W tym roku Europejskie Dni Dziedzictwa odbyły się pod hasłem “Korzenie tradycji. Od ojcowizny do ojczyzny”.

Bogaty program miał na celu przybliżenie historii i odkrywania korzeni kultury polskiej w nawiązaniu do wielokulturowości społeczeństwa. Tolerancja jak i uwrażliwienie nas na ochronę zabytków i dziedzictwa kulturowego.

Temat “Najpiękniejsze wille przy najdłuższej alei Szczecina” był jednym z tegorocznych tematów Dni Otwartych Zabytków w Szczecinie.

Ciekawy program, którego celem było zwiedzanie pomiędzy pl. Sprzymierzonych i ul. Unii Lubelskiej willi leżących przy al. Wojska Polskiego, opracowało Biuro Dokumentacji Zabytków w Szczecinie oraz Regionalny Ośrodek Badan i Dokumentacji Zabytków w Szczecinie.
Historyczna dzielnica willowa Westend powstała w latach 70. XIX w. Zabudowę tych terenów podjęła utworzona 6 VII 1871 r. przez Heinricha Ch. Burmeistera, Augusta Horna, Ernsta Petzholtza oraz Johanna i Heinricha Quistorpa – Spółka Akcyjna Budowlana „Westend” („Westend Stettin Bauverein Auf Aktien”) w latach. 70 XIX w., czyli jeszcze przed likwidacją twierdzy.

Zabudowa na terenie bezpośredniego sąsiedztwa twierdzy była zabroniona, natomiast w dalszej odległości dopuszczalna, ale tylko pod rygorystycznymi warunkami ustalonymi przez władze. Pierwszy rejon zakazu jakiejkolwiek zabudowy stanowił odległość 800 kroków od zewnętrznego pasa umocnień. Kolejny rejon to następne 500 kroków (czyli 1300 kroków od zewnętrznego pasa umocnień) tutaj zabudowa była dopuszczalna pod pewnymi warunkami. Natomiast ostatnia trzecia strefa kolejnych 500 kroków (czyli od 1300 do 1800 kroków od zewnętrznego pasa umocnień) pozwalała na swobodne budowanie obiektów mieszkalnych, jedynie tylko pod nadzorem budowlanym komendantury wojskowej.

Na pierwszym spotkaniu p. Beata Makowska i p. Waldemar Witek przybliżyli nam historię powstania ostatnich zachowanych drewnianych domów Szczecina na dawniejszym przedpolu twierdzy, czyli w strefie II. W kolejnych tygodniach można było poznać historię willi murowanych wzniesionych w III strefie, oraz rezydencji budowanych już po 1873 r., czyli po likwidacji twierdzy i towarzyszących jej restrykcji budowlanych. Powstawały tu zatem neorenesansowe wille murowane z pięknymi i dużymi ogrodami. Odpowiednio wkomponowane w architekturę i posiadające niejednokrotnie egzotyczne okazy drzew i krzewów. W latach 90. XIX w. powstała kolejna willowa dzielnica, nazywana wówczas Neu Westend z zabudową w stylu eklektycznym i modernistycznym. Z historią niektórych z tych domów, zapoznali nas p. Anna Walkiewicz, p. Beata Makowska oraz p. Maciej Słomiński. Historię Pierwszej Zajezdni Konnej oraz Podstacji Energetycznej przedstawił nam p. Radosław Walkiewicz.

Zachowane domy drewniane przy dzisiejszej al. Wojska Polskiego 70, ul. A. Mickiewicza nr 1 i nr 2 znajdują się na terenie, gdzie przed 1873 r. można było budować obiekty, ale pod szczególnymi warunkami, czyli w strefie II. Zasadniczo obiekty, które mogły tu powstawać, były traktowane jako obiekty tymczasowe. Taki budynek w każdej chwili mógł być zarekwirowany przez wojsko. Służył jako punkt wypadowy, mógł być rozebrany lub całkowicie zniszczony. Dlatego ta zabudowa musiała spełniać określone warunki, które dotyczyły konstrukcji. Domy musiały być lekki i nie wysokie, mogły co najwyżej posiadać 1-2 kondygnacje, a każda z nich nie wyższa niż od 8 do 11 stóp. Najczęściej piętro nad parterem umieszczone było już w kondygnacji dachu. Konstrukcja drewniana i wypełniona mchem, cegłą lub torfem z zewnątrz szalowana deskami. Ponieważ budynek taki mógł posłużyć jako punkt obserwacyjny, musiał posiadać dużą ilość okien szczególnie na wyższej kondygnacji. Od 4 do 8 w jednej elewacji. Wejścia do budynków musiały znajdować się w bocznej lub tylnej elewacji. Niski i gruby na jedną cegłę murowany fundament oraz brak podpiwniczenia z wyjątkiem niewielkiego pomieszczenia pełniącego rolę schronu, to były kolejne warunki.

Do roku 1929 takich obiektów drewnianych zachowało się około 200, później ich ilość się sukcesywnie się zmniejszała na wskutek przeróbek i zastosowania tynków zaraz po zniesieniu restrykcji wynikających ze statusu miasta twierdzy oraz tragicznych zniszczeń, jakie przyniosła II wojna światowa, jak i również braku zainteresowania tymi obiektami ze strony konserwatorów w latach powojennych. Dziś już tylko możemy podziwiać cztery ocalałe domy. Tym czwartym zachowanym jest dom przy ul. Dubois 6, który został zbudowany w 1857 r.

Są to ciekawe architektonicznie obiekty, reprezentują bardzo wysoki kunszt rzemieślniczy i jak na tymczasowe obiekty, które stoją już prawie 150 lat posiadają w sobie ogromny urok.

Informacje zaczerpnięte z opracowań przygotowanych przez Biuro Dokumentacji Zabytków w Szczecinie oraz Regionalny Ośrodek Badan i Dokumentacji Zabytków w Szczecinie.

Dodatkowo wykorzystałam:
E. Jarzemska, B. Makowska, Ostatnie drewniane domy Szczecina (Monument 9).
B. Kozińska, Rozwój przestrzenny Szczecina od początku XIX wieku do II wojny światowej.
M. Słomiński, Szczecińskie wille XIX i początku XX wieku, “Kronika Szczecina” 1996.
Dzieje Szczecina, t. III, red B. Wachowiak.
Encyklopedia Szczecina, red. T. Białecki.

Od przyszłego tygodnia, w każdy czwartek, zapraszamy do najpiękniejszych budynków najdłuższej alei Szczecina.