Kierując się na południe, widoczna zabudowa leżąca naprzeciw Starego Miasta przy nabrzeżu, to Speicherstraße (ul. Zbożowa). W średniowieczu znajdowały się tutaj głównie budynki gospodarcze, składy i magazyny, ale przede wszystkim spichrze zbożowe, które niegdyś tworzyły tutaj zwartą zabudowę.

W XIX w. nastąpiło wyburzenie części starych spichrzów, a w ich miejscu powstawały nowe budynki, pełniące rolę nowocześniejszych magazynów czy też kamienic czynszowych. Przedstawiona tutaj historyczna panorama nabrzeża Łasztowni, na odcinku od widocznego Baumbrücke (Most Kłodny) do niewidocznego na tej fotografii Hansabrücke (w miejscu dzisiejszego Mostu Długiego), uznana została przez Radę Miejską w 1911 r. za strefę chronioną ze względu na szczególne walory krajobrazowe miasta Szczecina. Jednak cała Speicherstraße, wraz ze średniowiecznymi spichrzami, uległa zagładzie podczas nalotów alianckich w czasie II wojny światowej.

Speicherstraße 35

Przy Speicherstraße, w narożniku z Baumbrückstraße, widoczna kamienica czynszowa została wzniesiona w miejscu starego spichrza.

Fragment zdjęcia lotniczego z 1937 r. z widoczną kamienicą przy Speicherstraße 35.

Stary budynek spichrza przy Speicherstraße 35 (wówczas jako an den Speichern 43), jak wskazuje książka adresowa z 1833 r., należał do kapitana statku J.G. Grawitza, a po jego śmierci w 1841 r. do wdowy C. Grawitz z domu Baltzer. W 1858 r. nieruchomość przejął Andreas Heinrich Grawitz, kupiec i właściciel towarzystwa żeglugowego, prowadzący firmę rodzinną „Grawitz & Co” oraz późniejszy współwłaściciel Szczecińskiej Fabryki Cementu Portlandzkiego „Stern”. Po jego śmierci budynek odziedziczyli kolejni spadkobiercy tej rodziny. W 1890 r. z parceli, na której stały m.in magazyny (szopy) i stajnia, został wyburzony frontowy stary spichlerz. W 1894 r. posesja z pozostałą starą zabudową, została odsprzedana rentierowi Georgowi Friedrichowi Freyerowi. Nowy właściciel podjął decyzję o rozbudowie swojej parceli. W grudniu 1894 r. powstał projekt dwukondygnacyjnego, murowanego budynku od strony Parnitzstraße z przeznaczeniem na remizę. Z zachowanego planu sytuacyjnego wynika również, że powstać miały lub były w trakcie (prze)budowy jeszcze dwa dodatkowe budynki magazynowe oraz dom stojący wewnątrz działki, a wszystko dostosowane już do linii regulacyjnej, zaprojektowanej właśnie ulicy o szerokości 18 m – Baumbrückstraße. Freyer jednak zrezygnował z części projektów i zamiast magazynów postanowił wznieść kamienicę, licząc na większe zyski z wynajmowanych mieszkań. Już w marcu 1895 r. powstał rysunek poszczególnych rzutów i projekt fasady nowego, czterokondygnacyjnego, narożnego domu, który umieszczony miał być od strony frontowej przy Speicherstraße. Poprawki konstrukcyjne do projektu zostały wprowadzone w czerwcu (m.in. przesunięto otwór przejazdu bramnego z osi środkowej w kierunku południowym). Pozwolenie na prace budowlane uzyskano już w lipcu, a w stanie surowym ukończono w styczniu 1896 r. W tym czasie wykonano kilka innych prac budowlano-remontowych. W 1895 r. przebudowano budynki starej stajni, wzniesiono remizę, a rok później powstała nowa wozownia, przylegająca do bocznego skrzydła kamienicy.

Była to eklektyczna kamienica w kształcie litery „L”, ze ściętym narożnikiem, o wystroju architektonicznym typowym dla kamienic czynszowych z końca XIX w. Dwie pierwsze kondygnacje dekoracyjnie opracowano w postaci boniowania. Na wyższych kondygnacjach budynek oblicowano czerwoną cegłą, którą zdobił tynkowany, jasny detal. Od frontu okna najwyższej kondygnacji zaakcentowano bogatszym wystrojem. W części centralnej oraz skrajnych osiach osiągnięto efekt dekoracyjności poprzez zastosowanie pilastrów bądź kolumn, podtrzymujących wsparte na kroksztynach trójkątne naczółki. Podobny schemat występował w ściętym narożniku i skrzydle od strony Baumbrückstraße. W zastosowanym dachu, ze stromą połacią od strony frontu (od podwórza występuje dach pulpitowy), usytuowano rząd trójkątnych lukarn. Na dachu umiejscowiono datę wybudowania budynku – 1896.

Fragment nagłówka firmowego z wizerunkiem kamienicy.

Na parterze od 1903 r. mieściła się lokalna restauracja Karla Wiedemanna. W budynku remizy od strony Parnitzstraße, warsztat dzierżawił Carl Koehn, prowadzący znaną wówczas firmę „Schlepp und Personen-Dampfschifffahrt” ( Holownictwo i pasażerska żegluga parowa). Warto w tym miejscu wspomnieć, iż firma prowadzona była już przez trzecie pokolenie męskiej linii rodziny Koehnów. Została założona w 1873 r., a jej założycielem był kapitan żeglugi Carl Koehn. Po śmierci założyciela w 1891 r. firma przeszła w ręce jego syna, także Carla. W 1894 r. współwłaścicielem firmy został kupiec – Willy Koehn. Krótko przed wybuchem I wojny światowej zmarł Carl Koehn, po wojnie współwłaścicielem został jego jedyny syn, ponownie Carl. Siedziba firmy początkowo mieściła się przy Bollwerk 11. Trudnili się pilotażem, holowaniem i ratowaniem statków w trudnych warunkach pogodowych, a należący do nich statek „Fritz” był pierwszym holownikiem w przedwojennym Szczecinie. Oprócz wspomnianej profesji, z czasem wykonywali w okresie letnim również rejsy pasażerskie swoimi parowcami: „Willy”, „Olga”, „Anna”, „Martha”, „Bruno” i „Erich” po jeziorze Dąbie, do wyspy Radolin, Trzebieży i Mścięcina oraz pozaplanowe rejsy do kąpieliska Dziewoklicz oraz Puszczy Bukowej.

Okręt szkolny „Gorch Fock” w asyście pilotującego holownika, należącego do firmy C. Koehna – lato 1935 r.

Posiadali również lodołamacze i holowniki: „Minna”, „Ella”, „Hanna”, „Carl” i „Hulda”, które w czasie mrozów łamały pokrywy lodowe na jeziorze Dąbie i Odrze aż po Kostrzyn. Podczas I wojny światowej kilka statków oddano do dyspozycji wojska. Parowiec „Minna” przydzielono marynarce wojennej w Kiloni, parowiec „Martha” oddano do użytku dla lotnictwa na Rugii. Pozostałe statki przydzielono do ochrony ważniejszych mostów kolejowych.

Holowniki „Carl” i „ Hanna” na Odrze przy Moście Kłodnym.

W kolejnych latach intensywnie rozbudowywana parcela została powiększona o kolejne zabudowania m.in. w 1907 r. o duży, dwukondygnacyjny budynek gospodarczy, w którym znajdowały się dwa pomieszczenia przeznaczone na stajnię. W mniejszym ulokowano trzy boksy dla koni, natomiast w większym zainstalowano ich aż czternaście. Pomiędzy nimi była pralnia i niewielka klatka schodowa. Piętro zajmowały pomieszczenia przeznaczone do przechowywania paszy oraz mieszkalne dla woźnicy i narzędziownia. Budynek ulokowano po północnej stronie parceli, między bocznym skrzydłem kamienicy a budynkiem remizy. W związku z tą budową, musiano rozebrać stary dom mieszkalny.

Plan sytuacyjny w związku z budową nowego budynku gospodarczego –1906 r.

Po śmierci właściciela w 1912 r. zabudowania odziedziczył Georg Brederlow i jego żona Anna z domu Neise. 15 kwietnia 1920 r. za sumę 300 tys. M właścicielem został Kurt Mascow. Był to znany szczeciński przemysłowiec, najstarszy syn Ericha Mascowa, założyciela fabryki papierowych torebek oraz hurtowni papieru „Mascow & Co”, która powstała 8 kwietnia 1888 r.

Firma „Mascow & Co” początkowo funkcjonowała w wynajętych pomieszczeniach przy Große Lastadie 76 (ul. Energetyków). W 1893 r. zakład rozszerzono dodatkowo o dział drukarstwa. 23 listopada 1896 r. wynajęta nieruchomość została odkupiona od spadkobierców Louisa Bötzowa, na której 6 października 1897 r. wybudowano nowocześniejszą fabrykę. Fabryka działała do 1 kwietnia 1913 r., wówczas to spółka uległa likwidacji, a dotychczasowi właściciele otworzyli osobne interesy. Pomimo trudnych warunków gospodarczych w czasie I wojny światowej oraz inflacji, Kurt Mascow przejął fabrykę ojca wraz z gruntem i udało mu się nie tylko uruchomić zakład, ale również wyposażyć w najnowocześniejsze maszyny i rozbudować produkcję.

Fabryka produkowała papier oraz opakowania do żywności, handlu i przemysłu, prowadzono również hurtownię materiałów piśmienniczych. Obrotny przedsiębiorca na nowo nabytej nieruchomości natychmiast zlecił prace remontowe w celu przystosowania dotychczasowych zabudowań gospodarczych na odpowiednie magazyny i postawienie nowych budynków na potrzeby swojej firmy. Prace modernizacyjne kontynuowano w 1925 r. – wówczas nadbudowano magazyn stojący w miejscu starego domu o jedno piętro i dobudowano do niego garaż. W 1927 r. w magazynie od strony Parnitzstraße zainstalowano dźwig towarowy firmy „Carl Flohr AG” z Berlina, jednego z największych producentów wind w Niemczech.

Nagłówek na dokumencie firmowym, przedstawiający widok na zabudowania fabryczne od strony Parnitzstraße w narożniku z Baumbrückstraße.

W lipcu 1940 r. Kurt Mascow wystąpił z prośbą o pozwolenie na remont bramy wjazdowej na posesję od strony Parnitzstraße, na której wystąpiły liczne i głębokie pęknięcia, grożące zawalaniem łuku bramnego. Prawdopodobnie bezpośrednim powodem było rozsadzenie hydrantu w okresie ciężkich mrozów w czasie zimy w 1940 r., w wyniku czego nastąpiło silne osunięcie ziemi i uszkodzenie wspomnianego murowanego wjazdu na posesję.

Fragment nagłówka firmowego z widokiem na zabudowania fabryki od strony Parnitzstraße.

Podczas II wojny światowej, 5/6 stycznia 1944 r. w godzinach nocnych (2:50–4:45), odbył się pierwszy w tym roku atak angielskich samolotów. W tym nalocie ucierpiała Speicherstrasse. Na posesji fabryki Mascowa został trafiony jeden z budynków magazynowych (wspomniany wcześniej budynek z garażem). Jeszcze w lutym tego samego roku Mascow złożył wniosek z prośbą o wydanie pozwolenia w drodze wyjątku (od 1941 r. obowiązywał przepis mówiący o zakazie wykonywania prac budowlanych w czasie wojny) na wykonanie zadaszenia nad parterem oraz wstawienia drzwi i okien a także założenia oświetlenia.

Kamienica przy Speicherstraße 35 – na dachu widoczna data budowy.

Speicherstraße 34

Jednym z większych i charakterystycznych spichlerzy był budynek przy Speicherstraße 34. W XIX w. na jego miejscu stał „Królewski Magazyn Soli”. W 1875 r. zakupił go L. Manasse, pochodzący ze znanej żydowskiej rodziny kupców.

Fragment fototgrafii lotniczej z 1937 r. przedstawiający widok na budynek magazynowy przy Speicherstraße 34.

L. Manasse jun. pojawia się w szczecińskich książkach adresowych w 1848 r. Natomiast jako firma „Manasse L. Jun. Cp.” występuje dopiero od 1853 r. Kupiec zajmował się handlem m.in. zbożem oraz nasionami trawy i koniczyny. W jego asortymencie znalazł się również spirytus, a także cenny wówczas naturalny nawóz – Peru Guano oraz nawozy sztuczne. Handlował również solonymi śledziami oraz solą bydlęcą. W 1883 r., po śmierci właściciela, firmę odziedziczyła wdowa C. Manasse z domu Hirschfeld oraz Georg Manasse.

Pierwszy, niezrealizowany projekt nowego magazynu przygotował dla nich architekt Decker 14 stycznia 1891 r. Kolejny, poprawiony projekt powstał już w maju. Firma uzyskała pozwolenie na budowę w czerwcu tego samego roku. Budowla dość szybko została wzniesiona, w stanie surowym gotowa była już pod koniec tego roku, natomiast prace ukończono w lutym 1892 r. Magazyn miał 24,50 m szerokości i wraz ze skrzydłem bocznym niemal 53 m długości. Wysoki na pięć kondygnacji, posiadał wewnętrzny dziedziniec. W stojącej tam niskiej oficynie znajdowały się pomieszczenia biurowe. Wzniesiony został z czerwonej, nieotynkowanej cegły, charakterystycznej dla architektury przemysłowej. Fasada została zaakcentowana wertykalnie silnym podziałem przez lizeny przechodzące w czworokątne pinakle, zakończone daszkami namiotowymi. Budowla została zwieńczona w szczycie układem schodkowym. W 1908 r. powiększono otwory okienne w jednej z osi i zamontowano elektryczny dźwig, pozwalający transportować towary na wyższe piętra o wadze maksymalnej do 500 kg.

Magazyn firmy „Manasse L. Jun. Saaten -und -Salz Grosshandlung” – fotografia wykonana pod koniec lat dwudziestych XX w.

Od 1906 r. ostatnimi właścicielami Firmy „Manasse L. Jun. Saaten -und -Salz Grosshandlung” byli Franz Manasse (z Berlina) i wspomniany wcześniej Georg Manasse (wicekonsul w Królewskim Konsulacie Szwedzkim). W lutym 1938 r., kiedy nastąpiła likwidacja firmy, nieruchomości zakupił dyrektor „Der Stettiner Oelwerke Aktiengeselschsft Züllchow” (Szczecińskiej Olejarni) oraz konsul Królewskiego Konsulatu Szwedzkiego – Salzwedel Gerhard do spółki z dyrektorem Stettiner Portland Cement Fabrik „Stern” (Szczecińska Fabryka Cementu Portlandzkiego) – Wernerem Toepfferem z Finkenwalde (Szczecin-Zdroje). Niedługo po tym żydowskie nazwisko rodziny Manasse zniknęło z księgi adresowej.

Nabrzeże Łasztowni – po lewej budynek magazynowy przy Speicherstraße 34.

Małgorzata Wrzosek (Gonia)

Fotografie pochodzą ze zbiorów archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie, Archiwum Państwowego w Szczecinie, portalu sedina.pl oraz zbiorów Małgorzaty Wrzosek. Wykorzystanie materiałów oraz zdjęć (w tym także zdjęcia lotniczego) do jakichkolwiek celów bez zgody właścicieli zabronione.