W 2009 roku przypada 130 rocznica uruchomienia tramwajów konnych w Szczecinie. Początki były skromne, podobnie jak technika, a co za tym idzie, również pierwze wozy tramwajowe były prostej budowy. Linie były budowane jako jednotorowe. Zupełnie inaczej przedstawia się komunikacja miejska dzisiaj. Obecnie nie ma już śladu po wagonach tramwaju konnego, czy pierwszych wagonach elektrycznych typu Herbrand. Dawno minęła epoka wielkiej rozbudowy urbanistycznej miast europejskich, w tym i Szczecina pod rządami Hermana Hakena. Jak toczyły się losy jednej z kursujących do dziś linii. Oto historia linii tramwajowej nr 1.

Pierwsza linię tramwaju konnego w Szczecinie uruchomiono 23 sierpnia 1879 roku. Trasa jej zaczynała się przy zajezdni u zbiegu al. Wojska Polskiego i ul. Piotra Skargi, prowadziła do pl. Zwycięstwa, następnie przez Bramę Portowa, ul. Grodzką, Staromłyńską, pl. Hołdu Pruskiego, ulicami Rooselvelta, Wyzwolenia do obecnego Ronda Giedroycia. 25 października 1885 roku linię ta rozdzielono na dwie odrębne – od ul. P. Skargi do Dworca Głównego i od Niebuszewa do Dworca Głównego. Po dwóch latach pierwsza linię skierowano do ul. Jana z Kolna.

W 1897 roku nastąpiła elektryfikacja linii, a 4 lipca tego roku skrócono ja do ul. Wyszyńskiego. Właśnie na trasie Wyszyńskiego – Łękno odbyła się pierwsza jazda próbna tramwaju elektrycznego. W pierwszych latach przebudowywano linię z jednotorowej na dwutorową. Wymieniano też szyny po tramwaju konnym na takie, które były dostosowane do cięższych wozów elektrycznych. W 1905 roku nadano dotychczasowym już siedmiu liniom numery. Linia Łękno – Wyszyńskiego otrzymała nr 1 oraz została przedłużona do Łasztowni. Była to pierwsza linia, która prowadziła przez most na Odrze. W godzinach wieczornych co drugi kurs “jedynki” kończył się jednak przed Mostem Długim.

Rozkład jazdy ważny od 26 czerwca 1905 roku:
Łękno: 7.02 – 20.57 co 5 minut, 21.02 – 23.07 co 5 minut, w tym co drugi kurs skrócony do Mostu Długiego.
Port Wolnocłowy: 7.28 – 21.08 co 5 minut, 21.18 – 23.28 co 10 minut
Most Długi: 7.32 – 23.32 co 5 minut

W 1906 roku nastąpiło przedłużenie linii w stronę północno – zachodnia, do ul. Ostrawickiej. Do dziś zachowała się stara poczekalnia przy tej ulicy, wybudowana w 1926r. W 1912 roku linia otrzymała kolor żółty. W stronę południowo – wschodnią linię przedłużano stopniowo: 26 listopada 1925 roku “Jedynka” dotarła do Stoczni Remontowej “Parnica”, rok później do Basenu Górnośląskiego, następnie 1 października 1926 roku do Mostu Cłowego, a 17 lipca 1927 roku do Lotniska położonego poza ówczesnymi granicami miasta. Jednocześnie otwarto 3 lipca 1927 roku nowy odcinek trasy prowadzący do Toru Kolarskiego. Od tego momentu linia ta była najdłuższa w Szczecinie i liczyła 11,5 km długości.

Do 1927 roku przejazd przez mosty na Odrze i Regalicy odbywał się siłą rozpędu, ponieważ nie potrafiono przeprowadzić trakcji elektrycznej przez część zwodzoną. Wbrew pozorom linia nr 1 spełniała bardzo ważną rolę w komunikacji miejskiej. Na Torze Kolarskim odbywały się liczne zawody, a lotnisko w Dąbiu zapewniało regularne połączenia z wieloma miastami Europy. Tu też miały przystanki początkowe autobusy zmierzające do Dąbia, Kijewa czy Podjuch. W owym czasie “Jedynkę” obsługiwały wagony typu Bremen a nieco później trójwagonowe składy typu LHB i Niesky (zwane po II wojnie światowej Pullmannami) z zajezdni Pogodno i Piotra Skargi.

W rozkładzie jazdy z 1 lipca 1927 roku występują podstawowe warianty trasy:
Lotnisko – Tor Kolarski;
Lotnisko – Ostrawicka;
Górnośląska – Tor Kolarski.
Były też kursy nocne na na trasie Ostrawicka – Dworzec Główny. W rozkładzie jady z 23 maja 1938 roku widnieją też kursy odbywające się w porze nocnej spod Toru Kolarskiego o godzinie 1.20 i 1.30, które odbywały się trasą „jedynki” do Bramy Portowej, następnie przez Aleję Niepodległości do Bramy Królewskiej, skąd po zmianie kierunku jazdy, zabierając widzów z Teatru Miejskiego, udawały się jako „siódemka” o godz. 1.44 i 1.57 do ul. Wernyhory. Dodatkowo na trasie Wernyhory – Port Wolnocłowy kursowały 4 składy dowożące robotników rano do pracy oraz 2 po południu i 1 wieczorem z powrotem.

W wyniku działań wojennych zniszczeniu uległo wiele ulic i budynków, a także wszystkie mosty. Miało to wielki wpływ na funkcjonowanie komunikacji tramwajowej. Z tego też powodu tramwaj już nigdy nie pojechał przez Most Cłowy.

Po wojnie “Jedynkę” uruchomiono 1 października 1945 roku na trasie Ostrawicka – al. Wojska Polskiego – pl. Zwycięstwa. W latach 1946-48 linia ta kursowała już od Zajezdni Pogodno do ul. Potulickiej, a w 1955 roku oddano do użytku pętlę Głębokie. 24 kwietnia 1965 roku trasa linii uległa zmianie, od pl. Zgody przez ul. Obrońców Stalingradu, Plac Żołnierza, ulice Wyszaka, Jana z Kolna do Stoczni Szczecińskiej. Po wypadku “szóstki” 7 grudnia 1967 roku na ul. Wyszaka wprowadzono zmiany w funkcjonowaniu linii tramwajowych, “Jedynka” od tej pory jeździła przez ulice Matejki, Malczewskiego, Parkową i Dubois.

W grudniu 1973 roku wprowadzono kolejne zmiany: zlikwidowano torowisko w AI. Wojska Polskiego od pl. Sprzymierzonych do pl. Zwycięstwa oraz na ulicach Obrońców Stalingradu i odcinku Jagiellońskiej od al. Piastów do Wojska Polskiego, wskutek czego tramwaje nr 1 zaczęły jeździć ul. Piłsudskiego.

Podczas remontu ul. Malczewskiego w latach 1987 – 88 “Jedynkę” skierowano do Lasu Arkońskiego. W czerwcu 1989 roku rozpoczął się remont odcinka al. Wojska Polskiego od pl. Gałczyńskiego do pl. Sprzymierzonych, w wyniku czego linię nr 1 skierowano objazdem przez ulice Wawrzyniaka, Bohaterów Warszawy, Jagiellońską i Piastów. Tą trasą “Jedynka” kursowała do czasu zawieszenia 10 czerwca 1991 roku. Do tego czasu obsługiwały ja dwuwagonowe składy rodziny N z Zajezdni Niemierzyn. Nocne tramwaje na trasie Głębokie – Stocznia Szczecińska jeździły do 3 grudnia 1996 roku.

Ponowne uruchomienie “Jedynki” nastąpiło 2 stycznia 1996 roku. Od tego momentu kursuje ona od ul. Potulickiej przez pl. Hołdu Pruskiego, al. Wojska Polskiego do Głębokiego, a poza szczytem komunikacyjnym do Zajezdni Pogodno. Obsługiwana jest pojedynczymi wagonami 105N i T6A2D oraz przegubowymi KT4D z tejże zajezdni, a w okresie letnim składami podwójnymi na całej trasie. Również w ostatnich latach, z powodu prowadzenia wielu remontów, linia “1″ ulegała zmianom, np. latem 1998 roku kursowała ona z Głębokiego do Lasu Arkońskiego, z powodu wymiany szyn w al. Niepodległości.

Bibliografia:
Archiwum Państwowe w Szczecinie, Rejencja Szczecińska, Wydział Prezydencjalny, Akta Szczecińskiego Towarzystwa Tramwajowego, lata 1897-1944, sygn. 6325, 6327, 6329- 6352.
Drewlow H., Strassenbahnen In Pommern, 1999.
Grochowiak R., 120 lat komunikacji miejskiej w Szczecinie”, Łódź 1999.
Kraśnicki Andrzej jr., Jedynką przez Cłowy, “Gazeta Wyborcza Szczecin”, I 1999.
Sieciowy Rozkład Jazdy ważny od 24 kwietnia 1938 roku, Szczecin.
Stefanowicz Marcin, Tramwajem na lotnisko, “Gazeta Wyborcza Szczecin”, 28 V 2004.
Szmuciński K., Tramwaje w Szczecinie, www.tramsza.prv.pl
Taschen – Fahrplan, Kieszonkowy Rozkład Jazdy ważny od 1 lipca 1927 roku, Szczecin.