“Zeszyty Szczecińskie” to seria popularnonaukowa poświęcona Szczecinowi, wydawana od 2001 roku do dziś. Jest to zarazem pierwszy “skrypt”, który ukazał się na rynku wydawniczym i został w całości poświęcony historii naszego miasta. Inicjatorem oraz redaktorem naczelnym serii jest Grzegorz Czarnecki. Sam twórca tak wspomina początki: Wyłaniające się stopniowo wielokulturowe i wielonarodościowe wątki historii miasta zainspirowały mnie do znalezienia formuły skuteczniejszego niż dotychczas przekazywania wiedzy o Szczecinie. Szukałem formuły wykraczającej poza podpisy pod starymi widokówkami, a która jednocześnie nie przytłaczałaby powagą i statystyką, czyli więcej niż artykuł a gazecie, ale mniej niż monografia książkowa.

Głównym celem zeszytów jest popularyzacja wiedzy o Szczecinie poprzez wybrane, ciekawe zagadnienia. Intencją autorów i wydawcy jest zachęcenie czytelników do refleksji i pozytywnego myślenia o mieście, czerpiąc z jego bogatej historii, ponad wszelkimi podziałami i granicami.

Zgodnie z założeniem, zeszyty mają być publikacją tzw. pierwszego kontaktu, zachowując jednak, pomimo lekkości formy, walory publikacji popularnonaukowych. Czuwają nad tym ich autorzy (wielu z nich jest zawodowo związanych między innymi z Muzeum Miasta, Książnicą Pomorską, Uniwersytetem Szczecińskim czy PTTK).

Każdy z Zeszytów stanowi jednorodny tekst monograficzny dotyczący zjawisk z dziedziny kultury, polityki, gospodarki itd. Zeszyty ukazują się nieregularnie. Do roku 2011 wydano osiemnaście numerów Zeszytów Szczecińskich. Zaprezentowano w nich kilkaset unikalnych fotografii. Większość dotychczasowych tekstów miała charakter pionierski – stanowiła pierwsze opracowania na wybrane tematy.

Podstawowe informacje o wydarzeniu:

• data: 8 lutego (środa), początek o godzinie 19.00
• miejsce: pub Pivaria (ulica Lelewela 8a, CH MAGNET – Pogodno)
• prelegent: Ryszard Kotla (przewodnik po Szczecinie, autor wielu publikacji o historii miasta, w tym dwóch prac, które ukazały się w ramach serii “Zeszyty Szczecińskie”: “Bastiony, forty, bunkry… Historia umocnień obronnych Szczecina” oraz “Lange Brücke, Hansa Brücke, Most Długi… Historia szczecińskic mostów”

Historia mapy Lubinusa sięga początku XVII wieku. W 1610 roku ówczesny książę pomorski Filip II, znany ze swojego zamiłowania do sztuki (za jego czasów rozpoczęto także m.in. budowę tzw. skrzydła menniczego zamku), zlecił wykonanie mapy całego księstwa pomorskiego profesorowi Eilhardowi Lubinusowi. Prace nad dziełem trwały do 1618 roku.

W pierwszej fazie późniejszy autor zapoznał się z istniejącymi materiałami kartograficznymi na temat regionu oraz wnikliwie przestudiował dostępną na temat księstwa literaturę. Następnie udał się kilkukrotnie w podróż po Pomorzu, w czasie której wykonał liczne pomiary, głównie przy użyciu trzech narzędzi: astrolabium, tzw. laski Jakuba oraz kwadrantu. Szczegółowo prowadzone zapiski umożliwiły potem nanieść na plan karczmy oraz wiatraki, wszelkie uwypuklenia terenu (wzgórza, góry) czy akweny (rzeki, zatoki). O kunszcie wykonania świadczy fakt, iż błąd położenia miejscowości w stosunku do faktycznego stanu rzeczy wynosi maksymalnie 13 km.

Mapa Lubinusa składa się także z kilku innych elementów. Autor zdecydował o ich wprowadzeniu w 1614 roku. W obramowaniu umieszczono widoki (plany) 49 najważniejszych miast, zamków oraz klasztorów Pomorza. Planowano także dołączyć 353 herby rodzin szlacheckich. Ze względu na opieszałość w dostarczaniu materiałów nie udało się zamieścić 21  z nich (w tych miejscach na tarczach są puste pola). Dodano również dwa drzewa genealogiczne. W centralnej części ulokowane jest drzewo całego rodu Gryfitów (157 wymienionych z imienia osób wraz z portretem, począwszy od Świętobora – uznanego za protoplastę dynastii), natomiast w lewym górnym rogu drzewo 19 książąt rugijskich. Po prawej stronie nieco na dole umieszczono portrety pięciu ostatnich książąt (patrząc z perspektywy początku XVII wieku), w otoczeniu których znajduje się herb księstwa. Całość dopełnia opis Pomorza (po łacinie) złożony z siedmiu kolumn. Za trzecią z nich dostrzec można także postać samego autora – Lubinusa, widniejącego w otoczeniu przyrządów, którymi posługiwał się w trakcie swoich prac.

Zleceniodawca – Filip II – nigdy nie zobaczył dzieła, do którego powstania sam się przyczynił. Zmarł w lutym 1618 roku, gdy prace nad planem zmierzały ku końcowi. Już pod koniec 1617 roku rozpoczęto bowiem wykonywać miedzioryty. Ostatecznie na 12 płytach wyryto mapę (waga każdej z nich – 6 funtów). Zawirowania polityczne sprawiły, iż z “oryginałów” odbito jedynie dwa niewielkie nakłady planu. Pierwszy z nich (1618 rok) liczył około 20-30 sztuk, choć pierwotnie planowano wykonać 500 egzemplarzy. Przesądził o tym fakcie brak wysokiej jakości papieru i rychły wybuch wojny trzydziestoletniej (1618-1648). Wówczas też miedzioryty zaginęły. Zostały odnalezione ponad 100 lat później (w 1756 roku) przez szczecińskiego historyka – Karola Konrada Oelrichsa na strychu wdowy po burmistrzu Stralsundu (pani Sander). Dzięki księgarzowi z Greifswaldu – Johannowi Jakubowi Weitbrechtowi, który wykupił płyty – dwa lata później (1758) doszło do drugiego, także niewielkiego wydania mapy w Hamburgu. W czasie kolejnej wojny – siedmioletniej (1756-1763) – część drugiego nakładu wraz z miedziorytami – tym razem bezpowrotnie – zaginęła.

Dostępne wersje mapy na ekspozycjach Muzeum Narodowego w Szczecinie pochodzą z 1926 roku. Zostały sporządzone z inicjatywy Szczecińskiego Towarzystwa Historii Pomorza i Starożytności. Wykonano je na podstawie tych planów z dwóch pierwszych wydań mapy (a więc pochodzących z 1618 oraz 1758 roku), które przetrwały “zawieruchę” dziejów.

Poniżej znajduje się plik do pobrania (140 MB). W celu ściągnięcia mapy (rozmiar 25646 x 14728 px) wystarczy kliknąć prawym  przyciskiem na obrazek i “zapisać element docelowy jako”…

Materiał udostępnił użytkownik Astra28. Dziękujemy.

W czasie rejsu doszło do bitwy z muzułmańskimi piratami. Bogusławowi i innym pielgrzymom udało się wyjść z opresji mimo braku broni, która dla chrześcijan na terytorium pod panowaniem muzułmańskim była zabroniona. Do obrony użyli zatem desek z łóżek, garnków jako hełmów, a nawet materacy. Sam książę użył ponoć rożna zamiast miecza. Piraci odstąpili a pielgrzymi dotarli do Jerozolimy.

Do tej pory książę odbywał podróż incognito, nie chcąc narażać swojej osoby, ani drużynników. Jednak po powrocie do Wenecji wszystko się zmieniło. Wenecjanie poruszeni chwalebnymi wydarzeniami wystawili przedstawienie powitalne w plenerze. W spektaklu, w którym aktorzy wcielili się w role pielgrzymów i księcia, przedstawiono przygody z podróży, łącznie z własną interpretacją bitwy.

Następnie Bogusław X odwiedził Rzym i ważne miasta włoskie, w tym m. in. Ravennę, Florencję, Sienę oraz Bolonię, a tam – uniwersytet, na którym doktorat z prawa zdobył Jan v. Kitscher. Książę miał także okazję zaznajomić się z kiełkującą już wówczas epoką renesansu oraz z ludźmi nowej epoki, np. z Piotrem z Ravenny, który zasilił potem uczelnię w Greifswaldzie. W Wenecji mógł podziwiać nowy pomnik przedstawiający kondotiera Colleoniego. Gdy podróż dobiegała końca, książę przejeżdżając przez Lipsk, poznał wyżej wymienionego v. Kitschera, którego zaprosił na Pomorze.

Kiedy książę Bogusław wrócił do Szczecina, trwał właśnie Wielki Tydzień. W tamtym okresie na Pomorzu najbardziej znaną formą teatralną były misteria Męki Pańskiej, odgrywane podczas najważniejszych świąt chrześcijańskich. W północnej Europie kultywowano jeszcze tradycje średniowieczne. We Włoszech, skąd powrócił książę, popularność zaczęły zyskiwać idee renesansowe. Coraz częściej korzystano z dziedzictwa antyku, aby rozwijać nowe formy artystyczne. Nadchodziły czasy odrodzenia.

Tymczasem w Baniach (miejscowość położona około 50 km. od Szczecina), 13 kwietnia, w Wielki Piątek odgrywano Pasję męki Pańskiej, podczas której aktor grający Longinusa przebijającego bok Jezusa zamiast udać i trafić w specjalnie przygotowany pęcherz napełniony krwią, naprawdę zabija aktora grającego Jezusa (prywatnie bardzo go nie lubił). Aktor grający apostoła Jana dusi aktora grającego Longinusa i uciekając łamie nogę. Złapany, zostaje rzucony na koło. I tak pasja kończy się  śmiercią. „I od tej pory nie odgrywa się już Męki Pańskiej w Baniu. Z tej to przyczyny, chcąc powiedzieć o czymś co się radośnie zaczyna, lecz żałośnie kończy, mówimy: to tak, jak przedstawienie w Baniu”. Tak tę historię na kartach swojej kroniki przedstawił Thomas Kantzow.

Być może o tych wydarzeniach słyszał poeta i prawnik Jan v. Kitscher.; faktem jest, że zaczął przygotowywać na cześć Bogusława X utwór sceniczny, w którym elementy kanonów średniowiecznych przeplatają się z nowymi formami renesansowymi. Średniowiecznym akcentem jest rycerska pielgrzymka do Ziemi Świętej wraz z bitwą. Natomiast przedstawienie weneckie, gdzie mieszczanie wcielają się w role pielgrzymów i odgrywają historie sobie współczesnych uczestników wydarzeń, ma już cechy dramatu renesansowego. Spektakl przemawia nie tylko językiem symboli religijnych, zrozumiałych dla ówczesnych ludzi – łatwo w nim także znaleźć elementy tragikomiczne. To choćby aktor grający księcia, który z braku miecza fechtuje rożnem z nadzianym na niego kurczakiem. Tak powstaje utwór „Tragicocomedia De Hierosolymitana profectione illustrissimi Ducis Pomerani, etc.”, który jest pierwszą sztuką teatralną napisaną być może w Szczecinie, a wydaną w Lipsku w 1501 roku. Wymienione wyżej dzieło ma za zadanie sławić czyny i dokonania księcia Bogusława X; wyznacza również początek mecenatu na Pomorzu. Co ciekawe, utwór ten stanie się głównym źródłem informacji do pierwszych kronik z historią Pomorza, w tym kroniki „Pomerania” Thomasa Kantzowa.

Dziś nie wiemy czy książę naprawdę bronił się rożnem ani, czy aktorzy byli zawodowcami. Wiadomo tylko, że sztuka wenecka przypadła księciu do gustu i przyczyniła się do powstania pierwszych utworów pisanych z myślą o wystawieniu na scenie na Pomorzu. Historiografia Pomorza wzbogaciła się o nowe fakty, ale dziś wiemy, że zmieszano je z fikcją sztuki teatralnej, która zaczęła żyć własnym życiem w pomorskiej krainie. Stąd Szczecin teatrem na Pomorzu słynie.

Przemek Głowa

Fragment Ołtarza Pasja z Wkryujścia/Ueckermünde, fundacja księcia Bogusława X; drewno dębowe polichromowane (1510 rok). Obecnie znajduje się w Muzeum Narodowym w Szczecinie, przy ul. Staromłyńskiej, w zbiorach sztuki Pomorza Zachodniego (fot. D. Swoboda)

Tekst ukazał się w magazynie SIC! [#06] 04/2011. Cały numer do pobrania na stronie internetowej magazynu – tutaj link.