Opublikowane przez Schulz w Historia.

Nazwy rodowe

1. Nazwy ulic pochodzące od nazw osobowych, jakich używali członkowie osiadłych przy nich rodzin

Nagel (Nagelstrasse) [Sienna]
Nagel (Nagelstrasse) [Mała Odrzańska]

Pierwsze wzmianki o tej ulicy pojawiły się na początku XV wieku, była to wiadomość o „ulicy [zamieszkałej przez jeszcze małą rodzinę] Nagel” (lutteke nagelstrate, 1407). Zapis ten, odnotowany w księgach miejskich pochodzi z okresu, gdy rodzina Nagel stopniowo utrwalała swą pozycję w miejscu swego zamieszkania.



Wylot ulicy dawnej ulicy od strony Rynku Siennego




Dokładną lokalizację ulicy zamieszkałej przez rodzinę Nagel ułatwiają nam zapisy z 1421 r., i późniejsze, czego przykładem są wzmianki o przyległej do niej ulicy i miejscu zamieszkania szewca Mikołaja Sneberga [Clawes Sneberg], tu cyt.: „na ulicy , [nieopodal której] szewc Sneberg posiadał w swoim domu warsztat szewski” (in der remsniderstrate da Sneberch der schomakernu inne wanet hadde, 1421), „naprzeciw ulicy [zamieszkałej przez rodzinę] Nagel, gdzie stary Sneberg posiadał [także] swój dom” (jeghen der nagelstrate dar olde sneberch inne wanet hadde, 1422), „na ulicy , w [bezpośredniej bliskości] domu Clawesa Sneberga” (in der remsniderstrate negest bi Claws Sneberges hus, 1431). Te zapisy (jak pamiętamy z odcinka nr 9, ulica , to późniejsza Beutlerstrasse [Kaletnicza], i kolejny, związany z pobliskim Rynkiem Siennym, tu cyt.: „na Rynku Siennym przy miejscu [zwanym] ulicą [zamieszkałą przez rodzinę] Nagel” (am hoienmarkede bi der nagelstraten orde, 1431), pozwalają nam przypuszczać, że jest to obecna uliczka Sienna, przylegająca od wschodu do Rynku Siennego. Także kolejne zapisy z ksiąg szosowych wiążą jej miejsce położenia z pobliską ulicą, zamieszkałą przez rymarzy, tu cyt.: „[w pewnym] miejscu przy ulicy [zamieszkałej przez rodzinę] Nagel nieopodal stojących tam dwóch kamiennych domów [pokrytych] jednym dachem na [pobliskiej] ulicy (orthus an der nagelstrate un 2 stenbuden under einem dake der dar iegen ouer stan in der remsniderstrate, 1448), „dom położony przy ulicy [położonej] tuż zaraz naprzeciw ulicy [zamieszkałej przez rodzinę] Nagel” (hus belegen in der remsniderstrate gelcke jegen der nagelstrate ouer, 1448).


Ulica nagelstrasse (oo)
[wg:] Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu, G. Braun/F. Hogenberg, 1594 (fragment)
[Q – Heumarkt, R – Schuhstrasse, oo – nagelstrate]


Położenie ulicy nagelstrate (oo)
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
[Q – Heumarkt, P – Reifschlägerstrasse, mm – Grosse Oderstrasse, nn – Hagenstrasse, oo – nagelstrate, pp – Beutlerstrasse, rr – Königsstrasse]




W dostępnych nam opracowaniach historyków niemieckich, a także znanych mi autorów polskich, przyjmuje się, że nazwa tej ulicy pochodzi od niejakiego Hinrika Nagele, który w dokumentach źródłowych z 1420 roku występuje jako zarządzający łaźnią. Niestety, ani C. Fredrich (1926, 35), ani pozostali, którzy się na niego powołują, nie podają położenia tej łaźni, ani dokładnego miejsca zamieszkania Hinrika Nagele. Według słownika (średnio)-dolnoniemieckiego wyrażeniem „nagel” (negel, neil, nagal) określano drewniany lub żelazny (holte edder isern) gwóźdź, ale również drewniany gwoździk szewski, czyli szewski ćwiek, drewniany kołek (Mittelniederdeutsch., Bd. III, 150, łac. clavus). Zatem można by postawić tezę, że przodek tego łaziebnego był producentem gwoździ (gwoździarz), lub szewcem, który nosił przydomek „Kołek”.


Położenie ulicy nagelstrate (oo)
(fragment planu: Plan rewitalizacji Podzamcza)
[Q – Heumarkt, P – Reifschlägerstrasse, R – Schuhstrasse, nn – Hagenstrasse, oo – nagelstrate, pp – Beutlerstrasse]




Na przełomie 1499/1500 roku kiełbaśnicy przenoszą się z pobliskiej ulicy Kaletniczej na położoną obok, zamieszkałą przez rodzinę Nagel. Tym samym pojawia się dla niej określenie ulicy , o czym świadczą kolejne wzmianki w dokumentach źródłowych, tu cyt.: „niedaleko ulicy lub w miejscu [zwanym] ulicą [zamieszkałą przez rodzinę] Nagel” (up der garbrederstrate ofte nagelstraten orde, 1499), oraz „[…] naprzeciw Rynku Siennego przy aptece i koło ” (gegen den hoymarkt by der apoteke und up der garbrederstrate, 1533), ale już w 1. połowie XVI w. ponownie nazywana jest „ulicą [zamieszkałą przez rodzinę] Nagel” (in der Nagelstraten, 1540), zresztą niezbyt długo, gdyż przed 1550 r., po tym, jak osiedlający się na niej rzezacy uzyskali przewagę ekonomiczną nad kiełbaśnikami, ulica przyjmuje nazwę ulicy zamieszkałej przez rzezaków (kutherstrate orde, 1546), która dla niej obowiązywała do 1856 roku (Küterstrasse). Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do obszaru ówczesnej ulicy Küterstrass, która zastąpiła dotychczasową Nagelstrate, należały parcele od nr 736 [40/Heumarktstrasse 4] do 741 [44/ Heumarktstrasse 12] przy obecnej ulicy Siennej, oraz dwie parcele od strony ulicy Kaletniczej (nr 740 [Beutlerstrasse 60-59/13]).
Z bliżej nieznanych powodów, w księgach szosowych z lat 1659-1681, ponownie pojawia się nazwa „Nagelstrasse”, tym razem dla określenia północnej części ulicy Małej Odrzańskiej (Kleine Oderstrasse), na odcinku między ulicą Baumstrasse i Fischerstrasse. Nazwa ta utrzymała się do 1856 roku. Należy tu dodać, że prawdopodobnie tym zapisem sugerował się Hugo Lemcke (1881, 11), lokując tutaj także ulicę zamieszkałą przez rymarzy (remsniderstrate, 1393), z uwagi na bliskość rzeki i położenie na krańcach miasta.


Nagelstrasse (aa)
[wg:] Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu, G. Braun/F. Hogenberg, 1594 (fragment)
[aa – Nagelstrasse, cc – Petersielienstrasse, ee – Kleine Oderstrasse, Y – Baumstrasse]


Położenie Nagelstrasse (aa)
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
[aa – Nagelstrasse, bb – Löknitzerstrasse, cc – Petersielienstrasse, dd – Krautmarkt, ee – Kleine Oderstrasse,
ff – Mittwochstrasse, gg – Neue Tief, Y – Baumstrasse, Z – Fischerstrasse]




Biorąc pod uwagę wynikające z dokumentów źródłowych powiązanie ulicy zamieszkałej przez rymarzy z ulicą nagelstrate, Lemcke (1881, 17) mylnie uważał, że ta ostatnia w połowie XV wieku usytuowana była na całej długości ulicy Małej Odrzańskiej, a także na jej przedłużeniu przy kościele św. Mikołaja, dochodząc, jak czytamy w jednym z przekazów, aż do „Rynku Siennego obok miejsca [zwanego]

Położenie Nagelstrasse (aa)
(fragment planu: Plan rewitalizacji Podzamcza)
[aa – Nagelstrasse, bb – Löknitzerstrasse, cc – Petersielienstrasse, dd – Krautmarkt, ee – Kleine Oderstrasse,
ff – Mittwochstrasse, gg – Neue Tief, Y – Baumstrasse, Z – Fischerstrasse]




Stara Głębia (Löcknitzerstrasse) [Rybaki]


Wylot ulicy Fischerstrasse na nabrzeże Bollwerk, w głębi widoczny jej odcinek, zwany Löknitzerstrasse


Löknitzerstrasse (bb)
[wg:] Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu, G. Braun/F. Hogenberg, 1594 (fragment)
[aa – Kleine Oderstrasse, bb – Löknitzerstrasse, cc – Petersielienstrasse, Y – Baumstrasse]




Nazwa jednego z odcinków obecnej ulicy Rybaki (Fischerstrasse), położonego pomiędzy dawnym Rynkiem Rybnym (Fischermarkt) a ulicą Małą Odrzańską (Kleine Oderstrasse), wiąże się z osiadłym tu na początku XIV wieku osadnikiem o imieniu Johann, zwanym Lokenitz (1307), który przyjął to miano od istniejącego tu niegdyś obniżenia, które wspominane było jeszcze pod koniec XVI wieku pod nazwą tzw. Głębi (Lökenitzer Ort, 1586). Mówiono wówczas, tu cyt.: „dom zwany [siedzibą] Lokenitzów koło ulicy Rybackiej” (dath hus de Lockenitze genometh up der vischerstrate, 1536). Był to częsty przypadek w Szczecinie przyjęcia nazwiska od miejsca położenia domu. Według R. Herrmann – Winter (1985, 180) wyrażeniem „lock“, także Löcknitzer“ określano rodzaj zagłębienia, głębię. Podobne miejsce depresji istniało przy dolnym zakończeniu ulicy Środowej (Mittwochstrasse), które dla odróżnienia nazywano Nową Głębią (Neue Tief), oraz przy ulicy Osiek (Hagenstrasse), gdzie wspomina się o obniżeniu nazywanym również (deepen orde, 1535). Na początku XVIII wieku spotykamy się z przekształceniem tej nazwy na ulicę Lakenserstrass (1706), a także Lacknitzerstrass (1721), ale już na początku XIX wieku powrócono do starej nazwy Lökenitzer Strasse (1811, 1817). Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do ulicy Löknitzerstrasse należały parcele od nr 597 [1052/Fischerstrasse 2] do nr 603 [Krautmarkt 1026/Fischerstrasse 16].


Położenie Löknitzerstrasse (bb)
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
[aa – Kleine Oderstrasse, bb – Löknitzerstrasse, cc – Petersielienstrasse, dd – Krautmarkt, Y – Baumstrasse, Z – Fischerstrasse]


Położenie Löknitzerstrasse
(fragment planu: Plan rewitalizacji Podzamcza)
[aa – Kleine Oderstrasse, bb – Löknitzerstrasse, cc – Petersielienstrasse, dd – Krautmarkt, ee – Kleine Oderstrasse,
ff – Mittwochstrasse, gg – Neue Tief, Y – Baumstrasse, Z – Fischerstrasse]




W takiej też formie przetrwała do 1856 roku, kiedy w ramach ujednolicenia nazw ulic, składających się z wielu odcinków, nadano jej miano ulicy Rybackiej (Fischerstrasse). Dla rozróżnienia tego nazewnictwa, autorzy niektórych opracowań czasami używają dla ulicy Löcknitzerstrasse nazwy „Stara Głębia” (AlteTief).

Korzystałem z:
1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
2. Die älteren Stettiner Strassennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
3. Encyklopedia Szczecina, pod red. T. Białeckiego, Suplement, Szczecin 2003.
4. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: 5. Herrmann – Winter R., Kleines Plattdeutsches Wörterbuch, Rostock, 1985
6. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.

© Schulz (Jan Wilhelm)