Opublikowane przez Schulz w Historia.

Zawody i status społeczny

1. Nazwy ulic związane z pozycją zajmowaną w społeczeństwie miasta

Junkrów (Junkerstrasse) [Lazurowa]

Pochodzenia nazwy tej ulicy, położonej na północno-wschodnich peryferiach miasta, nie udało się wyjaśnić, mimo, że pojawiła się w tym miejscu dopiero w XVIII wieku. Co prawda z nazwą tą spotykamy się w księgach katastralnych już na początku XVIII w. (Junkerstrasse, 1709), ale użyto jej do określenia uliczki przylegającej do zabudowań zamku w miejscu obecnej ulicy Rycerskiej. Według C. Fredricha (1926, 35) była to tylko próba wyjaśnienia jej średniowiecznej nazwy „ridderstrate”. Nazwa „Junkerstrasse” na pewno nie jest związana z określeniem dworskiego junkra, książęcego urzędnika dworskiego, czy miejskiego junkra, tj. członka rodu mieszczańskiego lub cechu. Nie ma z nią nic wspólnego również fakt określania tego terenu pod koniec średniowiecza mianem „Herrenfreiheit”, stosowanym dla obszarów wyłączonych spod jurysdykcji miejskiej, a podlegających sądowi książęcemu.


Jak twierdzi
H. Hering (BSt AF Bd. Xa, 1844, powołując się na J.B. Steinbrücka), najbardziej prawdopodobnym powodem jest fakt zakwaterowania szwedzkich oficerów artylerii, a właściwie młodszych oficerów (Stückjunker) [tak nazywano w XVII i XVIII wieku najmłodszego oficera artylerii, chorążego], w byłym kościele poklasztornym na terenie arsenału artyleryjskiego, służącym wcześniej książętom pomorskim jako skład zboża i zbrojownia książęca (1538), a po włączeniu przez szwedzkie władze wojskowe w system obronny miasta, przekształconym w arsenał artyleryjski (Artillerie Zeughof). Pełniący funkcję arsenału kościół, nazywany był w czasach nowożytnych kościołem św. Katarzyny (Katharienenkirche). Była to budowla bezwieżowa, w prezbiterium mieścił się grobowiec zmarłej w 1252 roku Marianny, kuzynki króla Danii Waldemara II, pierwszej małżonki księcia Barnima I, fundatora zespołu klasztornego. Na ścianie zachodniej kościoła, wmurowany był relief z roku 1543, przedstawiający księcia Barnima III, przeniesiony tu ze zrujnowanego zameczku książąt (wcześniej klasztoru Kartuzów), zwanego Oderburg. Relief ten w latach 1904 – 1945 umieszczony był w kościele św. Jakuba, a obecnie wmurowany jest w północne skrzydło Zamku Książąt Pomorskich. Kościół został rozebrany przez władze miejskie w roku 1904.



Położenie ulicy Junkerstrasse (J)
Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
[J – Junkerstrasse, K – Katharienenkirche, L – An der grünen Linde, E – Eisenmagazin-Strasse, C – Klosterhof,
F – Frauen Tor, p – Kronenbrücke]




Zisterzienser Nonnenkloster (Katherinenkirche)




Obszar, na którym była położona ulica „Junkerstrasse”, do drugiej połowy XVIII w. zaliczany był do obszaru zwanego Klosterhof (1766) [Dziedziniec Klasztorny]. Jego południową część, stanowiącą obniżenie obejmujące parów pod zamkiem i dolną część osady przyklasztornej, w średniowieczu określano mianem Doliny Mariackiej (Marienthal, 1468), a także Doliny Panieńskiej (Jungfrauwendal, 1515). Obydwie nazwy nawiązują do położonego w jej wschodniej części klasztoru panieńskiego cysterek, który poświęcony był Najświętszej Marii Pannie (Hl. Jungfrau) i występuje w dokumentach źródłowych pod różnymi nazwami, m.in. pod nazwą Maria-Magdalenen-Kloster (1518). Po sekularyzacji klasztoru (2. poł. XVI w.), teren ten staje się obszarem jurydyki książęcej (Herrenfreiheit), i w dokumentach pojawiają zapisy w rodzaju, cyt.: ,,na Niższym Wiku obok jurydyki książęcej” (in der Nidderwike up der freistadigen, 1555). W tym czasie ulica jako taka jeszcze nie istniała, co widać wyraźnie na widokach miasta Brauna/Hogenberga i Kote /Rollosa. Wody Odry tworzyły tu rodzaj „zatoki” sięgającej aż do zabudowań klasztoru, do której prawdopodobnie wpływał strumień, płynący fosą położoną na skraju Doliny Mariackiej, określany nazwą (1588) lub Strumień Panieński (Jungfrauwen wetering, 1589). O strumyku tym wspomniano jeszcze na początku XX wieku, o czym czytamy w jednym z postów uczestnika portalu sedina.pl (Bachinstitut), cyt.: […] Na pewno jeszcze w 1911 Niemcy przeprowadzali prace melioracyjne tego strumyka. Jego miejsce było wyraźnie widoczne na wszystkich planach katastralnych w skali 1:1000. Wił się najpierw wzdłuż fosy zamkowej na tyłach parcel przy Klosterhof 4-16, potem przechodził pod budynkiem Frauenstraße 6, jezdnią Frauenstraße, i budynkiem Frauenstraße 48, następnie na tyłach parcel przy Junkerstraße 1/3-6/7, Baumstraße 27 – 18, wreszcie biegł pod dużym biurowcem Oderhof, Bollwerk 4-5 i kilkanaście metrów na północ od [Neue] Baumbrücke wpadał do Odry.


Zasięg obszaru Junkerstrasse
Plan der Stadt Stettin mit der nächstem Umgegend, 1828 (fragment)
[J – Junkerstrasse, K – Katharienenkirche, L – An der grünen Linde, E – Eisenmagazin-Strasse, H – Holzbollwerk,
F – Frauenstrasse, R – wylot strumienia „wetering“]




Po zajęciu miasta przez Szwedów wspomniane wcięcie wód Odry zostało zasypane w czasie rozbudowy umocnień obronnych, jednocześnie powstała tu wąska droga, wiodąca w kierunku rzeki i istniejącego tam wodopoju oraz pomostu, zwanego Koronnym (Kronenbrücke). Pomost ten był pomostem ładunkowym usytuowanym przed obecną działką Nabrzeże Portowe 1 (Bollwerk Nr. 1); Braun i Hogenberg, podobnie jak Kote, mniej więcej w tym miejscu oznaczają miejsce do prania. Droga po obu stronach obudowana była skromnymi domkami. Jej północna strona przylegała do zabudowań klasztoru, z których część została rozebrana w XVII w. Po oblężeniu Szczecina w 1677 roku przez wojska brandenburskie i sprzymierzone, w okresie od lipca do grudnia 19 bud biedaków po północnej stronie drogi zostało wyburzonych; mówiło się, że to „[…] dla potrzeb arsenału” ([…] zum Behuf des Zeuggartens, 1709), natomiast zabudowania od południowej strony pozostały nienaruszone.


Zeuggarten, 1723
(ze zbiorów Krigsarkivet w Sztokholmie, zasoby internetowe)
[J – Junkerstrasse, K – Katharienenkirche, L – An der grünen Linde, E – Eisenmagazin-Strasse, C – Klosterhof, F – Frauen Tor,
p – Kronenbrücke, N – Nordosten – Bucht, R – wylot strumienia (Jungfrauwen wetering)]




Na początku XVIII w. ulica nosiła czasowo nazwę ulicy Klasztornej (Klosterstrasse, 1721), ale już w 1762 roku pojawia się nazwa „Junkerstrasse”. Jej dolna część, usytuowana na zapleczu Dziedzińca Arsenału (Zeuggarten, 1709, Am Zeughause, 1842, Artillerie Zeughof, 1874, Artillerie Depot, 1879), w pierwszej połowie XIX wieku (do 1856 roku), określana była nazwą uliczki „Przy Zielonej Lipie” (An der grünen Linde). Natomiast jej przedłużenie, prowadzące w kierunku miejskiego składu drewna (Kielstätte, 1762), położonego przy nabrzeżu Drzewnym (Holzbollwerk), i królewskiego składu żelaza (Koenigl. Eisen Niederlage, 1828), nazywano uliczką Składu Żelaza (Eisenmagazin – Straße, 1836). Niezabudowany plac, widoczny także na planach do 1939 roku, usytuowany na działce nr 11 (Junkerstrasse 11), z uwagi na istniejące w ciągu zabudowy ulicy wcięcie przed tą działką, określany był nazwą „Północno – wschodnia Zatoka” (Nordosten – Bucht, 1798). Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do ulicy Junkerstrasse należały parcele zaliczane do obszaru Closterhoff [Dziedziniec Klasztorny] od nr 43 [1118-1117/1-2] do nr 49 [1108/11], oraz zaliczony do terenu składu drewna nr 50 [Eisenmagazin – Straße 1107-1102/Bollwerk 4-5] i place położone pomiędzy Dziedzińcem Arsenału i Odrą [An der Grüne Linde 1174-1173/Bollwerk 2, 3].



Położenie ulicy Junkerstrasse (Lazurowa).
Interaktywna mapa miasta Szczecin (fragment)




Po 1945 roku nadano jej nazwę ulicy Lazurowej. Obecnie, w związku z wybudowaniem w tym miejscu na początku lat 80. XX wieku przeprawy przez Odrę, (w pewnym okresie zwanej imieniem Władysława Gomułki, następnie Józefa Piłsudskiego, a obecnie od roku 1997 imieniem Piotra Zaremby), ulica przebiega pod wiaduktami Trasy Zamkowej.

Korzystałem z:
1. Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881: L. Saunier.
2. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Lemcke H., zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
3. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: 4. Encyklopedia Szczecina, pod red. T. Białeckiego, t. I, Szczecin 1999.
5. Hering H.K.W., Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit [w:] BSt AF Bd. Xa, Stettin 1844.
6. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów towarzystwa historycznego – Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego [w:] M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.

© Schulz (Jan Wilhelm)