Opublikowane przez Schulz w Historia.

Nazwy rodowe

1. Nazwy ulic pochodzące od nazw osobowych, jakich używali członkowie osiadłych przy nich rodzin

Mała Rycerska (Kleine Ritterstrasse) [Rycerska]
Wielka Rycerska (Grosse Ritterstrasse) [Korsarzy]

Teren, na którym położona jest obecna ulica Rycerska, we wczesnym średniowieczu leżał w północno-zachodniej części grodu-świątyni (in castro, 1306), którą miasto przejęło we władanie po 1249 roku. Na obszarze tym występowało kilka uliczek, z których jedną odnotowano w dokumentach jako , (platea castri, 1305, borgstrate, 1399). Jak podaje
Hans Kröcher (1914), jej nazwa występuje tu w powiązaniu z położonym tu źródłem solankowym, „przy obok źródła solankowego” (in platea castri iuxta fontem (1344). Natomiast na narożniku obecnej ulicy Korsarzy i Rycerskiej, naprzeciw kościoła św. Ottona, położona była mennica książęca, czyli „przy dziedzińcu [kościelnym] Świętego Ottona, gdzie bito monety” (hof by Sunte Otten to der munte werd, 1397). Ustalenia te skłoniły
C. Fredricha (1926, 38) do postawienia tezy, że jest to późniejsza ulica Kleine Ritterstrasse.


W ciągu XV stulecia pojawia się dla niej nazwa związana z osiadłą tu rodziną Ridder (1483), której miejsce zamieszkania według Paula von Niessena (1922, 45, 1923, 16), lokowano w pobliżu ulicy Szewców Łataczy. Wynika to z zapisu w jednym z kontraktów z 1492 roku. Znaczenie tej nazwy nie jest jednoznaczne. W zależności, jak zostało zapisane, może oznaczać „rycerza” (ridder), jak również „jeźdźca” (rider, ryder), ale także monetę o wartości 12 guldenów (rider, ryder – gulden, odpowiednik włoskiego florena, bity w mennicy szczecińskiej od czasów Bogusława X).

Nazwa ulicy „ridderstrate” wymieniona została w księgach miejskich w zapisie dotyczącym dziedzicznego sołtysa szczecińskiego Ludeke Wussowa, cyt.:: „dom Ludeke Wussowa na ulicy [zwanej od zamieszkałej tam rodziny] ], którego wieża [stojąca] obok czasowo [służyła] sądowi sołeckiemu [jako więzienie]” (Ludeke Wussen sin hus in der ridderstrate dar nu tor tidt dat Schultenrichte in is, 1485). Nazwisko Ludeke Wussowa wielokrotnie przewija się w regestach opublikowanych przez K.O. Grotefenda. W jednym z nich Bogusław X stara się m.in. rozstrzygnąć jego spór z Radą Miejską o sołectwo i wynikające z tego kompetencje i dochody. W innym, z 1612 roku, w którym książę Filip II dochodzi do porozumienia z miastem Szczecin w sprawie spornych kwestii, niezałatwionych od wielu lat, wymieniony jest dom sołtysa (Schulzenhaus). W budynku tym, położonym naprzeciw zabudowań zamku, mieszkał wówczas kanclerz książęcy, Martin Chemnitius (1996, Reg. 224, 163, Reg. 353, 153).


Położenie ulicy ridderstrate i bi der muren
[wg:] Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu, G. Braun/F. Hogenberg, 1594 (fragment)
[kR – ridderstrate, gK – bi der muren, F – fosa przed murami miejskimi, N – Grosse Domstrasse, Sch – Schloss,
U – Bullenstrasse]




Kleine Ritterstraße, widok od strony Pelzerstrasse




W XVII wieku pojawiają się dla niej kolejne określenia jak „Przy domu panującego księcia” (Beim Fürstliche Hause, 1627), czy „Przejście koło zamku” (im Gange beim Schlosse, 1659), Określenia te nawiązują do faktu, że ówczesna ulica Rycerska była tylko wąskim przejściem, umożliwiającym dojście do murów miejskich i położonych tam zabudowań, m.in. do kaplicy zamkowej, usytuowanej w północnym skrzydle zamku, do „Nowego Arsenału Najjaśniejszego Księcia Pana” (Fürstlicher Gnade Nie Zeughaus, 1625), usytuowanego w skrzydle zwanym obecnie Menniczym, oraz do stajni i ujeżdżalni książęcej, wzniesionej podczas rozszerzania terenu zamku, wg niektórych źródeł, już w latach 1616/19. Wcześniej, w miejscu wybudowanego skrzydła Menniczego, wzdłuż ulicy posadowione były luźno stojące zabudowania księcia i kilka kamieniczek mieszczańskich, wzniesione na fundamentach z cegły i kamieni.
Prawdopodobnie to ta uliczka została ujęta w urzędowym wykazie ulic z 1709 roku jako „Junkerstrass”. Jak podaje Fredrich (1926, 35), była to próba wyjaśnienia średniowiecznej nazwy„ridder”, zaginionej w międzyczasie i już nieużywanej oficjalnie. Nie ma jednak potwierdzenia, że użyta tu zamiennie nazwa „Junker” mogłaby mieć związek z zamieszkałymi tu, urodzonymi w stanie rycerskim poddanymi księcia (junker =juncher, jungher, yuncker – młodszy syn rodziny panującej, także lennik, junkier, tu nieletni syn lennika, książęcego wasala). Poza tym w innych miastach ulice te określano łacińską nazwą „platea militum” (miles = wojownik, rycerz, także żołnierz stanu szlacheckiego).
Usytuowana od strony zachodniej średniowieczna mennica [nr 481/811/1] została przez władze pruskie zamknięta w 1715 roku, natomiast dla uliczki pojawia się nazwa „Przy Masztalerni Książęcej” (am Reitstall, 1721) od wspomnianej „stajni jeździeckiej”, zwanej też „ujeżdżalnią zamkową” [nr 809/3]. W dalszym ciągu określana jest także nazwą „Przy Zamku” (beym Schloss, 1729).


Zakres obszaru Ritterstrasse
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
[kR – Kleine Ritterstrasse, gK – Grosse Ritterstrasse, m – Masztalernia Książęca, F – fosa przed murami miejskimi,
N – Grosse Domstrasse, Sch – Schloss, T – Pelzerstrasse, U – Bullenstrasse]




Zanim ułożone do siebie prostopadle uliczki, obecna ulica Rycerska i Korsarzy, otrzymały w 1794 roku nazwę Kleine Ritterstrasse [Mała Rycerska] i Grosse Ritterstrasse [Wielka Rycerska], budynki usytuowane po zachodniej i południowej stronie obu ulic, od nr 479 [808/4] do nr 481 [811/1] i od nr 485 [815/1] do nr 482 [812/4], zaliczano do obszaru ulicy Kuśnierskiej (Pelzerstrass]. Położone tuż za murami miejskimi fosy zasypano na początku panowania pruskiego, wskutek czego powstały po jednej i drugiej stronie muru wolne place, początkowo przeznaczone na place ćwiczeń, i zaliczane najczęściej do obszaru ulicy Grosse Domstrasse [Wielka Tumska].


Große Ritterstraße




Usytuowana przy nich ulica, umożliwiająca przemieszczanie się na tyłach usytuowanych tam działek, jako uliczka przymurna, była dotąd określaną nazwą „Przy murach [miejskich]” (początkowo jako penes murum, 1374, potem bi der muren, 1586, a na koniec bei der Stadt Maure, 1709). Z czasem obie uliczki zaczęto określać wspólną nazwą ulicy Rycerskiej (Ritterstrasse, 1762), ale już w 1777 roku usytuowane od strony dawnej fosy place określano jako położone „Przy Fosie” (am Graben, 1777). Te wolne działki [od nr 1180b/5 do nr 1178/8], sprzedane w czerwcu 1794 roku pod zabudowę, by odróżnić je od zabudowań pobliskiej ulicy Kleine Ritterstrasse, wymieniono w zachowanych dokumentach jako działki położone przy ulicy Grosse Ritterstrasse (1996, Reg. 453 – 455, 322 i n.).
Po 1945 roku uliczka Mała Rycerska powraca do historycznej nazwy ulicy Rycerskiej, a Wielka Rycerska, czasowo nosząca nazwę ulicy Podwale, została ulicą Korsarzy.

Podpiwek (duneberstrate) [Kuśnierska/Rycerska]

Mimo, iż wzmianka o istnieniu tej ulicy pochodzi z ksiąg miejskich (platea tenuipotus (1325), duneberstrate, 1352), jej dokładnego położenia tak do końca nie ustalono. Prawdopodobnie była to jedna z ulic istniejących na terenie grodu – świątyni, usytuowana w ciągu obecnej górnej części ulicy Kuśnierskiej, lub odchodząca od obecnej ulicy Rycerskiej. Po przejściu tego terenu w ręce samorządu miejskiego, niektóre z tych ulic ulegaja likwidacji w XV wieku podczas budowy, a raczej rozbudowy, zamku książęcego.


Zabudowa Wzgórza Zamkowego około 1500 roku (hipoteza).
1 – kamienny dom, 2 – kancelaria i apartamenty księcia, zabudowania gospodarcze, 3 – skrzydło wschodnie, kuchnia, piekarnia, browar, 4 – skrzydło południowe, 5 – latryny, 6 – brama z furtą, ♀ – kolegiata św. Ottona, C – cmentarz przykościelny,
Z – zabudowania mieszczańskie, U 1 – uliczka borgstrate, U 2 – uliczka smedestrate, U 3 – uliczka bi der muren,
U 4 – domniemana uliczka duneberstrate R – ridderstrate, 4 – skrzydło południowe, T – peltzerstrate, W – oldboterstrate,
a – mennica, p – dom poborcy podatkowego
(wykorzystano rysunek „Zamek w latach 1435-1490” [w:] Zamek książęcy w Szczecinie, Szczecin 1992)




Wyrażenie „tenuipotus” jest łacińskim określeniem podpiwka (tenuis – cieńki; potus – napój, trunek, [cieńkusz]) i jego dolno-środkowoniemieckiego odpowiednika „dunneber” (duneber). Autor hasła „Ulice Starego Miasta“, T. Białecki [w:] Encyklopedia Szczecina, podając w/w łacińską nazwę tej ulicy, określa ją jako „ulicę Biedną”. Według C. Fredricha (1926, 34), rodzina Podpiwków (Dunneber) w Szczecinie znana była od dawna. Hugo Lemcke (1881, 15) wspomina o Alheydis, córce mieszczanina o nazwisku Dunberi (Alheydis filia Dunberi, 1306), poza tym w dokumentach wymienieni są Nicolaus Dunneber (1346), oraz Claus Tunnebeer (1402), którego dotyczy zapis mówiący, iż jego posiadłość (Erbe), położona była przy dawnej ulicy Grodzkiej (in der borchstrate, 1402), być może szczyt tego domu ustawiony był do obecnej ulicy Kuśnierskiej i jego dotyczy kolejny zapis z 1423 roku: „[…] dom Tunebira położony przy ulicy ” (tunebires hus belegen in der peltzerstrate, 1423). Do wymienionych powyżej członków tego rodu dochodzi jeszcze nieznany z imienia donnebyr (1456). Dla przykładu w pobliskim Neubrandenburgu także występowała niegdyś ulica Podpiwek (Dünnebierstrasse), późniejsza ulica Ponura (Dümpferstrasse).

Korzystałem z:
1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
2. Die älteren Stettiner Strassennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
3. Encyklopedia Szczecina, pod red. T. Białeckiego, t. I i II, Szczecin 1999-2000.
4. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: 5. Kröcher H., Ein Beitrag zur modernem Stadtgeographie [w:] BSt NF Bd. XVIII, Stettin 1914.
6. Niessen P., Neue Gedanken über die ältere Topographie und Geschichte Stettins [w:] Monatsblätter der Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde, Jg. 36, Stettin 1922, s. 45; tamże Jg. 37, Stettin 1923, s. 16.
7. Grotefend K. O., Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996.
8. K. Kroman, Dzieje architektury zamku od schyłku średniowiecza po czasy współczesne [w:] Zamek książęcy w Szczecinie, Szczecin 1992.
9. R. Rogosz, Zamkowy kościół Świętego Ottona w świetle badań archeologicznych [w:] Zamek książęcy w Szczecinie, Szczecin 1992.
10. W. Niemierowski, Dawna ujeżdżalnia zamkowa w Szczecinie [w:] Szczecin, miesięcznik Pomorza Zachodniego, zeszyt 11-12 / 14-15.
11. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.

© Schulz (Jan Wilhelm)