jego śmierci w 1838 r. do wdowy Post z domu Mintzlaff. Około 1854 r. W. Wollfheim, kupiec, właściciel firmy spedycyjnej, agent ubezpieczeniowy, a także posiadacz składu asfaltu, zamieszkały przy Große Oderstraße 6a, w piwnicy domu zamontował dwa kotły do podgrzewania asfaltu. Od 1857 r. nowym właścicielem został kupiec C. Wolff. Według projektu w sierpniu 1858 r. była planowana adaptacja piwnicy od strony Mittwochstraße na warsztat. Rysunek techniczny wskazuje na pogłębienie pomieszczenia i powiększenie dwóch okienek piwnicznych. W prawej części tego pomieszczenia wybudowano palenisko. W 1862 r. w kamienicy mieściło się Królewskie Biuro Portowe, a zamieszkały tutaj F. W. Salis z zawodu giser, zajmujący się odlewami w metalu, wystąpił z prośbą o montaż małego pieca odlewniczego. W 1863 r. właściciel Wolff, wg projektu Trosta, dokonał adaptacji mieszkania usytuowanego od strony rynku, w północnej, skrajnej części fasady, na sklep. W fasadzie powiększono okno, urządzając tutaj witrynę z roletą oraz wybito otwór na wejście do wnętrza, które poprzedzono kilkoma schodkami. W tak przygotowanym lokalu urządzono sklep z odzieżą.

Projekt sklepu z 1863 r. w kamienicy przy Krautmarkt 1

W 1864 r. nieruchomość nabył Hauff sekretarz sądu powiatowego, a w 1874 r. za sumę 97 tys. M – posiadacz mleczarni Albert Julius Höpping Na parterze urządził swój sklep mleczarski. W drugiej części kamienicy, która mieściła się tuż na narożniku z Mittwochstraße na parterze, zlokalizowana była restauracja. W piwnicy, od strony Mittwochstraße, w latach 1893–1920 pomieszczenia zajmował C. Rathmann, wytwórca drewnianych pantofli. W międzyczasie współwłaścicielką domu została żona mleczarza – Anna Höpping (lipiec 1906 r.) W 1907 r. pojawił się Gustaw Wiesener, który do lat wojennych w piwnicy prowadzi sklepik warzywniczy oraz handel ziemniakami.

Widok na kamienice przy Krautmarkt 1, po prawej fragment schodzącej w kierunku nabrzeża – Mittwochstraße.

W 1926 r. nastąpiło zawalenie części muru granicznego, przeciwpożarowego. Właściciele, w tym wypadku spadkobiercy nieżyjącego mleczarza Höpping, ociągali się z naprawieniem szkód. W 1928 r. zostali za to ukarani grzywną w kwocie 200 M. Z uwagi na duże problemy, wynikające z braku dostatecznej ilości mieszkań w Szczecinie, w drugiej połowie lat trzydziestych obie piwnice zostały zasiedlone. Jedną z nich w 1937 r. zajęła Emilie Lange – rencistka, a drugą w 1938 r. rodzina Herrmann. Pomieszczenia jednak były w złym stanie technicznym, panowała tam wilgoć i przenikliwe zimno. Chłód ciągnął dodatkowo od zimnych betonowych podłóg, a pomieszczenia ogrzewano tylko jednym, żelaznym piecykiem. Fatalne warunki były powodem wystawienia przez policję budowlaną natychmiastowego nakazu eksmisji obu rodzin. Jednak gdy tylko suterena się zwolniła, w 1941 r. urząd je przydzielił wdowie Schröder., kierując się tym samym powodem – drastycznym brakiem mieszkań. Mieszkająca tam Hanna Höpping w imieniu spadkobierców złożyła pisemne odwołanie od decyzji nadburmistrza. Uzasadniła je i jednocześnie przypomniała, że poprzednia rodzina Herrmann przymusowo eksmitowana została na zarządzenie policji budowlanej do mieszkania przy Fischmarkt 4, z powodu fatalnych warunków, które nie pozwalały na przebywanie w tych pomieszczeniach. Po wniesieniu odwołania, wydano nakaz opuszczenia pomieszczeń sutereny. Zabytkowa kamienica pozostawała do czasów wojennych w rękach spadkobierców rodziny Höpping. W czasie II wojny światowej została całkowicie zniszczona.

Małgorzata Wrzosek (Gonia)

Fotografie pochodzą ze zbiorów archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie, Archiwum Państwowego w Szczecinie i galerii sedina.pl. Wykorzystanie materiałów oraz zdjęć (w tym także zdjęcia lotniczego) do jakichkolwiek celów bez zgody właścicieli zabronione.

Wieża Bismarcka. Data nieznana. Szkoda, że obiekty, które przetrwały wojenną zawieruchę w niezłym stanie, dzisiaj popadają w ruinę. Niejasna jest przyszłość Wieży Bismarcka, ale rysuje się raczej w czerni niż bieli.

Ulica Derdowskiego? Data nieznana. Jeśli to ul. Derdowskiego, to widać jak ogromne zmiany zaszły w tym miejscu, od czasu wykonania zdjęcia, do dzisiaj. Akcent nazwijmy to rekreacyjno-rolniczy (na zdjęciu po lewej), co prawda się zachował, ale już sama ulica i prawa strona są mocno zmienione. Ulica zmieniła charakter z dróżki prowadzącej do działek na sporą arterię komunikacyjną.

Ulica Dworcowa. Data nieznana. Ot, i perełka architektury. O architekturze tego okresu napisano już chyba wszystko, ale do dzisiaj potrafi mimo tego porażać i przerażać. Czy ktoś kojarzy, by od lat pięćdziesiątych do osiemdziesiątych wybudowano w Szczecinie coś, co odbiegałoby od tego topornego schematu? Mnie przychodzi na myśl tylko ul. Herbowa, na której wybudowano domy, które w miarę pasowały do obiektów przedwojennych, a na pewno wymykały się standardom wielkiej płyty, np. miały dach z dachówki, a nie z papy i lepiku.

Ulica Włodkowica. 1960? To jest jedno z tych miejsc, które nie zmieniło się zbytnio do dzisiaj. W ogóle chyba dzielnica Pogodno (mam na myśli stare Pogodno), uległa najmniejszym przeobrażeniom, i to w tym przypadku… dobrze.

Ulica Włodkowica. Data nieznana. Nie wiem, czy to nie pamięć płata figle, ale w mojej głowie zachował się obraz zupełnie innego klimatu. Zimy – to śnieg, sanki, łyżwy, lepienie bałwanów, wojny na śnieżki. Lato to upały, wyprawy na kąpieliska (Gontynka, Pogoń, Głębokie), wycieczki do Lasu Arkońskiego, „szaber” na działkach, słońce i ciągle słońce, a wszystko takie przyjazne, łagodne. I choć np. w tym roku i zima była ostra i lato upalne, to jakoś tak zrobiło się ekstremalnie. A na Gontynce i Pogoni, dzisiaj można już tylko kręcić filmy o nuklearnej pożodze.

Ulica Włodkowica. Data nieznana. Osiedlowy aktyw?

Maciej Zwarycz

Wieża Bismarcka. Data nieznana. Po wojnie stan techniczny obiektu pozwalał na spokojne zwiedzanie nawet paniom na obcasach.

Ulica Derdowskiego (?). Data nieznana. Jeśli to ulica Derdowskiego, to widać, co było w miejscu, w którym znajduje się obecnie osiedle Kaliny (po prawej). Po lewej Pracownicze Ogrody Działkowe, które chyba „działają” do dzisiaj. Dziadek przez cały pobyt w Szczecinie uprawiał tam szczypiorek i inne frykasy.

USC przy ul. Mickiewicza, 1961 r.

Ulica Włodkowica, 1969 r. (?)

Ulica Włodkowica, 1969 r. (?)

To zdjęcie jest niejako poza wątkiem, ale uznałem, że warto pokazać w jakich warunkach i na jakim sprzęcie pracował autor zdjęć. Sam zresztą w późniejszym czasie przejąłem schedę po dziadku i bawiłem się koreksami, kuwetami, maskownicą i powiększalnikiem.

Maciej Zwarycz

Plac Tobrucki. Data nieznana. Na zdjęciu odbudowa Czerwonego Ratusza.

Wieża Bismarcka. Data nieznana. Wieża po wojnie była w niezłej kondycji. Niestety stan dzisiejszy pozostawia wiele do życzenia.

Ulica Włodkowica. Data nieznana. Niewiele się zmieniło do dzisiaj. Największą zmianą jest to, że obecnie znacznie trudniej zaparkować.

Zamek. Data nieznana. Prace remontowe.

Zamek. Data nieznana. Prace remontowe.

Zamek. Data nieznana. Widoczna skala zniszczeń.

Maciej Zwarycz