Opublikowane przez Schulz w Historia.

1. Nazwy ulic związanych z budowlami użyteczności publicznej i ich otoczeniem

Podobnie jak pozostałe ulice Dolnego Starego Miasta wiodące w kierunku Odry, również ulica Osiek podzielona była w przeszłości na odcinki o różnych nazwach. Odcinek zachodni, określany nazwą „Im Hagen” (in indagine (1306)), nawiązywał do umocnień istniejącego w tym miejscu osiedla osadników niemieckich, natomiast odcinek wschodni określany mianem „ulicy ” (papenbrugge, 1350), prowadził w kierunku furty Mariackiej (Marien Thor) i pomostu ładunkowego, zwanego „pomostem kleryków” (pons clericorum, 1311).


Widok wschodniej pierzei Rynku Siennego na wysokości ulicy Osiek w 1886 roku




Osiek (Hagenstrasse) [Osiek]

Łacińska nazwa obecnej ulicy Osiek in indagine (1306), czyli „w ogrodzeniu”, a także późniejsza in platea haghen (1308), tj. „ulica [położona] ”, wiąże się z ogrodzeniem okalającym osiedle kolonistów niemieckich (suburbium niemieckie) położone przy Rynku Siennym. Przylegające od południa do słowiańskiego podgrodzia osiedle osadnicy zabezpieczyli umocnieniem z kolczastych krzewów określanych mianem „hagen”, także „hack”, o czym świadczą późniejsze nazwy położonych na jego terenie ulic (Hagenstrasse, Hackstrasse). Tak dawniej określano żywopłot tworzony z tego rodzaju krzewów, a z czasem każde inne ogrodzenie wybudowane dla ochrony i obrony, wreszcie także samą ogrodzoną miejscowość, czego przykładem są liczne nazwy miejscowości położonych na terenie Pomorza Zachodniego zakończone końcówką –hagen. Jednak najnowsze badania archeologiczne prowadzone pod koniec XX wieku w rejonie tej ulicy, o czym pisze M. Słomiński w swoim opracowaniu o szczecińskim podzamczu (1998, 15, 57), nie potwierdziły w pełni lokowania pod koniec XII wieku gminy niemieckiej w tym miejscu. Omawiając rezultaty tych badań autor wyraził nawet pogląd, że koloniści niemieccy zapewne zostali osadzeni zupełnie w innym miejscu. Jednak występująca tu już w 1308 roku nazwa „in platea haghen” wskazuje na bliskość wałów miejskich. Wspomniane wyżej badania archeologiczne potwierdziły również istnienie drogi usytuowanej w osi wschód – zachód (późniejszej ulicy Langebrückstrasse i Beutlerstrasse), stanowiącej ciąg komunikacyjny od Rynku Siennego w kierunku przeprawy przez Odrę i przylegającej od południa do osiedla kolonistów. Pośrednio na istnienie tego osiedla wskazuje przebieg granicy parafii św. Mikołaja ustalony w 1237 roku, biegnącej środkiem ulicy Hagenstrasse i obejmującej oprócz podgrodzia słowiańskiego również suburbium niemieckie. Z ustaleń C. Fredricha (1926, 12, 44) wynika, że mieszkańcy południowej części Rynku Siennego i południowej strony ulicy Osiek mieli wybór między parafią św. Mikołaja a parafią św. Jakuba, natomiast mieszkańcy strony północnej tej ulicy należeli do parafii św. Mikołaja. Z kolei przebieg granicy kwartału Świętego Ducha (Heiligegeist–Viertel) wzdłuż omawianej w poprzednim odcinku ulicy Hackstrasse określa nam północny zasięg osiedla osadników.


Zasięg obszaru ulicy Im Hagen
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
[mm – Grosse Oderstrass, nn – Im Hagen, oo – Küterstrass, (pp) – papenbrugge,
A – Ratusz Staromiejski, M – Marientor, Q – Heumarkt]




Hagenstrasse (papenbrugge) [Osiek, nie istnieje]


Narożnik Grosse Oderstrasse (nr 6) i Hagenstrasse




Odcinek ten, podobnie, jak dolny odcinek ulicy Środowej i Rybaki, określany był w średniowieczu jako miejsce depresji [deepen orde – Głębia]. Mówi nam o tym zapis dotyczący miejsca położenia domu niejakiego Henryka Neulinga, tu cyt.: „przy ulicy [Wielkiej] Odrzańskiej obok miejsca [zwanego] głębią w [bezpośredniej] bliskości domu Henryka Neulinga” (in der aderstrate up dem deepen orde negest Hinrik Neuelings huse, 1535). Według C. Fredricha (1926, 44) dom ten położony był „naprzeciwko siedziby bractwa tragarzy” (gegen de dreger orde ouer, 1502), a ten z kolei stał, tu cyt.: „przy ulicy [Wielkiej] Odrzańskiej, a więc w miejscu, gdzie idzie się w kierunku pomostu kleryków obok siedziby bractwa tragarzy” (in der aderstrate up deme orde alz man geyt na der papenbrugge tegen der dreger orth, 1501). Członkowie tego bractwa (fraternitas latorum), wspomniani byli w dokumentach z 1319 i 1373 roku, gdzie odnotowano, że posiadali w kościele św. Jakuba dwa ołtarze (O. Blümcke, 1885, 267, 272). Ich siedziba usytuowana była w narożnym budynku ulicy „pomostu księżego” (papenbrugge) przy furcie Mariackiej (Marientor). Furta ta umożliwiała dostęp do nabrzeża i położonego tam pomostu ładunkowego, określanego mianem Pomostu Kleryków (pons clericorum, 1311, papenbrugge, 1350, 1476, 1501, 1535). Obok znajdował się tzw. Dom Kleryków z Kościoła Mariackiego, którzy posiadali udziały w zyskach z przeładunków dokonywanych na tym pomoście (H. Lemcke, 1881, 28). Raz jeden określono ją nazwą „ulicy księżej” (papenstrate, 1597), a przyległy do furty odcinek ulicy także [ulicą] „Przy Bramie Mariackiej” (am Marienthor, 1586). Jeszcze na początku XVIII wieku występuje tu nazwa „Przy Bramie Mariackiej” (Am Marientor, Marien Thor, 1721). Jak podaje Lemcke (1881, 16) w średniowieczu stały przy niej tylko trzy budy (buden), pozostałe działki należały do ulicy Wielkiej Odrzańskiej.
Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, do obszaru ulicy Im Hagen (nn) należały następujące parcele:

Im Hagen 726 – Hagenstrasse 33 – Hagenstrasse 5
Im Hagen 727 – Hagenstrasse 34 – Hagenstrasse 4
Im Hagen 728 – Hagenstrasse 35 – Hagenstrasse 3
Im Hagen 729 – Grosse Oderstrasse 69 – Grosse Oderstrasse 6
Im Hagen 730 – Hagenstrasse 36 – Osiek 2
Im Hagen 731 – Hagenstrasse 37 – Osiek 1
Im Hagen 732 – Grosse Oderstrasse 12/Heumarkt 29 – Sienna 7
Im Hagen 733-735 – Hagenstrasse 31-32 – Hagenstrasse 6

Od początku XIX wieku do 1945 roku ulica Im Hagen nosi nazwę Hagenstrasse (1811). Po 1945 ulicę na całej długości nazwano ulicą Wędkarską, następnie po 1955 roku otrzymała nazwę ulicy Nad Strugą. Obecnie wracamy do historycznej nazwy Osiek. To tu na narożniku z obecną ulicą Sienną, na dachu pierwszej kamieniczki (dawna Heumarktstrasse
Nr. 6), zawieszono wiechę w pierwszym odbudowanym kwartale dolnego Starego Miasta, kwartale nr XVII (Kurier Szczeciński, 1996).


Położenie Hagenstrasse
(fragment planu: Plan rewitalizacji Podzamcza)
[mm – Grosse Oderstrasse, nn – Hagenstrasse, oo – Heumarktstrasse, (pp) – papenbrugge,
A – Ratusz Staromiejski, Q – Heumarkt]




Korzystałem z:
1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
2. Die älteren Stettiner Strassennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
3. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: 4. Encyklopedia Szczecina, pod red. T. Białeckiego, t. I, Szczecin 1999.
5. Słomiński M., Szczecińskie Podzamcze. Staromiejska dzielnica nadodrzańska i jej odbudowa – kwartały XIV i XVII, Szczecin 1998.
6. Blümcke O., Die St. Laurentius – Bruderschaft der Träger in Stettin, BSt. AF Bd. XXXV, Stettin 1885.
7. Pierwsza wiecha nad szczecińską Starówką [w:] Kurier Szczeciński, 23.12.1996.
8. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.

© Schulz (Jan Wilhelm)