Opublikowane przez w Historia.

Dziedziniec kościelny św. Jakuba (Jakobikirchhof) [Ulica Św. Jakuba, Plac Biskupa Majdańskiego]. Zmiany w numeracji budynków kościelnych wokół kościoła św. Jakuba.

Wokół kościoła św. Jakuba, podobnie, jak przy pozostałych kościołach średniowiecznego miasta Szczecina (oprócz kościoła św. Mikołaja, gdzie grunt był zbyt rozmokły), usytuowany był cmentarz otoczony murem (apud cimiterium Sancti Jacobi, 1306, apud S. Jacobum, 1306, 1311, circa S. Jacobum, 1324, cimiterium Sancti Jacobi, 1351, Sanct Jacobs Kerkhaue, 1551, an S. Jacobs Kerkhaue, 1590, Jacobi Kirchhof, 1612, St. Jacobi-Kirchhof, 1706). Teren wokół cmentarza jako swojego rodzaju „święte miejsce” (locus sacer). często był ogradzany murem, co wiązało się z prawem azylu, które zostało spisane w XIII w. Prawo to co prawda nie powodowało całkowitego uniewinnienia, ale jeżeli ktoś schronił się na cmentarzu mógł liczyć na zmniejszenie kary (co dla skazanych np. na śmierć miało ogromne znaczenie). To samo prawo azylu chroniło ludność w czasach wojny i oblężenia, stąd też niejednokrotnie spotykamy ufortyfikowane cmentarze z przejściami obronnymi, wieżami i kratami ochronnymi.


Ryc. 1. Dziedziniec kościelny św. Jakuba

Fragment widoku Szczecina od zachodu, Braun & Hogenberg, [1590] (1594)

Na teren cmentarza św. Jakuba od strony obecnej ulicy Sołtysiej, wcześniej określanej nazwą „ulicy kowali” (smedestrate, 1504), a potem „ulicą kotlarzy” (grapegeterstrate, 1535; o „ulicy kowali”, a także „ulicy kotlarzy” wspomniano w odcinkach nr 3, 4, i 14 oraz 37), także prowadziło wejście zabezpieczone Kratą Świętego Jakuba (Sanct Jacobs Schrancke, 1545, 1551). O istnieniu w tym miejscu kraty świadczy także wzmianka z połowy XVI wieku dotycząca pewnego obiektu „[położonego] wewnątrz [cmentarza] między […] a Kratą Świętego Jakuba” (tuschen…und Sanct Jacobs Schrancke inne, 1545; por. Fredrich 1926, s. 44). Samo dojście do cmentarza usytuowane było tuż obok budynku graniczącego z działką domu parafialnego, czyli plebani (wedemhus) kościoła św. Jakuba. Była to tzw. „ścieżka Świętego Jakuba” (Sunte Jacobs Stege, 1540). Lokalizację tego przejścia potwierdza nam wzmianka o „budynku przy ulicy <kotlarzy> graniczącym z domem przeoratu obok ścieżki Świętego Jakuba” (huss an der grapengeter strate ahn Sunte Jacobs Stege grentzet ahn den Priorat, 1540), czyli od strony ulicy Grapengießerstraße (obecnej ulicy Sołtysiej, por. odc. nr 4). Natomiast od zachodniej strony kościoła św. Jakuba wzdłuż ulicy Papenstraße ciągnął się mur z dwoma wejściami. Wejście położone od północnej strony miało postać masywnej bramy na planie prostokąta z wysokim, sklepionym przejazdem. Wygląd tej bramy przedstawiony jest na widokach Szczecina od zachodu Brauna & Hogenberga, Kote & Rollosa i Matthaeusa Meriana (por. ryc. 1). W jej kierunku prowadziła wewnętrzna uliczka „spegelgatze” (1501, 1509), położona na północnym skraju cmentarza wzdłuż usytuowanych tam budynków kościelnych. Tędy osoby duchowne docierały między innymi do istniejącej przy ulicy Papenstraße [Staromiejska] „łaźni księżej” (stupa dicta papenstove, 1351, por. odc. 21). Jak wynika z informacji podanej przez Wehrmanna za Steinbrückiem (1887, s. 402, także przyp. 59), początkowo sam teren cmentarza nie był własnością kościoła. Dopiero książę szczeciński Otton III w 1461 r. podarował go nieodpłatnie kościołowi. Wehrmannowi nie udało się ustalić skąd Steinbrück powziął tą informację. Z czasem, wskutek rozbudowy samego kościoła, jak również pobliskich działek mieszkalnych, obszar cmentarza zmniejszył się do terenu od strony wschodniej i południowej.

Na mocy edyktu z 1802 r. zakazano w Niemczech grzebania zmarłych w obrębie murów miejskich, stąd też w tym roku odbyły się na nim ostatnie pochówki, natomiast ostatni pogrzeb we wnętrzu kościoła odbył się w 1807 r. Stopniowo zlikwidowano nagrobki wokół kościoła, ale powstały w ten sposób plac w dalszym ciągu nazywano Jacobi Kirchhof, także Jakobikirchhof, czyli w wolnym przekładzie „cmentarz św. Jakuba”.

Od południowej strony kościoła, na terenie cmentarza położony był „Dom Przeora”, tj. budynek Przeoratu (Priorathaus), prawdopodobnie pochodzący z początku XV w., w którym mieszkał przeor i przydzieleni mu zakonnicy z klasztoru Michelsberg koło Bambergu. Ponieważ kościół św. Jakuba od początku powstania do czasów reformacji był pod patronatem zakonu benedyktynów, tradycyjnie proboszcza parafii zwano tu przeorem. Na zapleczu „Domu Przeora” usytuowany był wirydarz, wewnętrzny dziedziniec z ogrodem (viridarium). Jak podaje Martin Wehrmann (1911, s. 150) zgorszenie wywoływał fakt, iż mnisi, niezależnie od swych kościelnych obowiązków, sprzedawali w tym budynku piwo, które sprowadzali z Pasewalku lub Dąbia, korzystając z wolności podatkowej. Mimo protestów innych browarników Rada Miasta nie reagowała.

Ryc. 2. Przejście na teren placu kościelnego św. Jakuba od strony ulicy Breitestraße.

Fragment  rysunku z 1837 roku przedstawiający przylegające do przejścia budynki kościelne: z lewej strony rozebrany po. 1857 budynek Breitestraße nr 407, w głębi widoczny budynek Jakobikirchhof nr 445, czyli prawdopodobnie dawny dom v. Rode („M. Pauli”), a poniżej wejście na pusty plac-skład drewna opałowego
(po 1857 r. Breitestraße nr 42).

[Breite Straße, J. F. Rossmäßler, 1837 (Archiwum Państwowe w Szczecinie, foto: J. Matuszewski; fragment ilustracji ze zbiorów własnych)]

Zobacz także: http://sedina.pl/galeria/displayimage.php?pid=17808&fullsize=1

Według F. Bahlowa (1900, s. 17), ostatni przeor Johannes Kunhoffer po wprowadzeniu reformacji mieszkał w budynku przeoratu aż do swojej śmierci w 1539 roku. Nie ma pewności, czy po śmierci Kunhoffera „Dom Przeora” stał się służbowym domem pierwszego generalnego superintendenta Kościoła Pomorskiego, Paula von Rode. Przede wszystkim dom wymagał solidnego remontu. A Rode mieszkał w swym dotychczasowym mieszkaniu, o czym wspomniano w wykazie budynków mieszkalnych kościoła św. Jakuba sporządzonym na zakończenie wizytacji kościoła w 1539 r., gdzie zapisano: „jeszcze jeden dom naprzeciw domu kościelnego, [to] w nim mieszkał kaznodzieja Magister Paul [Rode]” (noch ein hus gegen dem karkhaus, darin M. Paul der prediger wahnet). Ten niewielki budynek, położony obok „Domu Przeora”, w czasach starego kościoła należał do Augustianów, mnichów z Gartz. Jak wiele podobnych w mieście określany był nazwą „Termineien” od pojęcia „Terminei” oznaczającego obszar, na którym mnisi z zakonu żebraczego zbierali datki chodząc od domu do domu, nocleg spędzając w wyznaczonych im domach zwanych „Termineien”. Gdy po wprowadzeniu reformacji augustianie zmuszeni zostali do opuszczenia klasztoru w Gartz, a ostatni z nich, niejaki Gregor N. został ewangelickim kaznodzieją, Rada Miejska kupiła od niego „chylący się ku upadkowi i grożący zawaleniem czworokątny domek” za 40 guldenów i po odnowieniu przekazała go do dyspozycji Paula v. Rode jako mieszkanie parafialne przy kościele św. Jakuba. W którym roku to się stało, nie wiemy. Z przekazu z z 1564 r. wynika, że ok. 30 lat wcześniej. Według innej notatki v. Rode miał w nim podobno zamieszkiwać ok. 10 lat, a nawet dłużej. Faktem jest, że mieszkał w nim aż do śmierci w styczniu 1563 roku, a potem wdowa po nim, która zmarła na dżumę w 1564 r.


Ryc. 3. Jakobikirchhof od południowej strony, w głębi widoczna zabudowa zaplecza budynków przy Breitestraße, dawnej należących do kościoła św. Jakuba.

http://sedina.pl/galeria/displayimage.php?pid=4101&fullsize=1

Odtąd domek ten nosił nazwę „M.[agistri] Pauli”, i z woli księcia przeznaczono go na mieszkanie dla pastorów. Mimo wielokrotnych próśb i poparcia Rady książę Barnim i jego następcy nie chcieli zrzec się na rzecz kościoła prawa dysponowania „Domem Przeora” i
„M. Pauli”. Spór o to ciągnął się do czasów Bogusława XIV, który 31 marca 1625 roku podarował „Dom Przeora” na własność Generalnemu Superintendentowi Kościoła Pomorskiego, Magistrowi Davidowi Reutz i jego spadkobiercom. Jaka była decyzja w sprawie domku „M. Pauli” nie udało mi się ustalić.

Po latach Rada wykupiła „Dom Przeora” przeznaczając go na mieszkanie służbowe pierwszego kaznodziei (Pastor primarum) kościoła św. Jakuba. Temu celowi służył aż do śmierci pastora prim. Boysena ( 1885). Od tego czasu, jak twierdzi Bahlow, budynek w części był wynajmowany i coraz bardziej popadał w ruinę (1900, s. 53).

Obsługą licznych ołtarzy i kaplic wewnątrz kościoła zajmowali się altaryści (ołtarznicy) oraz wikariusze. Zamieszkiwali oni wspólnie w kamieniczkach przyległych do muru cmentarnego,

lub w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła, m. in. przy ulicy Grapengießerstraße [Sołtysia], przy Große Domstraße [Farna], Breitestraße [Kard. Wyszyńskiego], Papenstraße [Staromiejska], i przy Pelzerstraße [Kuśnierska].


Ryc. 4. „Dom Przeora”, czyli budynek przeoratu przy kościele św. Jakuba (Priorathaus), Jakobikirchhof 1.
W głębi widoczny budynek parafialny kościoła św. Jakuba (Pfarrhaus), usytuowany w miejscu dawnego budynku wikarówki wspomnianej w 1464 roku.

http://sedina.pl/galeria/displayimage.php?pid=24256&fullsize=1

Z wyciągu z księgi miejskiej z XVI w. wynika, że w 1573 r. jako własność kościoła
św. Jakuba określono 40 bud (buden) i 4 „całe domy” (Wehrmann 1887, s. 472, przyp. 80). Własność ta pochodziła częściowo z darowizn, częściowo z zakupów.

Z wspomnianych czterech domów dwa miały mieścić się przy ulicy Papenstraße, jeden, określony mianem „wikarówki”, przy ulicy Große Domstraße („dat Vikarien Huß gehnomet”; niestety nie udało mi się ustalić pod jakim numerem), a czwarty to dom parafialny na terenie cmentarza kościelnego, wspomniany już w XV w. przy wzmiance o tzw. Słonym Źródle: „przy Słonym Źródle niedaleko budynku parafialnego kościoła św. Jakuba (bi dem solten borne achter S. Jacobs wedeme, 1434, Fredrich 1926, s. 48).

Podobne informacje przekazują Hermann Hering (1843, s. 22-23) oraz Heinrich Berghaus (1875, T. 2, Bd. 8, s. 156). Obydwaj, oprócz wyżej wymienionych budynków dodali jeszcze jeden dom przy Pelzerstraße zwany „Pater noster-Haus”, będący własnością kościoła
św. Jakuba w XIV i XV w., oraz kilka przy Papenstraße, zamieszkałych przez wikariuszy i ołtarzystów. Natomiast wg wykazu z 1596 r. kościół posiadał 8 domów, w tym jeden przy Große Domstraße, 4 przy Papenstraße, oraz 3 na terenie cmentarza kościelnego. Nie wszystkie te budynki udało się precyzyjnie zlokalizować. A że nie jest to proste, to przykładem jest próba ustalenia przez Heringa, a także Berghausa, położenia budynku wikarówki przy Grapengießerstraße [Sołtysia] wspomnianej w 1464 roku oraz w XVI w. (podali to za J. B. Steinbrückiem; por. Hering 1843, s. 23; Berghaus 1875, s. 156).


Ryc. 5. Budynek przeoratu przy kościele św. Jakuba (Priorathaus), Jakobikirchhof 1; „Dom Przeora” ok. 1925 r.

http://sedina.pl/galeria/displayimage.php?pid=7209&fullsize=1

Według nich był to budynek wymieniony w wykazie załączonym do planu z 1721 roku i określony jako „budynek kościelny” (Kirchenhaus, Grapengießerstraße nr. 336; por. Wehrmann, 1911, plan po s. 342). Biorąc to pod uwagę obaj panowie doszli do wniosku, że owa „wikarówka” położona była przy Breitestraße nr 414 (dla Heringa w 1843 r.), czyli Breitestraße nr 35 (dla Berghausa w 1875 r.). Zatem byłby to nieistniejący obecnie budynek na rogu ulicy Sołtysiej i Kard. Wyszyńskiego, czyli już poza terenem dziedzińca kościelnego. Wniosek nasuwa się sam, u Heringa wydrukowano błędny numer domu, co powielił Berghaus. Według mnie mieli na myśli budynek nr 444. W rzeczywistości usytuowanie budynku Grapengießerstraße nr 336 na planie z 1721 r. odpowiada budynkowi kościelnemu, który w latach 1811-1856 początkowo nosił nr 445, potem 444 i w końcu 443, następnie w latach 1857-1886 numer 5, a w latach 1887-1945 nr 2. Nie jest to zatem budynek dzisiaj określany nazwą „wikarówki”, a wg niektórych nawet „kanonią” (Jakobikirchhof nr 444=1), a istniejący tu do 1945 roku dom parafialny (Jakobikirchhof nr 443=2), który wybudowano na miejscu wspomnianej wyżej średniowiecznej wikarówki z 1464 roku.

Faktem jest, że ustalenie powyższego do tej pory nie było takie proste. Załączony do planu z 1721 r. wykaz budynków, oprócz wspomnianego już budynku kościelnego przy Grapengießerstraße nr 336, jako własność kościelną określał jeszcze tylko jeden dom przy Breitestraße nr 43 (nr 407 wg Adreßbuch z 1829), zamieszkały przez pisarza kościelnego, i rozebrany ok. 1857 r. Budynki przy Große Papenstraße od nr 233 do 240 (Papenstraße nr 457 do 450 wg AB 1829), o których wiemy, że były również własnością kościelną nie zostały opisane, a domów położonych od północnej strony placu kościelnego w ogóle nie wymieniono. Do tego wszystkiego plan Szczecina z 1811 roku dla budynków położonych wokół Dziedzińca Świętego Jakuba podaje numerację od 439 do 450, z czego nr 439 określa budynek od strony Gr. Papenstraße położony przy nieistniejącej już średniowiecznej północnej bramie wejściowej na teren cmentarza. Kolejne od nr 440 do 443, to zabudowania usytuowane od północnej strony placu kościelnego. Na planie brakuje nr 444. Budynek dawnej wikarówki oznaczono numerem 445, a budynek dawnego przeoratu numerem 446. Domy usytuowane od strony południowej, na zapleczu zabudowań Breitestraße 47 do 50, posiadają numerację od 447 do 450. Analizując jednak pierwsze dostępne księgi adresowe (lata 1829-1857) zauważamy stopniową zmianę numeracji (w tym powrót numeru 444), która przesuwa się od północnej strony kościoła w kierunku jego południowej strony i dalej wzdłuż ulicy Breitestraße w kierunku ulicy Papenstraße (por. tab. 1).

Załączony do wykonanego w latach 1706-1707 szwedzkiego spisu katastralnego szkic (rząd budynków T w Kwartale Passawskim [Die schwedische Landesaufnahme…, 2005, s. 222-260), którego do tej pory nie uwzględniano w badaniach historycznych, przedstawia nam położenie parceli stanowiących własność kościoła św. Jakuba. Wszystkie wyjęte spod jurysdykcji miejskiej i w związku z tym nie ujęte w miejskim rejestrze podatkowym. Razem dziewiętnaście budynków oraz pusty plac po zniszczonym w czasie ostatniego oblężenia domu (1677), co umożliwia nam odtworzenie zmian w numeracji poszczególnych parceli od 1706 roku, a przy okazji uzupełnienie tabeli zmian w numeracji i zabudowie w latach 1856-1945, wykonanej przez Johann-Sebastian-Bachinstitut Stettin („sedina.pl magazyn. Rocznik Miłośników Dawnego Szczecina”. Nr 1, 2006). Spis wymienia nazwiska i funkcje duchownych z kościoła św. Jakuba oraz innych osób, zamieszkujących Dom Przeora i pozostałe budynki położone wokół placu kościelnego, oraz na pobliskiej ulicy Große Papenstraße (do 1721 roku określanej nazwą Kleine Papenstraße, por. odcinek nr 16), a także dokładny opis każdej parceli.


Ryc. 6. Szkic zabudowy wokół kościoła św. Jakuba z naniesioną numeracją z 1706 roku z uwzględnieniem kolejnych zmian numeracji poszczególnych parceli,

[kolor czerwony – numeracja z 1721 r.; kolor niebieski – numeracja po 1811 r. z kolejnymi zmianami; kolor czarny – numeracja pomiędzy 1857 a 1945 r.]

Źródło: Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel, Verlag Ludwig, Kiel 2005 [tłum. Dirk Schleinert] (tu szkic, s. 225).

Nas interesują 3 domy na terenie cmentarza: dom kościelny nr 308, czyli dawna wikarówka przy Grapengießerstraße, dom kościelny nr 307, czyli „Dom Przeora”, i dom kościelny nr 306, czyli dom v. Rodego, z których, oprócz kościoła św. Jakuba, zachował się do naszych czasów tylko jeden, „Dom Przeora”. Opisujący te zabudowania mierniczy Anders Norrdahl nie podaje ich dawnego przeznaczenia.

Pierwszy z nich, dom nr 308=(443=2), podpiwniczony i posiadający dwie kondygnacje, zamieszkiwał magister Degner. W głębi podwórza stał budynek, w którym warzono piwo, oraz mała stajnia. Natomiast po zachodniej stronie podwórza położony był ogród warzywny otoczony parkanem, na którym usytuowano altankę.


Ryc. 7. Położenie „Domu Przeora” nr 307=(444=1) na szkicu z 1706 roku.

Nr 308. „Dom kościelny”- wikarówka z XV, XVII w. (nr 336=308=443=2); nr 306. „Dom kościelny”- „M. Pauli” [dom v. Rodego] (nr 306=445=[3]=42); nr 305. pusty plac-skład drewna opalowego (nr 305=b. n.=42);
nr 309. „Dom kościelny” (nr 309=[407]=[42]); nr 298. Dom straganiarza korzennego Antona Wilhelma Efwerdinga (nr 298=414=35)

Źródło: Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel, Verlag Ludwig, Kiel 2005 [tłum. Dirk Schleinert] (tu fragment szkicu, s. 225).

Kolejny, także dwukondygnacyjny podpiwniczony dom nr 307=(444=1), posiadający średniej wielkości jasną sień, zamieszkiwał proboszcz doktor Kramer. Na dolnej kondygnacji od strony cmentarza położone były dwie izby i dwie sypialnie. Przy izbie od wschodniej strony oddzielono deskami kuchnię oraz dwa pomieszczenia, z których jedno stanowiło jadalnię. Podobny rozkład miały pomieszczenia na górnej kondygnacji, tylko nad jadalnią była jedna izba. Budynek posiadał dwa poddasza, a na dachu górnego poddasza nasz pan doktor Kramer kazał dla własnej przyjemności wybudować mały domeczek z oknami na wszystkie strony, służący do obserwacji astronomicznych. Na zewnątrz budynku położony był mały domek, służący za ubikację. W głębi obszernego podwórza stał budynek browaru z wmurowaną panwią do warzenia piwa, obok mała stajnia i szopa na powozy. Wejście do piwnic usytuowano od strony podwórza.

Trzeci niewielki dwukondygnacyjny dom nr 306=(445=[3]=42), z małą sienią, wynajmowali cieśla Christopher Schultz i wdowa po Davidzie Ullerichu za roczny czynsz w wysokości 10 i 8 florenów. Na dolnym piętrze mieściła się mała izba wraz z sypialnią i oddzielną kuchnią. Na górnym piętrze również mała izba i dwie sypialnie. Obok domu położone było niewielkie podwórze. Z sieni prowadziło zejście do pokrytej belkami piwnicy.

Dywanowy nalot samolotów alianckich w sierpniu 1944 zamieniły kościół i jego otoczenie w stos gruzów. Z wydanej w 2008 i 2009 roku „Historii kościoła św. Jakuba w Szczecinie. Katedra” dowiadujemy się m. in. o wkładzie mieszkańców miasta Szczecina w odbudowę kościoła i jego najbliższego otoczenia, oraz, jak jego odbudowę wyobrażały sobie ówczesne władze miasta, a także władze kościoła katolickiego. Na początku lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku przy Proboszczu Parafii św. Jakuba powstał Społeczny Komitet Odbudowy. Władze kościelne planowały podnieść kościół św. Jakuba do rangi katedry, a w odbudowanych okolicznych budynkach umieścić Kurię Biskupią i siedziby kanoników.
W związku z tym Komitet z upoważnienia kościoła zamierzał wystąpić do miasta o zwrot parceli naprzeciw kościoła przy ulic Wiślanej, według numeracji do 1945 r. – 1, 2, 3; (obecnie ul. Staromiejska), oraz przy ulicy Firlika, według numeracji do 1945 r. – 16, 17-18, 19 (obecnie ul. Grodzka). W przewodniku po Szczecinie Czesława Piskorskiego przy opisie kościoła św. Jakuba autor wspomina o ruinach gotyckiej kanonii, a także zachowanych dwóch starych domkach mieszczańskich położonych naprzeciw kościoła [Staromiejska], które zabezpieczono przed dalszym zniszczeniem (1951, s. 26, także plan, s. 23 ). To o te dwa budynki z trzech przy ulicy Staromiejskiej pragnął wystąpić Społeczny Komitet Odbudowy (Historia…, 2009, s. 24 i n.). Jeżeli chodzi o parcele przy ulicy Staromiejskiej, nie budzi to mojego zdziwienia, w końcu chodziło o dawną własność kościoła, ale na jakiej podstawie miasto miało oddać działki przy dawnej ulicy Mönchenstraße 16-19 (dawna własność prywatna, po 1945 miejska), tego nie rozumiem. Zresztą wszystkie wymienione wyżej budynki mieszkalne, oprócz budynku nr 19 na rogu ul. Grodzkiej [obecnie 20], mimo uznania ich jako zabytkowe, z czasem rozebrano, a na ich miejscu wybudowano typowe dla dzisiejszego „Górnego” i „Dolnego Starego Miasta”, tu cytuję słowa jednego z ówczesnych decydentów, „nowoczesne i kolorowe kamienice” (Historia…, 2009, s. 29). Miasto wyraziło zgodę tylko na zwrot ruin kościoła, ruin „kanonii” (dzisiejszej „wikarówki”, czyli dawnego Domu Przeora), oraz przyległej do kościoła od wschodu i południa skarpy, powstałej po wyburzeniu starej zabudowy i przesunięciu w kierunku zachodnim osi ulicy Sołtysiej, oraz po poszerzeniu ulicy Wielkiej [Kard. Wyszyńskiego]. Właściwa odbudowa kościoła nastąpiła dopiero na początku lat siedemdziesiątych ub. wieku, a przyległy do kościoła teren powiększono o dzisiejszy Plac Biskupa Majdańskiego, na którym w przeszłości stały dawne budynki kościelne i budynki miejskie przylegle do obecnej ulicy Grodzkiej, czyli dawnego Rynku Węglowego (Kohlmarkt). Natomiast w pierwszej dekadzie XXI wieku z inicjatywy parafii św. Jakuba zabudowano skarpę od strony wschodniej (ulica Sołtysia), częściowo na miejscu dawnej zabudowy kościelnej oraz dawnej zabudowy miejskiej. Jak w przyszłości zostanie wykorzystany plac przykatedralny od strony północnej na razie nie określono.


Tab. 1. Zmiany w numeracji budynków będących własnością kościoła św. Jakuba.

Korzystałem z:

  1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
  2. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung –
    von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Stettin 1926, Leon Sauniers Buchhandlung.
  3. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: <DRW: Schiller-Lübben, Bd. I (A-E), Bd. II (G-L), Bd. III (M-R), Bd. IV (S-T), Bd. V (U-Z), Bd. VI (Nachträge) [zasoby internetowe: http//www.rzuser.uni-heidelberg.de].
  4. Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel, Verlag Ludwig, Kiel 2005 [tłum. Dirk Schleinert].
  5. Hering H., Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. Stettin 1843.
  6. Berghaus, H., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern : topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Berlin-Wriezen a/O 1875, T. 2, Bd. 8.
  7. Wehrmann M., Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation
    [w:]: BSt AF Bd. XXXVII, Stettin 1887, s. 291-475.
  8. Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911.
  9. Bahlow F., Das Prioratshaus bei St. Jakobi in Stettin [w:] Monatsblätter der Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde. Stettin 1907, Jg. 21, s. 17-25, 40-43, 50-55.
  10. Piskorski Cz., Pomorze Zachodnie. Ilustrowany przewodnik wczasowy, turystyczny i uzdrowiskowy. Warszawa 1951.
  11. Knap P., Kraśnicki A. jr., ks. Rasmus A., Historia kościoła św. Jakuba w Szczecinie. Katedra. Szczecin 2008 (wyd. I), 2009 (wyd. II).
  12. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.
  13. Grundriss der Stadt Stettin innerhalb den Festungswerken und deren neuen Bezirks – Eintheilung, or. 1811 r., I. C. D. Jost, Königl. Artillerie Leutnant, [wg:] fotokopii wykonanej w Pracowni Foto – Mikrofilmowej Wojew. Archiwum Państw. w Szczecinie, zasoby własne).
  14. Portal Miłośników Dawnego Szczecina sedina.pl Galeria.
  15. Johann-Sebastian-Bachinstitut Stettin, Zmiany w numeracji i zabudowie na terenie Starego Miasta i Łasztowni w latach 1856-1945. sedina.pl magazyn. Rocznik Miłośników Dawnego Szczecina Nr 1, 2006.

© Jan [Schulz] Iwańczuk • Szczecin, 15.03.2011