Pierwsze władze polskie na tym terenie pojawiły się w Szczecinie tuż po zajęciu miasta przez Armię Czerwoną, wkrótce jednak musiały przenieść się do Koszalina ze względu na brak ostatecznego rozstrzygnięcia kwestii przynależności Szczecina do Polski. W Urzędzie Pełnomocnika Rządu Tymczasowego RP na Okręg Pomorze Zachodnie powstał Wydział Komunikacyjno-Budowlany i Odbudowy. Funkcję naczelnika wydziału pełnił inż. Piotr Zaremba, późniejszy wieloletni prezydent Szczecina. Po konferencji w Poczdamie i przyznaniu Szczecina Polsce inż. Piotr Zaremba opuścił zajmowane stanowisko, p. o. naczelnika został inż. Zygmunt Karmela. Szczególną troską ówczesnej administracji było obsadzenie ludźmi Obwodowych Biur Techniczno-Budowlanych i stworzenie efektywnych struktur terenowych.

Werbunek pracowników

We wrześniu 1945 roku z dotychczasowego Wydziału Komunikacyjno-Budowlanego i Odbudowy został wydzielony Wydział Komunikacyjny. Ministerstwo Komunikacji – Departament Dróg Kołowych mianował na naczelnika Wydziału inż. Jana Amona. Ten pochodzący z Lwowa drogowiec przed wojną pracował jako kierownik oddziału drogowego w Wydziale Komunikacyjno-Budowlanym Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie. Po otrzymaniu nominacji inż. Jan Amon próbował w Krakowie zwerbować pracowników do obsadzenia stanowisk kierowniczych w administracji drogowej Pomorza Zachodniego, udało mu się pozyskać jedynie dwóch inżynierów – Zygmunta Horoszkiewicza i Jana Kieperszę. W październiku 1945 grupa ta razem z kierowcą udała się samochodem osobowym marki Mercedes z Krakowa do Szczecina. Po trwającej 16 dni podróży przez zniszczony wojną kraj wraz z pobytem w Koszalinie wymuszonym zablokowaniem mostów na Odrze drogowcy docierają do Szczecina. 21 października 1945 inż. Jan Amon oficjalnie obejmuje stanowisko Naczelnika Wydziału Komunikacyjnego w Urzędzie Wojewódzkim.

W tym pionierskim okresie głównymi zadaniami była inwentaryzacja stanu dróg, poniemieckich materiałów drogowych, maszyn drogowych i jak najszybsze przystąpienie do napraw nawierzchni i mostów. Konieczne było również ciągłe szkolenie kadry, wielu pracowników nie miało żadnego doświadczenia w drogownictwie, a ściągnięcie wykwalifikowanej kadry z centralnej i wschodniej Polski było bardzo trudne. Dlatego szczególną rolę odgrywały osoby z doświadczeniem w drogownictwie, które starały się przekazywać swoją wiedzę i doświadczenie pracownikom nie posiadającym stażu w zawodzie.

Organizacja służby drogowej w terenie nie przebiegała bez trudności. Można tu przywołać przypadek inż. Włodzimierza Kolarza, wyznaczonego na kierownika Obwodowego Biura Techniczno – Budowlanego w Lipianach, któremu po przybyciu do miejsca pracy zastępca starosty oświadczył, że ma on już swojego kierownika Biura. Wyznaczony przez niego kierownik Biura wkrótce został zatrzymany na granicy ziem odzyskanych z kryształami na furmance, a i sam zastępca starosty szybko się ulotnił. Drogowcom doskwierały problemy aprowizacyjne, przydziały żywności nie były duże, ratowano się zbiorami owoców i warzyw w opuszczonych ogrodach i sadach.   Samochód służbowy marki „DKW” Powiatowego Zarządu Dróg w Nowogardzie kilkukrotnie był celem zbrojnych napadów podczas przewożenia gotówki na wypłaty ze Szczecina, tylko dzięki sprawności kierowcy Michała Bieleja udawało się za każdym razem wyjść cało z opresji.

Brak materiałów i sprzętu

Szczególnie dotkliwe były problemy sprzętowe i materiałowe. Poniemieckie samochody i maszyny drogowe często znajdowano w stodołach ukryte w sianie. Jednak choćby na terenie powiatu stargardzkiego sprzętu poniemieckiego w zasadzie nie było, sytuację trochę poprawiała pomoc w ramach UNRRA. Dostawy materiałów budowlanych z południa Polski zaczęły napływać dopiero w 1948 roku. Sytuację ratowały pozostawione przez Niemców zapasy materiałów drogowych. Szczególną rolę odgrywała porzucona przez Niemców budowa autostrady Berlin – Królewiec. Na placach składowych zgromadzono tam 10 tys ton kostki kamiennej, 12 tys. ton grysów bazaltowych i granitowych, 10 tysięcy ton pospółki żwirowej i wiele innych materiałów . Sam specjalistyczny sprzęt używany do budowy niemieckich autostrady (pozostawiono tam min. 6 lokomotywek spalinowych kolejki roboczej i 40 wózków roboczych) nie był przydatny do prowadzenia prac na innych drogach . W ówczesnych czasach nie mogło być również mowy o wznowieniu budowy autostrady.

Służby liniowe

W połowie 1946 roku zlikwidowano stanowiska pełnomocników rządu i powołano Starostwa Powiatowe, a wraz z nimi Powiatowe Zarządy Dróg. Organizacja służb w terenie nie przebiegała bez problemów, jeszcze w 1946 zdarzało się, że kierownicy PZD robili objazdy furmanką i osobiście zasypywali doły w jezdni, lub łatali dziury „lepikiem”.

Z czasem jednak zorganizowano służby liniowe. PZD zatrudniały średnio 5-6 pracowników administracyjnych łącznie z kierownikiem. Służba liniowa składała się z nadzorców dróg i mostów, którzy nadzorowali odcinki dróg o długości 70-110 km, oraz dróżników, którzy mięli pod swoją pieczą odcinki 7-10 kilometrowe. Ponadto do prowadzenia robót zatrudniano robotników za stawki godzinowe.

Pod względem gęstości sieci dróg sytuacja na Pomorzu Zachodnim przedstawiała się dość dobrze, gęstość dróg twardych województwa szczecińskiego z tego okresu według wstępnej ewidencji wynosiła 42,7km/100km². Dawało to 4 pozycję w kraju, dla porównania wskaźnik ten dla województwa lubelskiego wynosił 13km/100km² . Jednak drogi były w dużym stopniu zniszczone przez działania wojenne, a niemal wszystkie mosty zostały wysadzone.

Łatanie tłuczniem

Nawierzchnie bitumiczne w związku z brakiem lepiszcza często łatano tłuczniem. Tworzono trójki składające się z dróżnika i dwóch robotników, którym przydzielano dwa wózki dwukołowe, jeden na materiał kamienny, a drugi na wodę. Tak wyposażona grupa musiała przy użyciu „czarnych narzędzi” (kilof, grabie, widły itp.) wykonywać remonty cząstkowe . Należy pamiętać, że wówczas nawet rower był niezwykle cennym dobrem, przydzielanym tylko niektórym pracownikom. Remontowano również nawierzchnie brukowcowe, co wymagało czasami ściągnięcia ekip brukarskich z głębi Polski. Bywało też, że mocno zniszczone nawierzchnie z kostki wymieniano na nawierzchnie tłuczniowe.

W zależności od dostępnych maszyn i materiałów wykonywano również odnowy nawierzchni bitumicznych. Plan 3 letni realizowany w latach 1947-1950 zakładał na terenie województwa szczecińskiego jedynie przebudowę drogi państwowej nr 2 Szczecin – Nowogard – Koszalin – Gdańsk. Poza tym skupiono się przede wszystkim na odbudowie mostów. Największym zadaniem była prowadzona w latach 1947-1950 budowa nowych mostów na Odrze w ciągu autostrady Berlin – Królewiec (dzisiejsza A6) w miejsce zniszczonych obiektów niemieckich. Często wobec trudności materiałowych musiano improwizować. Podczas wykonywanej w latach 1947-1948 metodą gospodarczą odbudowy stalowego mostu na rzece Inie w Goleniowie nity pozyskiwano z jednej ze zniszczonych fabryk metalowych w Szczecinie, a dwa łożyska z wahaczami i wałkami wydobyto ze zniszczonego stalowego mostu na Odrze.

Odbudowa mostów

Zakres robót w latach 1947 – 1950 objął zasadnicze naprawy i łatanie nawierzchni tłuczniowych, brukowcowych i żwirowych na niemal 2000 kilometrach dróg. Odbudowano szereg mostów, w miejscu przepraw tymczasowych budowano przeprawy półstałe. Zorganizowano od podstaw administrację drogową wraz ze służbami w terenie, doprowadzono do przejezdności wszystkie główne trasy. Prowadzono również przygotowania do przyszłych inwestycji, w tym rozpoczętej w roku 1950 pierwszej powojennej budowy nowej drogi na Pomorzu Zachodnim, czyli obejścia Myśliborza na drodze Szczecin – Gorzów. Ówczesnym drogowcom przyszło działać w niezwykle trudnych warunkach zmagając się z brakiem dosłownie wszystkiego, tym bardziej należy docenić trud i wysiłek jaki włożyli w odbudowę  kraju.

Mateusz Grzeszczuk

Galeria:

Dokumenty:

Patrząc na obydwie bramy szczecińskie, Portową i Królewską, trzeba nie lada wyobraźni, aby zobaczyć je jako element potężnych fortyfikacji, którymi było otoczone miasto do końca XIX w. Wówczas to wskutek utraty właściwości obronnych na polecenie władz centralnych państwa pruskiego zostały zburzone i zniwelowane urządzenia i wały forteczne istniejącej od ponad 200 lat twierdzy Szczecin. Przez cały ten czas wywierała ona ogromny wpływ na rozwój przestrzenno-architektoniczny miasta.

Budowę twierdzy Szczecin rozpoczęli w 1630 r. Szwedzi, którzy do końca XVII w. przekształcili miasto dysponujące jedynie obwarowaniami z okresu średniowiecza w silnie umocniony ośrodek. W latach 1724–1740 twierdzę znacznie rozbudowali królowie pruscy, którzy w 1720 r. włączyli miasto w granice swego państwa. Wszystkie rozbudowy i modernizacje twierdzy, realizowane zarówno przez Szwedów, jak i Prusaków, prowadzone były zawsze zgodnie z wymogami ówczesnej ars militaria.

Historia twierdzy Szczecin, jej relikty i ich wzajemne powiązania przestrzenne, rola twierdzy w rozwoju urbanistyczno-architektonicznym miasta to główne zagadnienia badań prowadzonych od lat przez architekt dr Izabelę Kozłowską z Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego. Ich wyniki zostaną przedstawione przez wyżej wymienionego gościa podczas najbliższego spotkania. Prelegent jest pracownikiem Instytutu Architektury i Planowania Przestrzennego Wydziału Budownictwa i Architektury ZUT. W 2008 roku dr Kozłowska obroniła pracę doktorską pt. Szczecińskie fortyfikacje nowożytne. Rola fortyfikacji nowożytnych w kształtowaniu układu przestrzennego miasta Szczecina oraz wpływ analizy historycznej na współczesne działania projektowe i zakres ochrony konserwatorskiej.

Podstawowe informacje o wydarzeniu:

• termin: 18 stycznia 2012 (środa), godzina 17.00
• miejsce: Muzeum Historii Szczecina, Oddział Muzeum Narodowego w Szczecinie, przy ul. Ks. Mściwoja II 8 (Ratusz Staromiejski na Podzamczu)
• prelegent: dr inż. arch. Izabela Kozłowska (Instytut Architektury i Planowania Przestrzennego ZUT)
• temat wykładu: “Twierdza Szczecin. Historia – relikty – wpływ na rozwój przestrzenny miasta”

„Środy z historią Szczecina” – cykl odczytów poświęconych różnorodnym zagadnieniom historii Szczecina organizowany od września 2009 roku przez Muzeum Historii Szczecina, Oddział Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Celem cyklu jest – zgodnie z najnowszymi trendami rozwoju nauk historycznych – ukazanie wieloaspektowego charakteru historii Szczecina, a więc dostarczenie jego uczestnikom w sposób przystępny udokumentowanej naukowo wiedzy na wybrane tematy nie tylko z zakresu historii politycznej, lecz także m.in. z historii kultury, demografii historycznej, urbanistyki. Stąd też przedmiotem odczytów są różnorodne zagadnienia historii miasta zarówno z okresu do, jak i od 1945 r. W miarę możliwości punktem wyjścia poszczególnych spotkań mają być eksponaty zgromadzone w zbiorach Muzeum Historii Szczecina, Oddziale Muzeum Narodowego w Szczecinie, zarówno eksponowane na wystawach stałych, jak i przechowywane w jego magazynach.

Cykl jest kierowany do szerokiego kręgu odbiorców, jakim bez wątpienia jest grupa osób zainteresowanych dziejami miasta, a zwłaszcza uczniów, studentów, nauczycieli, a także wszystkich pozostałych szczecinian, chcących pogłębić swoją wiedzę na temat przeszłości miasta, które mogą mieć jednak problemy z dotarciem do najnowszej fachowej literatury historycznej. Mile widzianymi uczestnikami spotkań będą również – ze względu na potencjalną aktywność podczas dyskusji przewidzianej po każdej prelekcji – zawodowi historycy bądź studenci tego kierunku z uczelni szczecińskich.

Jak zostało wspomniane przy pierwszej wersji wyszukiwarki, niniejsze zestawienie należy traktować jako podstawę i punkt wyjścia do dalszej pracy, bo z nazewnictwem niemieckim i polskim – szczególnie tym związanym z geografią okolic Szczecina i Międzyodrza (wyspy, kanały, przekopy itd) wiąże się wiele nieścisłości. Mimo, że istnieją opracowania związane z tą tematyką to już przy pierwszym podejściu do tego zagadnienia widać, że uporządkowanie tego może zająć jeszcze dużo czasu. Próby usilnego polonizowania niemieckich nazw, które nigdy się nie przyjęły, i błędy z tym związane (często zwykłe literówki), powodują, że po 60 latach nie jest łatwo przyporządkować odpowiednie polskie nazwy polskie do historycznych nazw niemieckich. Dlatego mamy nadzieję, że ta próba oraz opracowania związane z nazwami geograficznymi znajdujące się w Internetowej Encyklopedii Szczecina, pozwolą nam rozpocząć proces uporządkowania i usystematyzowania nazewnictwa w jednym ogólnodostępnym źródle.

Arkadiusz Bis

Wyszukiwarka nazw dostępna jest w prawej kolumnie na stronie głównej portalu sedina.pl.

Jak zapowiadaliśmy na początku roku, w ramach projektu Internetowej Encyklopedii Szczecina opracowano na nowo tłumaczenia nazw miejscowych Szczecina i okolic, które oprócz encyklopedii pojawią się także w postaci wyszukiwarki na portalu sedina.pl. Dziś wraz z nowym mechanizmem wyszukiwania (dostępny w prawej kolumnie portalu sedina.pl) prezentujemy pierwszy zakres danych – czyli ulice, place, dzielnice oraz przedmieścia

Kilka słów należy poświecić w tym miejscu na przedstawienie sposobu, w jaki opracowanie powstało. Podstawę w przypadku ulic stanowi tzw. siatka ulic Szczecina udostępniona przez Wydział Informatyki Urzędu Miasta Szczecin. Zestaw danych zawiera poprawne nazwy, długości, przynależność dzielnicową oraz szereg innych przydatnych informacji. Dane te są odzwierciedleniem aktualnego stanu prawnego oraz administracyjnego i na co dzień stanowią bazę  do pracy wydziałów Urzędu Miasta. Większość ewidencji opartych o ten zestaw nie jest dostępna dla mieszkańców. Jednym z miejsc, gdzie można zobaczyć część tych danych są zasoby mapowe Urzędu Miasta Szczecin. Materiały można przeglądać tam w czysto geograficznym aspekcie, np. jako mapy akustyczne, zdarzeń pożarowych czy w wielu innych, ciekawych opracowaniach. Bazując na takim zestawieniu, dla potrzeb Internetowej Encyklopedii Szczecina, każdą z ulic uzupełniono o linki do serwisu mapowego miasta Szczecin oraz Google maps. Wszystko tak, aby można było w szybki i prosty sposób zlokalizować dane miejsce.

Pamiętać należy, że  “aktualna siatka ulic” jest pojęciem dynamicznym, bo w ciągu roku na skutek uchwał Rady Miasta pojawiają się nowe ulice, likwidowane są stare. Czasami też zmieniają nazwy istniejące ulice. Nie ma na chwilę obecną prostego mechanizmu informującego o tych zmianach. Do problemu zmian dochodzi problem spójnej aktualizacji danych, o czym może świadczyć przykład ulicy Poczdamskiej, która uchwałą Rady Miasta została usunięta ze spisu i oficjalnie nosi nazwę Mączna, ale w spisie Głównego Urzędu Statystycznego nadal funkcjonuje. Przez taką sytuację na (prawomocnej) Mącznej można znaleźć tablice informujące, że jest to ulica Poczdamska, która de facto… nie istnieje.

Jako podstawę opracowania przyjęto stan ulic na początek maja 2011 wraz z wprowadzanymi po tym terminie zmianami. W oparciu o tę listę przystąpiono do weryfikacji nazewnictwa niemieckiego. Pierwszy etap prac opracowania warstwy niemieckojęzycznej rozpoczął się tak naprawdę jeszcze w roku 2010, a autorem podstawowej wersji jest Johann-Sebastian-Bachinstitut • Stettin. W kolejnych etapach obok weryfikacji nazw niemieckich opracowano część nieistniejących obecnie, a nazwanych już po 1945 roku ulic. Należy przy tym zwrócić szczególną uwagę na fakt, że o ile temat zmian nazewnictwa po 1945 roku doczekał się kilku opracowań, to dostęp do źródeł tej wiedzy (sprzed 1989 roku) bywa często, jeśli nie niemożliwy, bardzo utrudniony.

O tym jak ogromna to praca świadczą liczby: wszystkich polskich nazw w wyszukiwarce jest ponad 1500, a niemieckich ponad 1100. Jeśli dołożymy do tego problem w postaci ulic znajdujących się obecnie w granicach administracyjnych Szczecina, a przed 1945 rokiem należących do niezależnych miejscowości bądź też przenoszonych nazw między częściami miasta (patrz: ulica Firlika/Grodzka)  – pozwala to dostrzec ogrom wyzwania.

Dlatego ogromne podziękowania należą się za poświęcony czas Panom: Janowi Iwańczukowi (Schulz) oraz  Henrykowi Jędraszczakowi za ich wiedzę i doświadczenie, które znalazło odzwierciedlenie w tym opracowaniu. Słowa podziękowania za cierpliwość kieruję także w stronę Pani Bogumiły Kuryj i Pana Dyrektora Andrzeja Feterowskiego z Wydziału Informatyki Urzędu Miasta. Podziękowania należą się też kolegom z portalu prawobrzeze.org (Mila) oraz wielgowo.pl (rwpb) za uzupełnienie wiedzy o prawobrzeżnych ulicach. Sam mechanizm wyszukiwarki powstał dzięki uprzejmości firmy dige.pl (szczególne podziękowania dla Marcina Skoniecznego), a aplikację wykonał dla nas Marek Hernik.

Na koniec chciałbym zasygnalizować, iż powyższe opracowanie jest w zasadzie punktem wyjścia do dalszej pracy. Pojawiające się  przez cały czas nowe informacje oraz potrzeba uzupełnienia ulic nieistniejących (do 1956 roku) pozwalają stwierdzić, że kształt “tłumaczarki” będzie się jeszcze zmieniał.  Co ważne – efekty  prac będą widoczne dla wszystkich, którzy mają dostęp do internetu i wejdą na witryny: sedina.pl bądź encyklopedia.szczecin.pl. Prosimy o zgłaszanie wszelkich dostrzeżonych błędów, które przy takiej ilości nazw i poziomie skomplikowania mogą się  gdzieniegdzie pojawić. Dzięki zastosowanej technologii wprowadzenie zmian będzie mogło odbywać się na bieżąco -  zarówno w naszej wyszukiwarce, jak i encyklopedii.

Już wkrótce, w kolejnych wersjach pojawią się w wyszukiwarce następne zakresy danych – akweny, rzeki i strumienie.

Arkadiusz Bis
admin@sedina.pl

Projekt Ulice Szczecina realizowany jest dzięki wsparciu Miasta Szczecina w ramach projektu Internetowej Encyklopedii Szczecina.

Powojenny Szczecin nie był z pewnością najbezpieczniejszym miejscem. Wraz z tysiącami polskich osadników do miasta przybywały dziesiątki różnej maści awanturników, czy pospolitych przestępców. Część miasta znajdowała się bezpośrednio po wojnie pod kuratelą radziecką, a spotkanie na ulicy pijanego żołnierza bratniego narodu, nie należało do przyjemności. Miejska administracja była jeszcze zbyt słabo rozwinięta, a siły porządkowe nieliczne, by zapewnić pełne bezpieczeństwo na ulicach. Szczególnie zdradliwe były ciemne zaułki doszczętnie zniszczonych dzielnic. Wśród zgliszczy i wszechobecnego gruzu łatwo było o wypadek lub spotkanie z jedną ze zbrojnych band. Takich miejsc w Szczecinie lat 40 nie brakowało. Złą sławą cieszyło się w szczególności Stare Miasto. Niebezpieczeństwa czaiły się jednak również w północnej części miasta.

Przejażdżka z przesiadką

Drzetowo, Żelechowa i Golęcino zostały poważnie zniszczone w wyniku alianckich nalotów w 1944 roku. Skoncentrowane w tym rejonie zakłady przemysłowe, ze stocznią na czele, były jednym z głównych celów bombowców. W dodatku wycofujące się z miasta wojska niemieckie wysadziły wiadukt znajdujący się w ciągu dzisiejszej ulicy Druckiego-Lubeckiego. Przerwane zostało bezpośrednie połączenie Śródmieścia z północnymi dzielnicami. Z czasem jednak coraz więcej przybywających do miasta osadników zaczęło zajmować mieszkania w ocalałych z wojennej pożogi kamienicach Golęcina i Gocławia.  Konieczne stało się tym samym usprawnienie komunikacji między tymi dzielnicami a centrum miasta. W zajezdni na Golęcinie znajdowało kilka składów tramwajowych, możliwe więc okazało się ich wykorzystanie. 5 czerwca 1946 roku pierwszy tramwaj linii nr 6 wyruszył z Golęcina w kierunku zniszczonego wiaduktu. Po drugiej stronie mostu na pasażerów czekała już, kursująca w kierunku centrum, „siódemka”. Wystarczyło tylko przejść kilkaset metrów dnem głębokiego wykopu wśród przewróconych przęseł wiaduktu. Przedrzeć się przez Dolinę Śmierci…

Idealna zasadzka

Szczególnie złą sławę zyskała tak zwana dolina śmierci.[…] Odbywało się tu przesiadanie, polegające na zejściu prowizorycznymi schodami pod ruiny zwalonego mostu w osi ulicy Lubeckiego i ponownym wspinaniu się po skarpie w górę. Brak oświetlenia dodatkowo sprzyjał napadom w tym miejscu, które na długo zyskało sobie to groźne miano. Tak genezę mrocznej nazwy okolic wiaduktu na ulicy Druckiego-Lubeckiego, opisuje w swoich wspomnieniach prezydent Piotr Zaremba. Wykop przeznaczony przez administrację niemiecką na rozbudowę wytwórni wyrzutni rakietowych i torped dla łodzi podwodnych, był idealnym miejscem dla rabusiów. Mieszkańcy okolicznych dzielnic udając się do śródmieścia nie mogli uniknąć przejścia wśród ruin mostu. Było to ustronne miejsce położone wśród zgliszczy przystoczniowej dzielnicy, w dodatku nieoświetlone. W najbliższej okolicy nie było żadnych zamieszkanych budynków, a dwa solidne bunkry, które przetrwały alianckie naloty, stały się bazami wypadowymi przestępców. Pogrążoną w ciemności doliną zmuszeni byli przejść między innymi ludzie wracający wieczorami z pracy. Skoro posiadali oni pracę zwykle mieli również pieniądze i tym atrakcyjniejszym stawali się łupem. Nie wiadomo dokładnie ile osób straciło życie w szczecińskiej Dolinie Śmierci.

Ruchome schody

W 1950 roku zmieniono przebieg linii tramwajowej. Mimo to historia o Dolinie Śmierci przetrwała w świadomości mieszkańców Szczecina. Patrząc trzeźwym okiem trudno dociec ile w całej historii jest faktów, a ile legend. Czy rzeczywiście tak wiele osób poniosło śmierć w tym miejscu? Zastanawiająca jest relacja jednego z dziennikarzy „Głosu Szczecińskiego”. J. Frenkiel w 1947 roku pisał o przystoczniowej dolinie: Schody to istny dziwoląg. Zasadzka czyhająca na nieostrożne nogi przechodniów. Strome, zmurszałe i… ruchome. […] Zaznaczyć trzeba, że most, schody i cała trasa pogrążone są w egipskich ciemnościach. Zdarzył się tu szereg nieszczęśliwych wypadków i niewątpliwie przy istniejącym stanie rzeczy będzie ich więcej. Ani słowa w tej relacji o rozbojach, nie pada również mroczna nazwa tego miejsca. Największym problemem zdaniem autora jest stan techniczny schodów i brak oświetlenia, co prowadziło do wielu nieszczęśliwych wypadkach. Może więc to nieostrożność przechodniów, a nie bandy krwawych rabusiów, była główną przyczyną tragedii zachodzących w Dolinie Śmierci? W wyważony sposób całą tę historię komentuje z perspektywy lat prezydent Zaremba. W wyniku całorocznej pracy udało się uruchomić nową trasę tramwajową wiodącą od terenów stoczniowych na przełaj przez zagruzowane tereny do Golęcina. W ten sposób zlikwidowano wreszcie w maju 1950 roku przesiadanie w okolicy zburzonego i wciąż jeszcze nie odbudowanego mostu. Ale choć „dolina śmierci” przestała być już groźna – to jednak przez wiele jeszcze lat ustna tradycja przekazywała wyolbrzymione w swej grozie wspomnienia związane z tą dzielnicą. Podobne plotki miały zawsze krótkie nogi, lecz żywot długi.

Oficjalna nazwa

Mroczna nazwa okolic wiaduktu na ulicy Druckiego-Lubeckiego bardzo szybko przyjęła się wśród mieszkańców miasta. Do dziś wiele osób używa tego terminu  Najczęściej jednak nie potrafiąc podać jego genezy. Co więcej nazwa ta wykorzystywana jest również  w oficjalnych dokumentach. W wykazie obiektów inżynieryjnych Urzędu Miejskiego znajdziemy „Wiadukt nad Doliną Śmierci w ciągu ul. Druckiego-Lubeckiego”. Również „Gazeta Wyborcza” pisała klika lat temu o nowym osiedlu, które miałoby powstać w Dolinie Śmierci („Staną domy w Dolinie Śmierci”).

Dolina Śmierci współcześnie

W 1962 roku wykonano kapitalny remont mostu. Linia tramwajowa nigdy jednak już tam nie wróciła. W dolinie powstały ogródki działkowe, część terenów zagospodarowała  stocznia. W zachowanym budynku przemysłowym stoczni Vulcan przez lata był magazyn wojskowy. Obecnie budynek odzyskuje swą dawną świetność w rękach nowego właściciela. O Dolinie Śmierci głośno zrobiło się w ostatnich latach gdy w jednym z położonych tam budynków ulokowano oddział ZUS. Schorowani ludzie mieli problem z dodarciem do położonego na peryferiach, z dala od przystanków komunikacji miejskiej, Zakładu. Po interwencji mediów oddział przeniesiono. W okolicy nadal nie zainstalowano oświetlenia.

Pisząc ten tekst korzystałem z książki Piotra Zaremby Wspomnienia prezydenta Szczecina, 1945-1950.

Autor: Marcin Gigiel

Materiał dzięki uprzejmości portalu wSzczecinie.pl

Foto: Dagna Drążkowska

Podobna sytuacja miała zresztą miejsce tam, gdzie pracowałem. Kilka miesięcy temu zmieniłem firmę, a ta z kolei zmieniła siedzibę wprowadzając się do nowo wybudowanego budynku u zbiegu ulic Wyzwolenia i Malczewskiego. Los chciał, że wylądowałem na ostatnim piętrze z widokiem na pozbawiony okien, ale stojący jeszcze budynek ZPO Dana. Nie mogłem przepuścić takiej okazji i choć widok na przyszłą budowę nie był do końca satysfakcjonujący to miałem wielką chęć spróbować zrealizować swoje plany. Pomysłem dosyć szybko zaraziłem kolegę z pokoju, który na drugi dzień przyniósł statyw i aparat. Zaczęło się grzebanie w poszukiwaniu oprogramowania, które będzie automatycznie robiło zdjęcie w określonym interwale kamerką internetową.

Stwierdziliśmy jednak, że technika poszła do przodu (standardem teraz jest obraz w rozdzielczości HD) i nie wypada pozostawać w tyle. Szybka decyzja, kupujemy aparat i uchwyt. To wyjaśnia dlaczego początek filmu jest w gorszej jakości. Niestety aparaty niższej klasy w większości nie mają wbudowanej funkcji samoczynnego robienia zdjęć w określonych odstępach czasu. Inny kolega podsunął nam jednak stronę, z której wynikało, że aparaty firmy Canon pozwalają wgrać alternatywne oprogramowanie, które zmienia prosty aparat w kombajn do robienia zdjęć. Migawka aparatu zrobiła w tym czasie około 30 000 pstryknięć (licznik został już trzy razy przekręcony). Projekt ten traktujemy jako próbę przed tym co nas czeka w ciągu najbliższych 3 lat. Mamy nadzieję, że budowa Nowej Dany ruszy jak najszybciej i uda nam się to zarejestrować.

Bartek (Lazi) i Jacek

Dziś projekt „Odkryj Szczecin”, który tworzą Go360 oraz Stetinum.pl zabiera nas do Kościoła św. Jana Ewangelisty w Szczecinie. Wystarczy, że klikniemy na link http://www.odkryj.szczecin.pl/kosciol/ a przeniesiemy się do jego wnętrza.

Z KART HISTORII

Około roku 1240 do Szczecina najprawdopodobniej z Westfalii, przybywają franciszkanie – zakon żebraczy. Na przyznanym im terenie budują klasztor, otrzymują w użytkowanie bądź wznoszą mały kościół. Aktywna działalność duszpasterska zyskuje franciszkanom niezwykłą popularność. Z początkiem XIV w. przystępują do budowy nowego kościoła. Budowa podzielona została na trzy fazy. W pierwszej fazie, około 1300r. wzniesiono prezbiterium. Korpus nawowy (druga faza) powstał w pierwszej połowie XIVw. W trzeciej fazie, przypadającej na I połowę XVw. powstało sukcesywnie 10 kaplic między szkarpami.

Z powodu szerzącej się Reformacji franciszkanie opuścili nasze miasto w 1527r. udając się do Meklemburgii. Budynki poklasztorne użytkował przytułek dla ubogich i szpital na 150 osób. Wojna szwedzko-brandenburska w 1677 uszkadza kościół. W czasie pobytu Szwedów w Szczecinie pełni rolę kościoła garnizonowego. Około 1694r. częściowa rozbiórka klasztoru, z otrzymanych belek zrobiono nową ambonę i chór muzyczny w kościele. Czas wojen napoleońskich jest niekorzystny dla kościoła – zostaje zamieniony na magazyn żywnościowy, usunięto cale wyposażenie, zniszczono polichromię. W XIXw. trzykrotnie zamykany z powodu złego stanu technicznego. Gruntowniejsze prace remontowe w latach 1834-37 – odnowienie sklepień nad prezbiterium, ich przebudowa nad nawami bocznymi. W roku 1856 zburzenie starych budynków klasztornych i wybudowanie na ich miejscu nowych pomieszczeń dla mieszkańców przytułku.

W 1900 roku budowniczy miejski żąda zabezpieczenia fundamentów i wzmocnienia filarów, gmina kościelna wobec dużych kosztów tych prac dąży do rozebrania kościoła. Burzliwą dyskusję przesądza ostatecznie konserwator dr Hugo Lemcke ratując cenny zabytek. Do roku 1915 użytkowany przez gminy protestanckie św. Mikołaja i św. Jana, potem jako magazyn. W latach 1929-30 prowadzone prace badawcze ujawniły fundamenty pierwotnego kościoła z XIIIw. W latach 1930-33 wykonano najpoważniejsze zabiegi konserwatorskie – usztywnienie kościoła przez ankrowanie. Podczas II wojny światowej 1939-1945 kościół ocalał, choć zniszczeniu podczas bombardowań uległy osłaniające go budynki miejskie.

W 1957r. przejęty przez Stowarzyszenie Apostolstwa Katolickiego (Księża Pallotyni). Przywrócenie po latach kultu religijnego wymagało zmiany tytułu kościoła. Święty Jan Chrzciciel stał się bowiem od końca XIX wieku patronem istniejącego do dziś neogotyckiego kościoła przy ulicy Bogurodzicy. Z tej racji biskup gorzowski Teodor Bensch nadał kościołowi nowy tytuł świętego Jana Ewangelisty. W latach 1957-58 przeprowadzono staranny kapitalny remont (projekt i nadzór arch. Stanisław Latour). Prace związane z wyposażeniem wnętrz trwają do dziś.

Dzięki projektowi Odkryj Szczecin, który współtworzą Go360 oraz Stetinum.pl, możemy od dziś zobaczyć wnętrze Czerwonego Ratusza za pośrednictwem internetu. Wystarczy, że klikniemy na link http://www.odkryj.szczecin.pl/czerwony_ratusz/, a przeniesiemy się do jego wnętrza.

Z KART HISTORII

Dawny ratusz miejski, zwany też Nowym lub Czerwonym, wznosi się na stoku odrzańskiego tarasu w górnej części placu Tobruckiego. Budowa Ratusza według projektu szczecińskiego radcy budowlanego Konrada Kruhla przewidziana została przez władze miejskie już w 1856 roku, ale prace rozpoczęto dopiero 2 września 1875 r. Swoją neogotycką formą nawiązywał bardzo wyraźnie do średniowiecznych ratuszy nadbałtyckich miast hanzeatyckich. Uroczystego otwarcia szczecińskiego Magistratu dokonano 10 stycznia 1879 roku.

Od wschodniej strony elewacji zaprojektowano taras i dwubiegowe schody, mające na celu podkreślenie funkcji reprezentacyjnych gmachu. Przy wejściu od strony zachodniej możemy podziwiać wykonane w roku 1869 cztery rzeźby-alegorie przedstawiające dziedziny życia, które przyniosły Szczecinowi rozkwit oraz dobrobyt w 2 poł. XX wieku. Były to Rolnictwo, Rzemiosło, Nauka i Handel. Każda z rzeźb ma około 120 cm wysokości. Wykonał je berliński artysta Emil Steiner. W czasie ostatniej wojny zniszczeniu uległa statua Nauka – zrekonstruowała ją dopiero Ewa Mucho w 1998 roku. Fasada jest bogato zdobiona, m.in. balkonami i wieżyczkami, a także herbem miasta w postaci, w jakiej został nadany Szczecinowi przez króla szwedzkiego za mężną obronę przed Brandenburczykami w 1859 roku. Umieszczone są na nim 2 szwedzkie lwy trzymające koronę nad głową gryfa.

Budynek przetrwał II wojnę światową niemal nienaruszony. Jednak w 1945 roku, został zniszczony przez pożar.  Wypalony ratusz odbudowano dopiero w latach 60. Obecnie znajdują się w nim biura instytucji morskich.

Już dziś projekt Odkryj Szczecin, który współtworzą Go360 oraz Stetinum.pl, zabiera nas na wirtualną wyprawę po “Starej Olejarni”. Wystarczy, że klikniemy na link http://www.odkryj.szczecin.pl/stara_olejarnia/, a przeniesiemy się do jej wnętrza.

Z KART HISTORII

Budynek przy ulicy Dębogórskiej 31 – 33 pierwotnie mieścił w swoich murach młyn przemysłowo – handlowy. Zakład ten powstał w 1837 roku a założycielem był kupiec Paul Gutkie. Zbudowany przez Spółkę Młynów Walcowych według projektu inżyniera J. Schulzbergara młyn dorównywał największym zakładom na wschodnich terenach Rzeszy.

Budynek do 1847 roku przeszedł kilka gruntownych modernizacji, których zadaniem było podniesienie wydajności i jakości produkcji. We wrześniu 1850 roku młyn spłonął. Został odbudowany, jednak 26 lat później kolejny pożar przerwał pomyślny rozwój zakładu. Wtedy to powstał istniejący do dziś budynek olejarni z czerwonej cegły, zdobiony neogotyckimi detalami, pierwotnie składający się z trzech części.

Podczas wojny budynek uległ częściowemu zniszczeniu. Ocalał masywny budynek produkcji. Po wojnie mieściła się tam ponownie olejarnia produkująca olej rzepakowy. W późniejszym czasie działała tam fabryka szczotek, a ostatnio odlewnia metali kolorowych. Była ona czynna do połowy lat 90 XX wieku, kiedy to budynek został opuszczony.

Budynek olejarni to szczególny zabytek wpisany nieodzownie w historię i architekturę Szczecina. Dziś „Olejarnia” to relikt przeszłości, symbol zachodzących zmian i bardzo zniszczony budynek odchodzący powoli w zapomnienie. Niszczony przez nieubłagalny czas i ludzką obojętność ma szansę ponownego powstania i ocalenia dzięki nowej duszy, jaką jest inicjatywa Fundacji Balet. Fundacja pragnie by w budynku powstał Międzynarodowy Dom Sztuki w tym m.in.: szkoła baletowa z internatem, teatr, galerie, i aby miejsce to stało się kulturalną wizytówką Szczecina.

źródło: www.fundacjabalet.pl

[Plik dźwiękowy: otwórz artykuł aby odsłuchać]

Premiera materiału miała miejsce 13 grudnia 2010 na antenie Polskiego Radia Szczecin.

Pieczęć znajdująca się na odwrocie fotografii.

Zapraszam do pobrania fotografii w wyższej rozdzielczości i życzę wielu miłych wrażeń w czasie oglądania, a tym samym poznawania historii naszego miasta.

Fotografia lotnicza z 1937 r. (30,1 MB)

Niniejszym chciałam złożyć podziękowania dla Ewy Staneckiej (Zachodniopomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków), za wyrażenie zgody na publiczną prezentację elektronicznej kopii zrobionej ze zdjęcia lotniczego Starego Miasta i Łasztowni z 1937 r., dzięki któremu powstał ten cykl artykułów.

Dziękuję Marii Kompowskiej za zaufanie, kiedy oddawała w moje ręce oryginalną fotografię w celu wykonania kopii elektronicznej. Dziękuję również za wyrażenie zgody na umieszczenie dodatkowych fotografii pochodzących ze zbiorów WUOZ.

Składam podziękowania dla wszystkich osób, które służyły mi swoją pomocą. Za konsultacje w sprawach dla mnie wątpliwych, jak i również za użyczenie skanów cennych fotografii i pocztówek ze zbiorów portalu sedina.pl oraz prywatnych kolekcji: Bachinstitutowi, Arkadiuszowi Bisowi (Busol), Stanisławowi Dowlaszowi, Józefowi Dwojakowi, Janowi Iwańczukowi (Schulz), Mirosławowi Janiakowi (mirekjot), Tomaszowi Terpiłowskiemu oraz Radkowi Walkiewiczowi.

Specjalne podziękowania składam dla Bachinstitutu za możliwość wglądu do prywatnego planu Starego Miasta i Łasztowni oraz dla Marii Łuczak, jako mojej pierwszej czytelniczce, za cierpliwość i czuwanie nad poprawną stylistyką tekstu, a także Krzysiowi za pomoc w zmaganiu z językiem niemieckim.

Przy pisaniu tekstów korzystałam głównie z dokumentacji ANB oraz Akt Kanalizacji znajdujących się w Archiwum Państwowym w Szczecinie oraz Szczecińskich Ksiąg Adresowych (1829–1943).

Korzystałam również m.in. z Dziejów Szczecina, czasopisma „sedina.pl magazyn”, zbiorów portalu, Encyklopedii Szczecina, Szczecina barokowego (M. Słomiński, R. Makała, M. Paszkowska), Przemian w zabudowie szczecińskiego Starego Miasta w XIX w i na początku XX w. (M. Słomiński), Karty Ewidencyjnej Zabytków Architektury i Budownictwa – Rzeźnia, Rozwoju przestrzennego Szczecina od początku XIX wieku do II wojny światowej (B. Kozińska), Dziejów architektonicznych nowoczesnego Szczecina 1808–1945 (W. Łopuch), Alte Hofe (M. Reepel) oraz artykułów z ówczesnych gazet szczecińskich.

Małgorzata Wrzosek (Gonia)

W południowej części lotniczej fotografii, zwracają uwagę dwa eleganckie budynki, które zostały wzniesione w miejscu starych domów przy Neuer Markt (Nowy Rynek).

Fragment fotografii lotniczej z 1937 r. z widokiem na Neuer Markt.

Große Oderstraße 18-20

Pierwszy z nich, z widoczną ścianą fasady frontowej od strony Neuer Markt (Nowego Rynku), to nieistniejący budynek, który od 1910 r. nazywany był „Volkshaus”, noszący adres Große Oderstraße 18-20 (ul. Wielka Odrzańska). Tę obszerną kamienicę zbudowano na czterech sąsiadujących ze sobą parcelach. Jedna z nich, umiejscowiona w narożniku Große Oderstraße 22 (po 1856 r. nr 18 ) i Neuer Markt, pod koniec lat dwudziestych XIX w. należała do kupca i rajcy miejskiego Friedricha Pitzschky.

Wspomniany kupiec prowadził firmę „Fr. Pitzschky & Comp.” Cp., którą założył w 1802 r. Przez trzy pokolenia firma pozostawała w rękach męskich potomków tej rodziny, a po śmierci ostatniego spadkobiercy, konsula generalnego Friedricha Pitzschkiego, przeszłą w ręce jego zięcia – Hermanna Proschwitskiego, a następnie kolejnych jego spadkobierców. Działalność tej dobrze prosperującej firmy odnotowuje się w Szczecinie do końca wojny, a przynajmniej do 1943 r. Początkowo działała jako hurtownia towarów kolonialnych. W latach późniejszych firma rozszerzyła działalność, funkcjonując jako Towarzystwo Żeglugowe, zajmując się spedycją oraz ubezpieczeniami.

Po śmierci F. Pitzschky’ego, w latach 1835–1842, stary dom należał do wdowy. Około 1841–1842 r. pani Pitzschky stała się również właścicielką sąsiedniej parceli, przy Große Oderstraße 21 (po 1856 r. nr 19). Od 1843 r. obie parcele należały już do Juliusa Wilhelma Pitzschky’ego, który był spadkobiercą oraz głównym udziałowcem w spółce „Fr. Pitzschky & Comp.” Cp., a także właścicielem rafinerii oleju i głównym agentem towarzystwa ubezpieczeniowego „Kölnischen Feuer- Versicherung Gesellschaft”.

W 1843 r. został on właścicielem kolejnej parceli przy Große Oderstraße 20 (po 1856 r. nr nie uległ zmianie). J. W. Pitzschky pomyślnie rozwijał działalność firmy, był przedstawicielem kolejnych kilku towarzystw ubezpieczeniowych (od 1846 r. „Erfurter Hagelschäden, Pr. Renten – Versicherung Gesellschaft”, a od 1850 r. „See, Fluß, und Landtransportgesellschaft Agrippina zu Cöln und der Berlinschen Lebensversicherungs Gesellschaft”). W 1848 r. został konsulem Republiki Urugwaju, a w 1858 r. Montevideo. W tym samym roku nabył sąsiedni dom przy Neuer Markt 2 (przed 1856 r. oznaczany był jako nr 23), należący do modystki, wdowy Albrecht. W ten sposób obrotny i zamożny przedsiębiorca stał się posiadaczem czterech parceli, sąsiadujących ze sobą przy narożniku Große Oderstraße z Neuer Markt.

Fragment planu z oznaczeniem parcel przy Große Oderstraße i Neuer Markt.

W 1872 r. po śmierci Juliusa, wdowa C. Pitzschky z domu Däge-Hornburg, odziedziczyła nieruchomości przy Große Oderstraße 18-19 i 20, natomiast nieruchomość przy Neuer Markt 2 należała do jej syna i spadkobiercy Friedricha Emila Pitzschky’ego.

Dom rodziny Pitzschkych, widok od strony Neuer Markt.

Wówczas zapadła ostateczna decyzja o wybudowaniu narożnej kamienicy, która pochłonęła cztery wyżej wymienione parcele. Prace budowlane poprzedzone zostały niewielkimi zmianami na Neuer Markt. Dotychczasowa linia zabudowy została ukształtowana w wyniku wcześniejszego zagospodarowania tego placu. Wokół stojącego na stromo obniżającym się terenie kościoła św. Mikołaja, odbywały się targi. Stały tutaj ciasno ustawione kramy rzeźnicze, które zapełniały całe wolne miejsce, dochodząc aż pod sam budynek Ratusza. W latach 1814–1816 po pożarze kościoła, który miał miejsce w 1811 r., rozebrano ruiny i wykonano prace porządkowe. Plac nazwano Neuer Markt (Nowy Rynek), i utworzono na nim mur oporowy ze schodkami od strony Heumarktstraße (ul. Sienna), prowadzącymi do góry na Nowy Rynek.

Nowe wyregulowanie linii zabudowy powstać miało wraz z wyburzeniem starych domów i wybudowaniem na tym miejscu nowej kamienicy. Projekt tej regulacji powstał 29 kwietnia 1875 r. Mur został przesunięty (na wysokości wznoszonej kamienicy o około 2,75 m), równocześnie przeniesiono schody, które usytuowano teraz wzdłuż północnej ściany szczytowej ratusza.

Nowy Rynek i budynek Ratusza. Po lewej widoczny mur oporowy.

Nowe schody przy północnej ścianie Starego Ratusza.

Projekt nowej kamienicy datowany jest na 18 maja 1875 r. a sporządzono go na papierze sygnowanym napisem „Turkey Mill”, pochodzącym ze słynnej angielskiej fabryki J. Whatmana. Wykonano go na zlecenie kolejnego spadkobiercy firmy „Fr. Pitzschky & Comp.” Cp. Friedricha Emila Pitzschky’ego. Pozwolenie budowlane zostało wydane 9 czerwca 1875 r. a kamienicę ukończono w latach 1876–1877. Wzniesiono duży trzykondygnacyjny, podpiwniczony budynek w stylu eklektycznym, nawiązujący do włoskiego renesansu. Harmonijna elewacja ozdobiona została pięknym detalem na fasadzie m.in. zaczerpniętym ze sztuki antycznej. Na dwóch pierwszych kondygnacjach elewację zdobiły poziome pasy boniowania, w cokole zastosowano dekoracje w postaci diamentowych boni. Trzecia kondygnacja rozczłonkowana została przez pilastry, które podtrzymywały belkowanie imponującego gzymsu koronującego budowlę. W środkowej części belkowania fryz ozdobiono płaskorzeźbami. Przedstawiał on mityczne uskrzydlone konie morskie.

Kamienica przy Große Oderstraße 18-20 – fasada od strony Neuer Markt.

Budowla ze ściętym narożnikiem, w którym umiejscowiono mały, aczkolwiek reprezentacyjny wykusz na wysokości drugiego piętra, posiadała sień od strony Große Oderstraße oraz przejazd bramny z portiernią od strony Neuer Markt, prowadzący na niewielki dziedziniec ze znajdującą się tam stajnią oraz wozownią. W pierwszych latach na parterze od strony Neuer Markt znajdowała się restauracja i kawiarnia „Wiener Cafe” (Kawiarnia Wiedeńska), należąca do restauratora C. Andrießena. Na początku lat osiemdziesiątych XIX w. piwnicę od strony Neuer Markt przeznaczono na gospodę, natomiast parter zajęły pomieszczenia biurowe. W budynku swoje siedziby miały głównie firmy ubezpieczeniowe oraz spedycyjne, na pierwszym piętrze ulokowano kantor właściciela firmy „Fr. Pitzschky & Co.”. Od 1884 r. na parterze od strony Große Oderstraße swoją siedzibę miała firma przemysłu młynarskiego „Stettiner Walzmühlen A.G.” (Młyn Wodny), jedna z najbardziej nowoczesnych spółek w latach osiemdziesiątych XIX w., która została założona w 1837 r. przez kupca P. Gutike na Żelechowie, a którą przekształcono w 1910 r. w nowoczesną i prężnie działającą nową firmę „Stettiner Ölwerke A.G.” (Szczecińska Olejarnia).

Pod koniec 1906 r. właściciel wystąpił z prośbą o pozwolenie na zaadaptowanie pomieszczeń pralni na poddaszu na cele mieszkaniowe. W czasie rewizji okazało się, że już wcześniej urządzono tutaj poczekalnię (świetlicę), na którą nie uzyskano zgody już przy budowie domu. Nowe przepisy budowlane (jak i poprzednia ordynacja) nie dopuszczały do wydania zezwolenia i wnioskodawca otrzymał odpowiedź negatywną.

Obszerne poddasze posiadało połączenie z jedyną klatką schodową, dostępną w skrzydle bocznym oficyny, usytuowanym w podwórzu. Klatka ta wyposażona była w schody ze stalowej blachy z drewnianymi stopniami. Jej bardzo wąskie przejście utrudniało przemieszczanie się, a na niższych piętrach było dodatkowo zbyt ciemne. Te niedogodności nie gwarantowały bezpiecznej drogi wyjścia na zewnątrz dla mieszkańców poddasza i stanowiły poważne zagrożenie, zwłaszcza w wypadku wybuchu pożaru. Komunikacja do niej prowadziła poprzez wszystkie pomieszczenia (pokoje) na poddaszu, które w razie zagrożenia mogły stanowić dla siebie niebezpieczną blokadę dostępu do schodów. Kolejne okoliczności tej odmowy dotyczyły utrudnień dla straży pożarnej m.in. znajdujące się tutaj ciasne podwórze – studnia (5 x 9 m) z wysoką na 14 m kamienicą – mogło się okazać niebezpieczną pułapką dla straży pożarnej.

Jako drogę ewakuacyjną zaproponowano właścicielowi zamontowanie żelaznego mostku. Konstrukcja umieszczona na wysokości 14 m nad ziemią, łącząca front z bocznym skrzydłem oficyny, prowadząca do klatki schodowej, według właściciela nie do końca była dobrym rozwiązaniem. Argumentował to tym, iż możliwość korzystania z niego byłaby dostępna zapewne tylko dla osób bez lęku wysokości, a koszt wykonania jego równał się dwuletnim komornym za wynajęcie jednego piętra w kamienicy. Mieszkanie tam urządzone na poddaszu wynajmował wytwórca pantofli P. Büge wraz z żoną, którzy prowadzili swój zakład w suterenie od strony Neuer Markt.

Ponieważ właściciel, jako przedstawiciel firm ubezpieczeniowych, posiadał duże doświadczenie w sprawach związanych z wypadkami, toczył zażarty spór z policją budowlaną przez kilka lat. Kiedy nie uzyskał dyspensy od aktualnych przepisów budowlanych, sprzedał kamienicę.

14 czerwca 1910 r., za sumę 192 500 M, nieruchomość nabyło towarzystwo budowlane „Volkshaus”. Wówczas wewnątrz budynek został poddany znaczącym zmianom budowlanym. Przebudowano pomieszczenia na poszczególnych piętrach oraz wybudowano dodatkową klatkę schodową (wykonała ją firma J. Gollnow & Sohn) od strony Große Oderstraße. Na parterze od strony Neuer Markt znajdowała się sala restauracyjna z bufetem, na pierwszym piętrze – pokoje biurowe oraz sypialnie, na drugim piętrze, oprócz pokoi biurowych, urządzono salę posiedzeń, sypialnie i bufet. Od 1921 r. w suterenie znajdował się zakład wytwórcy drewnianych pantofli Heinricha Noacka, działał on do 1935 r., a w następnych trzech latach prawdopodobnie przejął interes jego syn. Również w tym czasie (1928–1935) od strony Große Oderstraße w pierwszej suterenie można było się ostrzyc u fryzjera Friedricha Schmidta. Tuż obok, od lat dwudziestych do 1933 r. Wilhelm Haase sprzedawał jarzyny. W budynku swoje siedziby miały liczne niemieckie organizacje związkowe. W 1939 r. dom stał się własnością związku Deutsche Arbeitsfronts Gau Pommern – przedstawicielstwa pracowników i pracodawców. Pozostał nim do momentu zbombardowania budynku w wyniku działań wojennych w 1944 r.

Ruiny Nowego Rynku, po prawej fragment budynku „Volkshaus” (listopad 1946 r.)

Neuer Markt 3-4

Narożnikowa kamienica z architekturą utrzymaną w formach niemieckiego renesansu, to siedziba redakcji „General Anzeiger”. Była pełna przepychu, o niezwykle bogatej dekoracji w postaci kolumn, rzeźb, kartuszy oraz ornamentu roślinnego. Posiadała piękne renesansowe szczyty ze ślimacznicami, w których umieszczono triforium (arkadowe okno przedzielone kolumienkami na trzy części), w którym środkową część przeznaczono na niszę. Obok szczytu umieszczono niską wieżyczkę z dekoracyjnym dzwonowatym hełmem.

Budynek w widocznej formie został zaprojektowany 23 marca 1897 r. przez mistrza murarskiego C. Kelma i posiadał adres Neuer Markt 3-4. Kamienica wraz z całym zapleczem zajmowała dość dużą parcelę. Pierwotnie były to osobne mniejsze działki. Front budynku został wzniesiony na miejscu dwóch zabudowanych parceli. Pod numerem 4 znajdowała się wcześniej wąska, trzyosiowa kamienica, która należała do oberżysty Müllera, natomiast przy Neuer Markt 3 stał dwukondygnacyjny, pięcioosiowy, narożnikowy dom, należący do szewca damskiego obuwia – G. Brünnleina (do 1845 r., później spadkobierców).

Fragment fotografii wykonanej przed 1872 r. z widokiem na pas zabudowy przy Neuer Markt – od prawej kamienice nr 3 i 4.

To tutaj od 1847 r. (wówczas jako Neuenmarkt 952) Ewald Gentzensohn prowadził zakład drukarski, w którym początkowo stosował technikę litografii i miedziorytów. Wcześniej jednak, bo od 1844 r., swój zakład prowadził przy Große Oderstraße 19.

Budynek drukarni przy Neuer Markt znajdował się wewnątrz dziedzińca, w którym stała jeszcze oficyna mieszkalna oraz dwie stajnie. Gentzensohn, chcąc powiększyć swój zakład, w 1865 r. adaptował jedną ze stajni przylegającą do drukarni.

Plan sytuacyjny parceli przy Neuer Markt 3 z 1865 r.

W 1875 r. w nowej kotłowni zainstalował kocioł parowy do opalania oraz maszynę parową, a wszystko wyprodukowane i dostarczone przez firmę „Möller & Holberg”. W 1887 r. zamontowano nowy kocioł, tym razem dostarczony przez firmę „Vulcan”. Od 1848 r. Ewald Gentzensohn w swojej drukarni wydawał dziennik „General Anzeiger”. Początkowo jako gazetę ogłoszeniową, przekształconą w latach sześćdziesiątych XIX w. w dziennik polityczno-gospodarczy i społeczno-kulturalny, który ukazywał się do 1944 r., (od 1933 r. jako „Stettiner General Anzeiger”, a od 1934 r. – po przejęciu „Ostsee Zeitung” – z podtytułem „Ostsee-Zeitung. Wirtschafts und Schiffahrtsblatt”).

Rozwijająca się drukarnia, wyposażana w coraz nowocześniejsze maszyny i urządzenia, potrzebowała więcej przestrzeni. Na jej potrzeby z czasem zostały wchłonięte sąsiadujące parcele. W 1895 r. budynek Kleine Oderstraße 20 ( ul. Mała Odrzańska) stał się własnością drukarni. Dokonano w nim zmian konstrukcyjnych, m.in. zlikwidowano starą klatkę schodową, zastępując ją nowa, w innym miejscu (pierwotnie planowano wyposażyć ją w spiralne schody). Na elewacji zlikwidowano dotychczasowe, niewielkie okna znajdujące się na III i IV kondygnacji, zastępując je nowymi, wysokimi otworami okiennymi, umieszczonymi pomiędzy wymienionymi kondygnacjami.

Przeróbek dokonano również w kondygnacji parterowej, likwidując zejście do sutereny oraz wejście do klatki schodowej, które usytuowano w nowym miejscu, tuż za narożnikiem, od strony Kleine Oderstraße. Pozwolenie na prace uzyskano w sierpniu, natomiast na zmiany w związku z budową schodów, których wykonawcą był mistrz murarski Gustav Urban – w styczniu 1896 r. W marcu tego samego roku zlikwidowano wejście do sklepu, który mieścił się na parterze domu frontowego przy Neuer Markt 3. Pomieszczenia po sklepie zostały zaadaptowane na kantor drukarni. Po śmierci założyciela drukarni w 1896 r., właścicielami zostali jego spadkobiercy.

W 1897 r. po połączeniu domów przy Neuer Markt 3 i 4 powstał projekt gruntownej przebudowy obu parceli. Postanowiono wznieść w ich miejscu jedną, imponującą kamienicę. We frontowej części oraz w oficynie dawnego budynku nr 4, w piwnicy planowano zlokalizować magazyn papieru. W miejscu dawnego domu o numerze 3 oraz jego skrzydła od strony Hackgasse – maszynownię. Parter od frontu zajmować miał dział ekspedycji, natomiast w skrzydle bocznym – pakownia. Piętro pierwsze miało mieścić kantor firmy, redakcję i księgowość oraz dodatkowe pomieszczenia, jak garderoby, kasę i zecernię. Pozwolenie na pracę uzyskano w maju 1897 r., a w październiku odbyła się rewizja budynku w stanie surowym.

Kamienica przy Neuer Markt 3-4 jako siedziba redakcji „General Anzeiger”.

W marcu 1898 r. wniesiono jeszcze poprawki konstrukcyjne dotyczące nowej budowli. Rok później firma zakupiła sąsiednią kamieniczkę przy Neuer Markt 5, należącą wówczas do wytwórcy koszy wiklinowych Krügera. W 1924 r. rozbudowano poddasze w budynku frontowym, a rok później firma nabyła kolejny budynek znajdujący się przy Kleine Oderstraße 19, z przeznaczeniem na biurowiec. W latach 1925–1926 rozbudowano poddasze w części skrzydła bocznego, przy narożniku z Hackgasse oraz przy Kleine Oderstraße. Tutaj m.in. problemy z doświetleniem pomieszczeń rozwiązano poprzez zastosowanie dużych świetlików w dachu.

Rysunek na podstawie projektu przebudowy budynku drukarni (grudzień 1925 r.)

W budynku zainstalowano również windę. Drukarnia działała pełną parą, co zaowocowało procesem w latach dwudziestych. Właścicielka posesji przy Kleine Oderstraße 1, Magdalena Weiss, złożyła pozew do sądu przeciwko redakcji „General Anzeiger” z powodu uciążliwej dla okolicznych mieszkańców głośnej pracy drukarskiej maszyny parowej.

W zakupionej wcześniej sąsiadującej kamienicy przy Neuer Markt 5 dopiero w latach trzydziestych postanowiono zaadaptować pomieszczenia na biura drukarni. Początkowo planowano rozebrać stary budynek do sklepień piwnicy, a w jego miejsce wznieść nowy. Kamienica miała zostać połączona z siedzibą redakcji, dlatego postanowiono nie stawiać dzielącej tutaj ściany szczytowej, ani budować dodatkowej klatki schodowej. Utworzone przestrzenie mieszkalne miały zostać przeznaczone w całości na pomieszczenia biurowe, natomiast na poddaszu miało powstać mieszkanie służbowe. Do wymienionych prac jednak nie doszło. Wydawnictwo „Ewald Gentzensohn” G.m.b.H. – „General-Anzeiger” odstąpiło od projektu – możliwe, że z przyczyn finansowych. Dwa lata później połączono oba budynki poprzez utworzone przejście w ścianie szczytowej na I piętrze między budynkami. W 1934 r. w starej kamienicy przerobiono kondygnację parterową. Zlikwidowano wówczas znajdujący się tam sklep założony w 1885 r., w którym prawdopodobnie swoje wyroby sprzedawał poprzedni właściciel. Obie budowle połączono na parterze poprzez utworzone wewnętrzne przejście, dostępne z sieni budynku redakcji „General Anzeiger”.

Neuer Markt z budynkiem redakcji „General Anzeiger” oraz zaadaptowaną kamienicą nr 5, jeszcze ze sklepem z 1885 r.

Na archiwalnym ujęciu lotniczym widzimy okienka znajdujące się w ozdobnym szczycie po przeróbce wg projektu z marca 1924 r., oraz już przerobioną kondygnację parteru w kamienicy przy Neuer Markt 5.

Fragment zdjęcia lotniczego z 1937 r.

Budynek należał do redakcji dziennika „General Anzeiger” do momentu jego zniszczenia w czasie II wojny światowej.

Fotografia przedstawia budynek redakcji „General Anzeiger” przy Neuer Markt 3-4 oraz 5 (ok. 1946–1947 r.)

Zniszczony budynek Starego Ratusza, w tle pozostałości po budynku redakcji „General Anzeiger” (sierpień 1952 r.)

Ruiny Starego Miasta (listopad 1948 r.). Po prawej stronie fotografii widoczna jest zabudowa (od strony Hackgasse oraz Kleine Oderstraße), w której przed wojną mieściła się drukarnia „General Anzeiger”.

Małgorzata Wrzosek (Gonia)

Fotografie pochodzą ze zbiorów archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie (m.in. autorstwa L. Kusztelskiego, Z. Krzymuskiej i W. Wojtkiewicza), Archiwum Państwowego w Szczecinie, Książnicy Pomorskiej w Szczecinie, Pommersches Landesmuseum w Greifswaldzie, zbiorów Stanisława Dowlasza i galerii sedina.pl. Wykorzystanie materiałów oraz zdjęć (w tym także zdjęcia lotniczego) do jakichkolwiek celów bez zgody właścicieli zabronione.

Historyk Heinrich Karl Wilhelm Berghaus w swoim opisie Pomorza i Rugii, w części dotyczącej historii miasta Szczecin (T. 2, Bd 9, s. 1062–1096), podaje dokładny opis zagospodarowania terenu po fosie przyległej do cmentarza przy kościele św. Piotra i Pawła.

W latach 1756–1758 rozebrano mury miejskie położone wzdłuż domów Fundacji Mariackiej przy obecnej ul. Korsarzy i wzdłuż zabudowań zamku, oraz zasypano istniejącą tu fosę miejską przy dawnej uliczce przymurnej, prowadzącej do zamku od przejścia usytuowanego w ciągu Große Domstraße, określanego nazwą Stein Damm. Uliczkę nazwano am Graben (1777), a na terenie zasypanej fosy zamierzano wprowadzić z czasem zabudowę mieszkalną.

W marcu 1793 r. w komunikacie ogłoszonym w szczecińskiej prasie („Königliche privilegierte Stettinische Zeitung” i „Stettinischer Intelligenzzettel”) powiadomiono zainteresowanych, że na rogu Große Domstraße i drogi wiodącej do zamku, na powstałych po zasypaniu fosy placach zezwala się na budowę dwóch domów. Wytyczono granice dwóch działek budowlanych. Do licytacji pierwszego z placów przystąpili Ober-inspektor Schönfeldt, Landbau-Direktor Weyrach i Kämmerer Johan Samuel Müller, który licytację wygrał, i który zresztą wcześniej zgłosił chęć zakupu tej działki. Licytację drugiego placu wygrali Landbau-Direktor Carl Friedrich Weyrach i Röhrmeister Heinrich Rudolf Müller. Na wniosek Weyracha drugi plac połączono z przylegającym doń trzecim kawałkiem wcinającym się klinem w mur cmentarza Petrikirchhof, i w takim stanie przydzielono obu zainteresowanym.

6 stycznia 1794 r. spisano trzy umowy kupna z J. S. Müllerem na pierwszy plac, z H. R. Müllerem na drugi plac oraz z C. F. Weyrachem na trzeci plac. Do wszystkich trzech umów 16 września 1794 r. dołączono umowy uzupełniające. Fakt ten potwierdzają regesty 453, 454, i 455 z 6 czerwca 1794, opublikowane przez K. Grotefenda (Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243–1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd 1.–2., Szczecin 1996, s. 322–324).

Trzeci plac dyrektor Weyrach, z uwagi na mniej utwardzony grunt, przekazał na okres 6 lat na skład drewna budowlanego mistrzowi ciesielskiemu Schumannowi, który zresztą w tym celu tereny te użytkował już od 1760 r.

W celu połączenia górnego miasta z dolnym, a głównie ze względów przeciwpożarowych, zdecydowano w 1793 r. wytyczyć ulicę wzdłuż wału cmentarza św. Piotra. Z czasem została nazwana Petri-Kirchen Straße. Jak wspomniano wyżej po przeciwnej stronie w ciągu obecnej ul. Korsarzy pojawiła się ulica am Graben, określana także od 1794 r. nazwą Schloßstraße, jak wyjaśnia nam to pismo szczecińskiego sądu miejskiego do magistratu z 4 stycznia 1798 r.

Dozorca ujęć wodnych [Röhrmeister] Müller na nabytych przez siebie placach wybudował dwa domy, którym nadano kolejne numery policyjne, nr 1179 (Schloßstraße), i nr 1183 (Petri-Kirchen Straße). Ten drugi dom, po podziale należnego za całość podatku gruntowego na pół (określanego tu nazwą „Canon”) i wpisie do księgi wieczystej, Müller sprzedał pod koniec 1797 r. kasjerowi o nazwisku Dieterich. Dom nr 1179 w 1860 r. (nosił wówczas adres Gr. Ritterstraße 7), wg księgi hipotecznej był własnością rentiera Johanna Gottloba Rothera, na którego miejscu w 1874 r. występuje już mistrz kominiarski C. Zitzke.

W 1828 r. na działce Weyracha, dyrektora zagospodarowania nieużytków rolnych (Landbau-Direktor) postawiono dwa budynki, z których pierwszy, obciążony ustalonym jeszcze w 1794 r. podatkiem gruntowym, został wybudowany przy Schloßstraße przez kupca J. F. Wietzlowa i nosił numer policyjny 1180. Drugi stanął przy Petrikirchenstraße pod nr 1182 i należał do radcy prawnego i syndyka ziemskiego Calowa (wg księgi adresowej na 1829 r. J. G. Calo).

Od Wietzlowa dom nr 1180 kupił mieszczanin Dawid Wilhelm Donath za 5200 Thlr. Przekazanie domu miało miejsce 26 sierpnia 1828 r. Nowy właściciel wybudował obok drugi dom, który sprzedał za 10250 Thlr. ogrodnikowi o nazwisku Christian Wilhelm Gottfried Fechtner, udziałowcowi ogrodnictwa Grünhof. Cztery tygodnie później Donath sprzedał Fechtnerowi wybudowany wcześniej dom. Fechtner został więc jedynym właścicielem podwójnej parceli nr 1180, wskutek czego zbędny był podział podatku gruntowego. Podobnie podział ten pominięto 4 maja 1840 r. w umowie własności kolejnego właściciela, handlarza fortepianami Carla Georga Herosée, który wcześniej był muzykiem (Kammermusikus) księżnej Elżbiety Brunszwickiej w pałacyku Prinzeß-Schloß, zwanego także Friedrichsgnade (Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin…, Th. 2, Bd. 9, s. 51). Ulica, przy której stał budynek nr 1180 nosiła już wtedy nazwę Große Ritterstraße. Herosée dzieli jednak parcelę na dwie działki, którym nadano dwa numery policyjne 1180a i 1180b. Dom, który nosił nr 1180a Herosée sprzedał na mocy umowy kupna z 2 grudnia 1843 r. praktykującemu lekarzowi dr Schützmannsky, przy czym sprzedający zobowiązał się przejąć obowiązek ochrony sprzedawanego domu przed ew. zajęciem, a także przyjął całość należnego podatku gruntowego na należący do niego dom nr 1180b.

W 1844 r. dawna działka budowlana Weyracha w wyniku powyższych podziałów składała się z czterech parceli, zapisanych w księdze wieczystej pod następującymi numerami policyjnymi:

• nr 1180a, Große Ritterstraße (wcześniej Schloßstraße), od 1857 r. policyjny nr 6, należący do dr Schützmannsky’ego, bez obciążeń podatkowych,
• nr 1180b, Große Ritterstraße (wcześniej Schloßstraße), od 1857 r. policyjny nr 5, należący do muzyka Herosée, z obciążeniem podatku gruntowego w wysokości 2,5 Thlr,
• nr 1182a,
• nr 1182b; te dwie ostatnie posesje usytuowane były przy Petrikirchenstraße, własność radcy medycznego dr Steffena, obciążone 1 Thlr. podatku.

Według wyciągu z księgi hipotecznej z 26 maja 1860 r. obydwa domy nr 6 i 5, zgodnie z nową numeracją policyjną, w dalszym ciągu nosiły nazwiska właścicieli z 1844 r. Pięć lat później budynek nr 6 był własnością urzędnika ubezpieczeniowego G. Schrödera. Według stanu na 1876 r. właścicielem tego domu był nauczyciel C. E. Monin, który pojawia się w zapisach księgi wieczystej w 1873 r. Dom nr 5 po śmierci Herosée (ok. 1864 r.) przechodzi w spadku na jego owdowiałą siostrę Elizę, po mężu Dräger.

Parcele Weyracha przy Petrikirchenstraße o numerach policyjnych 1182a i 1182b w wyniku przeprowadzonej w 1857 r. regulacji nazw ulic zostały zaliczone do Klosterhof i posiadały odpowiednie numery 2 i 3. Po śmierci tajnego radcy medycznego dr Steffena w 1874 r. własność obu budynków przechodzi na wdowę po nim, Marie Steffen z domu Calow.

Co działo się z nabytym przez podkomorzego (Kämmerer) Müllera pierwszym placem i wybudowanym na nim domu mieszkalnym i innymi budynkami? Zachował on ten sam numer policyjny 1178 zarówno przy Schloßstraße, jak i późniejszej Große Ritterstraße, a po regulacji nazw ulic z 1857 r. uzyskał nr 8. Posesja do 1839 r. była własnością kapitana w stanie spoczynku Carla Friedricha Kriehle, który prowadził na tyłach budynku mieszkalnego zajazd poczty konnej. Mimo, że dom mieszkalny jest już wykazany w księdze adresowej na 1829 r., to wydaje się, że sam właściciel w nim nie mieszkał, gdyż jego nazwisko i zawód (C. F. Kriehle, Posthalter), jest wykazywane przy Breitestraße 371. Kriehle sprzedał dom zgodnie z umową z 16 marca 1839 r. poznanemu już przez nas W. Fechtnerowi, spekulantowi ziemi z Grünhofu, wymienianemu raz jako ogrodnik, raz jako inspektor gospodarki rolnej (Wirthschafts-Inspektor). Z umowy kupna wyłączone były znajdujące się na tyłach budynku mieszkalnego dwa skrzydła boczne i poprzeczny budynek, jak również znajdujące się pomiędzy tymi zabudowaniami małe niezabudowane przestrzenie. Te boczne zabudowania, składające się ze stajni i wozowni, Kriehle zarezerwował na potrzeby prowadzonego przez siebie zajazdu poczty konnej. Jednak sprzedaż domu mieszkalnego nie do końca była doskonała. Kriehle nabywając parcelę od jej założyciela podkomorzego Müllera był właścicielem całości. Zgodnie z umową z 27 grudnia 1845 r. powierzył kupcowi Ferdinandowi Henry’emu Baudouin obowiązki następcy w zajeździe poczty konnej. Ten ostatni dopiero po 15 latach, stosownie do dyspozycji z 4 września 1860 r., otrzymał tytuł własnościowy na całość. Czy data ta oznacza nabycie przez Baudouina budynku mieszkalnego z rąk Fechtnera, nie udało mi się ustalić. Faktem jest, że po tej dacie, zgodnie z umową kupna z 6 grudnia 1860 r. własność całej parceli przeszła z rąk Baudouina na rzecz kupca Carla Friedricha Wilhelma Kocha.

Korzystałem z:

Berghaus, H. K. W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern: topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens, T. 2, Bd. 9.

Johann-Sebastian-Bachinstitut Stettin, Zmiany w numeracji i zabudowie na terenie Starego Miasta i Łasztowni w latach 1856–1945, „sedina.pl magazyn. Rocznik Miłośników Dawnego Szczecina” 2006.

Grundriss der Stadt Stettin innerhalb den Festungswerken und deren neuen Bezirks – Eintheilung, or. 1811 r., I. C. D. Jost, Königl. Artillerie Leutnant [wg] fotokopii wykonanej w Pracowni Foto-Mikrofilmowej AP w Szczecinie.

Die Wohnungsnachweisungen aller offentl. Institute, Hausbesitzer, Beamten, Kaufleute, Künstler und Gewerbtreibenden, in alphabetischer Ordnung. Herausgegeben von Moritz Böhm. Erstes Jahrgang Stettin, 1829. Verlag von M. Böhme Kleine Domstraße Nr. 784.

Jan Iwańczuk (Schulz)

* Vide:

Fotografia lotnicza z 1937 r. (3)

Fotografia lotnicza z 1937 r. (11)

Fotografia lotnicza z 1937 r. (13)

Przy Krautmarkt 2 (do 1857 r. oznaczana jako nr 1055) stała dwupiętrowa, czteroosiowa kamienica z fasadą nawiązująca do stylu neorenesansowego. Skromna elewacja rozdzielona była gzymsem międzykondygnacyjnym, pod którym umieszczono szeroki pas ornamentu. Otwory okienne ujęto w skromną dekorację prostych opasek i gzymsów wspartych na wąskich konsolkach. Według szczecińskich ksiąg adresowych w XIX w. znajdowała się tutaj oberża. I począwszy od lat trzydziestych aż do 1846 r. właścicielem jej był piwowar Ch. Dieckow.

W tym czasie dom zamieszkiwał również wytwórca drewnianych pantofli J. Plack. W kolejnych dwóch latach rezydował tutaj właściciel zajazdu Strehlow, a kiedy umarł w1849 r., pojawili się jego spadkobiercy. Jednak już w 1850 r., odnotowany również jako właściciel zajazdu, pojawił się J.G. Ebert. W latach 1851–1858 restaurator Otto Zimmermann kontynuował tradycję i otworzył w kamienicy oberżę o nazwie „Preußischer Hof”. W 1853 r. jako właściciel odnotowany jest posiadacz gorzelni C. Rohloff, zamieszkały wówczas przy Oberwiek 43 (ul. Kolumba), który w tym czasie budował dom przy Oberwiek 70. Trzy lata później kamienica należała do małżeństwa J. W. Voß, zamieszkałych przy Oberwiek 69, sąsiadów gorzelnika Rohloffa. Wówczas w kamienicy mieszkał i prowadził swój zakład kuśnierz F. Tengler oraz drobny handlarz – Wierchardt. W 1859 r. znów dom należał do wspomnianego wcześniej Rohloffa, a po jego śmierci około 1865 r. – do wdowy W. Rohloff z domu Molkow. Na początku lat siedemdziesiątych XIX w. nieruchomość przejął oberżysta Steinhaus. Pod koniec 1874 r. została przebudowana kondygnacja parterowa. Prawdopodobnie wówczas nowym właścicielem był malarz de Sombre. Wykonano prace związane z przebudową znajdujących się tutaj obszernych sal restauracyjnych oraz przesunięto klatkę schodową. Restauracja dotychczas zajmowała na parterze dwa pomieszczenia w układzie dwutraktowym, które były połączone z dwoma kolejnymi, znajdującymi się w oficynie, usytuowanej po lewej, północnej stronie niewielkiego podwórza. Lokal nieznacznie powiększono od strony sieni, którą wraz z wejściem do kamienicy przesunięto z centralnej do skrajnej południowej osi budynku, likwidując znajdujący się tam sklep. Przesunięciu uległy też schody prowadzące na wyższe piętra. Natomiast na fasadzie, w miejscu zlikwidowanego starego wejścia do sieni, powstało nowe okno, a pod nim suterena z przeznaczeniem na lokal handlowy.

W kamienicy na drugim piętrze znajdowała się duża i wyjątkowo wysoka sala, która pozbawiona swojego pierwotnego stropu, sięgała poprzez kondygnację strychową aż do samego dachu (ponad 5 m wysokości). Tylko w części frontowej (zachodniej) tego pomieszczenia, tuż przy oknach, zachowała ona swoją oryginalną wysokość, i jak wskazują projekty, tworząc tym samym w kondygnacji poddasza rodzaj chóru muzycznego – empory, gdzie prawdopodobnie zasiadała orkiestra grająca dla gości istniejącej tutaj gospody. W latach osiemdziesiątych XIX w. swoją siedzibę miało tu stowarzyszenie wspierające rozwój handlu zamorskiego (Verein zur Förderung überseeischer Handelsbeziehungen). W 1887 r., kiedy właścicielem kamienicy został restaurator C. Müller, lokal wynajął Komitet – „Dom Marynarza” (Comite des Stettiner Seemannsheim). Była to instytucja, która świadczyła pomoc dla marynarzy stacjonujących w porcie szczecińskim. Zapewniała tanie kwatery oraz wyżywienie. W wynajętych pomieszczeniach stowarzyszenie urządziło dla nich m.in. bezpłatne czytelnie z gazetami, literaturą rozrywkową oraz materiałami piśmienniczymi. Tutaj również w każdą niedzielę o godz. 10:00 odbywały się nabożeństwa. Komitet początkowo zajmował mieszkanie na II piętrze, a od 1890 r. w książkach adresowych widnieje już jako właściciel kamienicy. W latach dziewięćdziesiątych XIX w., K. Kaufmann prowadził swój sklepik warzywny w suterenie, a od 1898 r. Franz Adelsberger misjonarz – Seemanns, prywatnie zamieszkały przy Klosterhof 17, tutaj na II piętrze prowadzi działalność misyjną.

W kwietniu 1912 r. od „Stettiner Seemannsheim”, za sumę 58,5 tys. M, dom nabyło kolejne stowarzyszenie, protestanckie towarzystwo wstrzemięźliwości „Evangelisch Kirchlicher Blau-Kreuz”. Związek ten, pod kierownictwem Juliusa Spiekera, udzielał pomocy osobom z problemem alkoholowym.

Na fotografii widoczna kamienica przy Krautmarkt 2 – zdjęcie wykonano w 1919 r.

W budynku znajdowała się też misja dla marynarzy oraz szkoła dla ich dzieci. Kiedy w 1919 r. dom zamierzało nabyć Szwedzkie Towarzystwo Misyjne (Missionsleitung des Swedischen Kirche), zostały przedłożone projekty zmian konstrukcyjnych poszczególnych pięter, przygotowane przez architekta Pawela. Na parterze w pomieszczeniach ulokowano Szwedzki Dom Marynarza – Schwedische Seemansheim (Svenska Sjömanskyrkan), na pierwszym piętrze powstało mieszkanie dla szwedzkiego pastora, natomiast na drugim ulokowano mieszkanie dla dozorcy domu, a salę przeznaczono na kaplicę z ołtarzem dla szwedzkiego kościoła. W tym celu wewnątrz kondygnacji wyburzono ściany działowe, tworząc przestronną salę do modlitwy, powiększono również nieznacznie okna o około 30 cm, aby doświetlić pomieszczenie. Wykorzystując dwa środkowe okna, wewnątrz utworzono niszę, w której umieszczono ołtarz. Obok przy prezbiterium, urządzono zakrystię oraz szatnię. Umowa sprzedaży, opiewająca na kwotę 50 000 M, spisana została 5 maja 1920 r. Schwedische Seemansheim był ostatnim właścicielem kamienicy.

Kamienica przy Krautmark 2 (Rynek Warzywny), należąca wówczas do Szwedzkiego Domu Marynarza. Na drugim piętrze widoczne są dwa okna witrażowe, gdzie znajdowała się kaplica szwedzkiego kościoła.

Krautmarkt 4

Przy Krautmarkt 4 (przed 1856 r. nr1053), w narożniku z Fischerstraße, w XIX w., stał późnobarokowy, dwukondygnacyjny dom z mansardowym dachem. Jego fasadę podkreślał w centralnej części umieszczony pseudoryzalit oraz sięgający swoją wysokością do parapetów okien wysoki cokół. Całość dopełniały dwa wysokie narożne pilastry, ujmujące po bokach budynek.

Rysunek fasady domu przy Krautmarkt 4 sporządzony według zachowanego projektu w dokumentach ANB.

Ta niewysoka, osiemnastowieczna kamienica do 1835 r. należała do spadkobierców kupca Schreibera, wówczas zamieszkiwał tam również skarbnik sądu miejskiego C. Kunz. W 1836 r. jej posiadaczem został komisarz sprawiedliwości, właściciel i spadkobierca rodzinnej drukarni „H. G. Effenbart’s Erben” A. Effenbart.

Z tej znakomitej rodziny drukarskiej pochodził Effenbart Hermann Gottfried I (1673–1746), który otrzymał tytuł drukarza miejskiego z prawem do druku i nakładu gazet. Przejął on drukarnię po swoim teściu M. Höpfnerze, który w drugiej połowie XVII w., założył jako trzecią wówczas w Szczecinie, placówkę wydawniczą, nazywaną typografią miejską.

Kolejnym następcą był jego syn Effenbart Herrmann Gottfried II (1722–1784). Posiadał tytuł drukarza rządu prusko-pomorskiego oraz kamery wojskowej i ziem królewskich. Oficynę ojca przejął w 1746 r. Natomiast jego młodszy syn, drukarz oraz członek Towarzystwa Drukarskiego Effenbart Hieronymus Georg (zm. 1800), który kierował firmą rodzinną działającą pod nazwą „H. G. Effenbart’s Erben”, stał się jej jedynym właścicielem w 1793 r. Drukarnia wydała m.in. znane kompendium historyczno-statystyczne o Pomorzu L. Brüggemanna oraz J. T. Levezowa o początkach drukarstwa na Pomorzu. Poza tym wydawała m.in. okolicznościowe pisma i przedruki modlitewników, a od 1755 r. gazetę informacyjno-polityczną „Königliche Privilegierte Stettinische Zeitung”.

Wysoka, narożna kamienica czynszowa, której fragment widzimy na fotografii lotniczej, powstała z rozbudowania wcześniejszego, starego domu. Projekt przebudowy w nowej, bogatszej szacie architektonicznej, powstał 17 sierpnia 1865 r., wykonany przez mistrza murarskiego W. Ziegera.

Według sporządzonego projektu, nowa kamienica otrzymać miała bogaty wystrój architektoniczny w stylu neorenesansowym. Na rysunku był to czterokondygnacyjny budynek z elewacją opracowaną w całości dekoracyjnym boniowaniem, którego fasadę wyposażono w bogaty detal architektoniczny. Narożniki budynku ujęto przez pilastry (dwa z każdej strony) o kanelowanych trzonach i głowicach korynckich, o wysokościach równych dwóm kondygnacjom. Natomiast umieszczony w centralnej części pseudoryzalit, otrzymał zwieńczenie w postaci naczółka. Otwór wejściowy w centralnej części pseudoryzalitu, ujęty został w dwa pilastry i posiadał dekoracyjny portal. Całość zwieńczona została belkowaniem z ozdobnym fryzem.

Nadbudowana kamienica do wysokości trzeciego piętra z poddaszem, posiadała niewielki dziedziniec wypełniony zabudową. Stały tutaj dwie oficyny, jedna po stronie wschodniej, druga w południowej, w narożniku z frontem, do której dobudowano dodatkową klatkę schodową, którą z czasem rozbudowano o toalety. Na parterze umiejscowiono także stajnię i wozownię. Na wiosnę 1866 r. kamienicę ukończono i zgłoszono do odbioru.

Tutaj swoją siedzibę miała drukarnia „H. G. Effenbart’s Erben”, w latach osiemdziesiątych XIX w. odnotowano, że zajmowała pomieszczenia I piętra oficyny. Od 1878 r. Jakob Aron prowadził na parterze w kamienicy frontowej swoje atelier litografii.

W 1888 r. kamienicę odkupił handlarz Carl Eggert. Eggert już rok wcześniej wynajął mieszkanie na pierwszym piętrze, a w suterenie prowadził swój sklepik, w którym handlował jajkami, masłem i serem. Kiedy zakupił kamienicę, przebranżowił się na handel cebulą i owocami południowymi. Na parterze domu, w północnym narożniku, mieściła się restauracja, początkowo należąca do H. Woltera. Zajmowała ona całą powierzchnię parteru wzdłuż Fischerstraße. W południowej części domu od strony rynku swój zakład prowadził cyrulik, Otto Dolgner. W 1894 r. przebudowano piwnicę, a występujące dotychczas stare sklepienie zastąpiono nowym stropem z żelazną konstrukcją, podpartą na podciągach stalowych. Jeszcze w tym samym roku uzyskano pozwolenie na urządzenie warsztatu ślusarskiego w piwnicy w budynku oficyny.

Od 1900 r. kamienica należała do rentiera Hermanna Hackenbecka, a po jego śmierci do wdowy – Elize Hackenbeck z domu Schmook. W 1920 r. za sumę 180 tys. M nieruchomość zakupiła wdowa Friedericke Dehl. W latach dwudziestych pogorszył się znacznie stan techniczny budynku. W marcu, w wyniku pożaru, zniszczone zostały belki stropowe, pojawiać się zaczęły także liczne rysy i pęknięcia na ścianach. Od 1928 r. kolejnym posiadaczem został przewoźnik Emil Radüchel, który prowadził firmę przewozową oraz handel paszą dla koni. Na potrzeby swojej firmy rozbudował stajnię, łącząc ją z dawną wozownią. Trzymał tam osiem koni. W 1940 r., po śmierci męża, kamienicę przejęła wdowa Meta Radüchel, która była ostatnią właścicielką tego budynku.

Fotografia ukazuje dwie górne kondygnacje, z których można wnioskować, że wybudowana kamienica nie otrzymała pełnego, neorenesansowego wystroju, zawartego w projekcie fasady z 1865 r.

Fragment fotografii lotniczej z 1937 r. z widokiem na kamienicę przy Krautmarkt 4.

Małgorzata Wrzosek (Gonia)

Fotografie pochodzą ze zbiorów archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie, Archiwum Państwowego w Szczecinie i galerii sedina.pl. Wykorzystanie materiałów oraz zdjęć (w tym także zdjęcia lotniczego) do jakichkolwiek celów bez zgody właścicieli zabronione.

Dzięki pieniądzom z RPO zmodernizowany zostanie także Plac Tobrucki. Na jego odnowienie i postawienie na nim zrekonstruowanego pomnika Sediny, Szczecin otrzyma ponad 2 miliony 700 tysięcy złotych.

Jarosław Gowin, Polskie Radio Szczecin, 8 XI 2010 r.

Na trzecim piętrze, gdzie dawniej mieściła się czytelnia naukowa, zwiedzający mogą oglądać stare druki, pochodzące sprzed kilkuset lat. Wśród nich jest spis uczniów Pedagogium Szczecińskiego z XVI wieku.

- Zawiera on oprócz nazwisk uczniów także dane dotyczące ich miejsca pochodzenia – wyjaśnia Cecylia Judek, kierownik Muzeum Literackiego. – Stąd wiemy, że wśród uczniów Pedagogium byli przybysze ze Skandynawii, Węgier, Estonii, Polski. Ten spis długo uchodził za zaginiony w czasie wojny, dopiero w latach 70. ubiegłego wieku został odnaleziony.

- W szklanych gablotach można przez tydzień oglądać inkunabuły, czyli druki z epoki Gutenberga – zachęca Jolanta Liskowacka, kierownik działu zbiorów specjalnych. – Niektóre są z drzeworytowymi naklejkami, pochodzą z XV w., inne mają oprawy ze skóry, specjalne tłoczenia i klamry. Zabytkowe zbiory można oglądać codziennie, z wyjątkiem soboty i niedzieli, od godz. 9 do 19, we wtorki – do godz. 15.

 
Książnica Pomorska jak nowa

Odnowiony budynek Książnicy Pomorskiej przy ulicy Dworcowej 8 w Szczecinie przykuwa teraz wzrok piękną elewacją z zabytkowymi złoceniami i nowymi tynkami. Odremontowane jest także wnętrze. Są nowe poręcze i schody, odnowione są stare kolumienki i posadzka.

Unowocześniono poszczególne działy, z których na parterze jest dział poświęcony Pomorzu, na I piętrze – dział muzyczny, na drugim – zbiorów specjalnych, na trzecim – rękopisów. Tu mieści się także Muzeum Literackie z archiwum pisarzy w sali Stefana Flukowskiego.

- Spędziłem w Ksiąznicy 35 lat – wspomina Stanisław Krzywicki, były dyrektor Książnicy Pomorskiej. – Oczywiście, bardzo mnie cieszy, że stary budynek został odnowiony. Piętnaście lat temu otwieraliśmy nowy budynek, wiedziałem, że jest potrzebny w mieście, które ma dużo uczelni.

Czeka nas jeszcze trzeci etap, rozbudowa od części południowej, z przepięknym wejściem i podziemnym garażem, do której także dojdzie. Książnica Pomorska to jedna z najbardziej liczących się bibliotek w Europie.
- Fundamentem Książnicy są, oczywiście, książki. – powiedział „Głosowi” Jacek Gałkowski, zastępca dyrektora Teatru Polskiego, wcześniej związany z księgarniami. – Nowoczesny system ich udostępniania jest jednak bardzo ważny. Podoba mi się nowa elewacja budynku, choć jednocześnie żal starych sufitów czy zabytkowego lastriko na schodach, które pamiętam ze swoich studenckich czasów.

Ewa Koszur, Głos Szczeciński, 2 XI 2010 r.